૪૫ -કબીરા

ઘૂંઘટકા પટ ખોલ

કબીર પોતાને અક્ષરજ્ઞાની તરીકે ઓળખાવતા નથી.

મસિ કાગજ છુઆ નહિં,કલમ ગહી નહિં હાથ,
ચારિઉ જુગકો મહાતમ કબિરા મખહિં જનાઈ બાત.

કબીરના આ દોહાને વાંચી તેમણે કાગળ પેન્સિલને હાથ નથી અડાડયો તેમ કહે છે પરતું કબીરવાણીનાં જ્ઞાન,અધ્યાત્મ અને વેદ ગીતાનાં સારાંશ જેવી તેમની અનુભવજન્ય વાણીસાંભળીને ક્યારેક અચંબિત થઈ જવાય છે.

પુષ્પદંત રચિત મહિમ્ન સ્ત્રોત્રનો જાણીતો શ્લોક છે
અસિતગિરિસમં સ્યાત કજ્જલં સિંધુપાત્રે સુર તરુવર શાખા લેખિની પત્રમૂર્વી|

લિખતિ યતિ ગૃહિત્વા શારદા સર્વકાલંતદપિ તવ ગુણાનામ ઈશ પારં ન યાતિ
અને આ જુઓ કબીરનો દોહો
ધરતીકા કાગજ કરું,કલમ કરું વનરાય;
સાત સમુદ્રકી સાહિ કરું,હરિગુણ લિખા ન જાય.

કબીર ભણેલા નહોતા તો આ બધું જ્ઞાન તેમની પાસે આવ્યું ક્યાંથી? કબીરબીજકની તેમની સાખી,શબદ અને રમૈની વાંચતા વાંચતાં અનેકવાર આ વિચાર આવતો. મને લાગે છે તેઓ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવા ગયા નથી એ જ્ઞાન સાથે જ જન્મ્યાં છે અને તેમને ઈશ્વર અંગે જે અનુભવ થયા તે જ તેમના દોહામાં ગાયું અને તેમના શિષ્યોએ આપણા સુધી અને ગ્રંથો સુધી પહોંચાડ્યું.તો ચાલો ઈશ્વરને પામવા માટે,જાણવા માટે કબીરે શું કહ્યું તે જોઈએ.ઈશ્વરને અનુભવી અને તેને આપણે કેવીરીતે અનુભવવો એના કેટલાય દોહા છે પણ તેમાંનાં આ દોહા જાણે ઈશ્વરને જાણવાની ચાવી રૂપ છે.


ઐસા કોઈ ના મિલા,ઘટમેં અલખ લખાય;
બિન બાત્તિ બિન તેલ બિન ,જલતી જ્યોત દિખાય.

સાહેબ તેરી સાહેબી,સબ ધટ રહી સમાય,

જ્યું મેંહદીકે પાતમેં,લાલી લખી ન જાય.

આપણી ભીતરમાં વાટ અને તેલ વગર જલતી જ્યોતિ જોવાની,ઘટ ઘટમાં,અણુએ અણુંમાં જેનું અસ્તિત્વ સમાયેલ છે તે ઈશ્વરને અનુભવવાની વાત કબીર કરે છે.મહેંદીની લાલી પાત્રમાં દેખાતી નથી એતો ઘૂંટી ઘૂંટીને હાથમાં લગાવ્યા પછી તેનો રંગ દેખાય છે. જે સત્ય છે તેની અનુભૂતિ છે. જેણે જેવીરીતે પરમાત્માને જાણ્યેા એણે એ રીતે તેને રજૂ કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો.મીરાંએ અનન્ય પ્રેમથી,બુધ્ધ, મહાવીરે જાગરણથી,નારદ -નરસિંહે જ્ઞાન અને ભક્તિથીતો કબીરે પોતાનાં અનુભવજ્ઞાનનું સત્ય રોજબરોજનાં વ્યાવહારિક જીવનનાં ઉદાહરણની ઉપમા આપી ,ઈશ્વરને પામવા સમજાવ્યું.પોતાની અંદર જ ઈશ્વર સમાયેલ છે તેની ખૂબ સરસ અભિવ્યક્તિ :

જ્યું નેનમેં પુતલી,યું ખાલેક ઘટ માંહે;

ભૂલા લોક ન જાનહિ,બાહેર ઢુંઢન જાયે.

ધટ બિન કહાં ન દેખીયે,રામ રહા ભરપૂર;
જિન જાના તિન પાસ હય,દુર કહા ઉન દૂર.

મૈં જાનુ હરિ દૂર હય,હરિ હ્રદય માંહિ,
આડી ત્રાટિ કપટકી,તાસે દિસત નાહિ.

આપણી આંખની અંદર કીકી સમાયેલી છે તેં આંખથી જુદી નથી તેમ ઈશ્વર આપણામાં જ સમાએલો છે.”અહમ્ બ્રહ્માસ્મિ”અને ‘શિવોહમ્’ ની ઊંડા તત્ત્વજ્ઞાનની વાત સરળ ભાષામાં લોકો સુધી પહોંચાડી છે.અને નરસિંહ મહેતાની”બ્રહ્મ લટકાં કરે બ્રહ્મ સાથે” યાદ આવી જાય છે.આપણો રામ આપણાં ઘટમાં સમાએલ છે જે એને જાણી લે તેના માટે તે સાવ નજીક છે અને જે આ વાત જાણતો નથી તેના માટે તે દૂર છે.પણ કબીર બીજાને દોષ આપ્યા વગર પોતાની જાતને જ ઉદ્દેશીને કહે છે કે હું તો હરિને મારાથી દૂર સમજતો હતો પણ તેતો મારા હ્રદયમાં જ બિરાજમાન છે પણ કપટનો પડદો હટાવું તો જ તે દેખાય ને મને? આમ કહી સૌને સૂચવે છે કે હરિને પામવા માટે કપટનો ત્યાગ કરવો પડશે.


કબીર જ્ઞાનમાર્ગી સંત છે.જ્ઞાનમાર્ગી માટે ઉપદેશક બની જવું સહજ છે. કબીરમાં પણ ઉપદેશનું તત્વ છે પણ તે નર્યા ઉપદેશની ભૂમિકાએ અટક્યા નથી.એમની કવિતામાં જોવા મળતાં પ્રતીક,પ્રતિરૂપ અને રૂપક તેમના કાવ્યતત્વને ઊંચી કોટિએ લઈ જાય છે.સૂક્ષ્મ હોવા છતાં તેમના ઉત્પ્રેક્ષા અલંકાર સામાન્ય માણસને પણ સમજાય એવા હોય છે.
શું શું છોડવાથી હરિ મળે તેની સુંદર વાત કરતાં કબીર કહે છે :


વિષય પ્યારી પ્રીતડી,તબ હરિ અંતર નાહિ;
જબ હરિ અંતરમેં વસે,વિષયસે પ્રીત નાહિ.


ભક્તિ બિગાડી કામીયા,ઈંદ્રિ કેરે સ્વાદ;
જન્મ ગમાયા ખાધમેં ,હિરા ખોયા હાથ.

રામ હય તહાં કામ નહિ,કામ નહિ તહાં રામ;
દોનો એક જા ક્યું રહે,કામ રામ એક ઠામ.

કબીર કહે છે જેને વિષયો સાથે પ્રેમ છે તેના અંતરમાં હરિ નથી રહેતા કારણ જેના અંતરમાં હરિ રહે છે તેને તો વિષય સાથે લગાવ હોતો જ નથી.જેણે ઈન્દ્રિયોનાં સ્વાદ છોડ્યા નથી તે ભક્તિ કરી જ ન શકે.ભક્તિ એટલે સ્વસમર્પણ અને સર્વ સમર્પણ.જ્યાં રામ રહે ત્યાં કામને માટે જગ્યા જ નથી.ઈશ્વર પ્રત્ત્યેની યાત્રા ભક્તિની પરાકાષ્ઠા છે.કબીરનાં દોહાને વાંચીએ ત્યારે તેમાં ઠાઠમાઠ અલંકાર વિનાની ભાષા છે,પણ અભિવ્યક્તિને કેટલી પારદર્શક કરી શકે છે,તે સમજાય છે.તેમાં અનુભવોનો સહજ ઉદ્ગાર છે.


તોકો પાંવ મિલેંગે ઘૂંઘટકા પટ ખોલ રે,
ઘટ ધટ મેં વહ સાંઈ રમતા કટુક વચન મત બોલ રે.

ધન જોબન કો ગરબ ન કીજૈ જૂઠા પંચરંગ ચોલ રે,
સુન્ન મહલમેં દિયના બારિ લે આસા સોં મત ડોલ રે.

જોગ જુગત સો રંગમહલ મેં પિય પાયો અનમોલ રે,
કહૈ કબીર આનંદ ભયો હૈ બાજત અનહદ ઢોલ રે.

“તોકો પીવ મિલેંગે” પંક્તિ જ જાણે શાતાદાયક છે.કબીર આપણામાં શ્રધ્ધા પ્રેરે છે.તને પ્રિયતમ મળશે એની પ્રતીતિ આપે છે. પણ એમ નેમ ન મળે.તેના માટે આપણા અને પ્રિયતમ વચ્ચેનો પટ ખોલવો પડે.પટ ખસે તો જ સાક્ષાત્કાર થાય.આ ઘૂંઘટ એટલે આપણાં કામ,ક્રોધ,લોભ,મોહ,મદ,મત્સર ઇત્યાદિ.આપણો પ્રલંબ અહમ્ ખસે તો સોહમે મળે.પરમાત્મા કાશીમાંય નથી અને વૃંદાવનમાંય નથી.એતો ઘટઘટમાં સમાએલ છે.પરતું આપણી આસપાસનાં લોકોને કડવા વચન કહીએ તો એ દૂર ને દૂર થઈ જાય છે.સાચું જીવન જીવવાનો કેટલો સરસ રસ્તો કબીર સમજાવે છે.
“ઈસ તન ધન કી કૌન બડાઈ” ગાનાર કબીર ઘૂંટીઘૂંટીને કહે છે,આ ધન અને યૌવનનો ગર્વ શાનો?કશુંય શાશ્વત નથી.આ પંચતત્વનું બનેલું ખોળિયું પણ આપણું નથી ,ક્ષણભંગુર છે તો ,તેનું મમત્વ અને મહત્વ શા માટે?
કબીર કેટલા મોટા ગજાનો કવિ છે કે શૃંગારની ભાષામાં એ ગહન જ્ઞાનની વાતો કરે છે.આ શૂન્યનો મહેલ એ બ્રહ્માંડ.આ બ્રહ્માંડમાં જ તું બ્રહ્મનો દીવો પ્રગટાવ અને મૃગજળ જેવી આશાઓથી ચલિત ન થા.’આસા સોં મત ડોલ’ એ તો કબીર જ લખી શકે.આશાથી જીવવું હોય તો હતાશાનો સામનો કરવો પડે.અને હતાશાથી પાર જવું હોય તો આશાથી વિચલિત ન થવાય.


શૂન્યનાં મહેલમાંથી કબીર રંગમહેલમાં જાય છે.પણ આ ‘રંગમહલ’ રાગ વિનાનો છે.જે વીતરાગ હોય એને જ બ્રહ્માંડનો રંગ મળે.અહીં પ્રિયતમા અને પ્રિયતમનું મિલન થાય છે- જ્ઞાનની દીવાની સાક્ષીએ.આ રંગમહેલ એ બ્રહ્માંડનો રંગમહેલ છે. અહીં થયેલ મિલન અણમોલ છે.પ્રિયતમ પોતે જ અણમોલ છે.અને એની સાથેનાં મિલનનો આનંદ અવર્ણનીય છે.સુખ ખંડિત હોય છે. આનંદ અખંડિત હોય છે. સુખને હદ હોય છે. આનંદ અનહદ હોય છે.આ અનહદનો ઢોલ વાગ્યા જ કરે છે.અને સુરેશ દલાલ કહે છે તેમ,
“અહમનો દહનખંડ શૂન્યના શયનખંડમાં લપટાઈ જાય છે અને આત્મા અને પરમાત્માની ‘શુભદ્રષ્ટિ’ થાય છે.”

જિગીષા પટેલ

૪૪ -કબીરા

કબીરની કાયામાં મીરાંની માયા


કબીર આમતો વેદાંતી,આધ્યાત્મવાદી,રહસ્યવાદી,મૂર્તિપૂજા વિરોધી ,ફકિર કે સંતકવિ તરીકે ઓળખાયા.ભીતરમાં જ રામના દર્શન અને દરેકે દરેક પરમનાં સર્જનને પ્રેમ કરવાનો શબદ તેણે સ્થાપ્યો.કબીરબીજકમાં ઉપનિષદ ,વેદ અને ગીતાનાં જ્ઞાનનો પ્રકાશ ઊંડા આધ્યાત્મ સાથે સમજાવ્યો.તો શું તે પ્રભુભક્તિમાં નહોતા માનતાં? અરે ,કબીરનું આ પદ વાંચીને થશે કે કબીરનાં પદમાં પણ પ્રભુ માટે મીરાં જેવી જ ભક્તિનો તલસાટ છે! કબીરની કાયામાં મીરાંની ભક્તિની માયાનાં જ દર્શન થશેઃ
અબિનાસી દૂલહા કબ મિલિ હૈં ભક્તન કે રછપાલ.
જલ ઉપજી જલહી સોં નેહા રટત પિયાસ પિયાસ,

મેં ઠાડિ બિરહિન મગ જોઉં પ્રિયતમ તુમરિ આસ.
છોડે ગેહ નેહ લગિ તુમસો ભઈ ચરનન લવલીન,

તાલાબેલિ હોત ઘટ ભીતર જૈસે જલબિનુ મીન.
દિવસરૈન ભૂખ નહિ નિદ્રા ઘર અંગના ન સુહાય,

સેજરિયાં બૈરીના ભઈ હમકો જાગત રેન બિહાય.
હમ તો તુમરી દાસી સજના તુમ હમરે ભરતાર,

દીનદયાલ દયા કરિ આઓ સમરથ સિરજનહાર
કૈ હમ પ્રાન તજત હૈં પ્યારે કૈ અપના કર લેવ,

દાસ કબીર વિરહ અતિ બાઢ્યો હમ કૈ દરસન દેવ.


આ પદ વાંચીને તો એમ લાગે કે કબીરનાં શબદમાં મીરાંનાં જ ધારદાર ભક્તિસભર ઉદ્ગાર છે.જ્ઞાની કબીર જાણે ભક્તિમાં ઓગળીને એકાકાર થઈ ગયો છે.પરમને શોધતાં શોધતાં તેનાં અંતરનાં તાર ભક્તિનાં ઉદ્ગારથી ઝણઝણી ઊઠ્યાછે.પ્રભુને આર્તનાદ સાથે પોકારીને કબીર પૂછે છે ,”હે ભક્તોનાં રક્ષણહાર મારાં પ્રિયતમ ,તું મને ક્યારે મળીશ?જળમાં રહેલી માછલી પણ પાણી માટે પ્યાસી હોય છે તેમ હે પ્રિય પરમ ,હું તારા વિરહમાં ઝૂરી રહી છું.”જ્યારે પણ ભક્ત પ્રભુ સાથે એકાત્મ કેળવવા માંગતો હોય ત્યારે તે નર હોય છતાં નારી બની પ્રિયતમાનાં સ્વરૂપે પરમ સાથે એકરુપ થવાં મથે છે.અહીં કબીર પોતે દુલ્હન અને અવિનાશી પ્રભુને પોતાના પ્રિયતમ તરીકે સંબોધે છે.તેમાં કોઈ વેવલાઈ નથી. નવી નવેલ દુલ્હન પોતાના પિયુની જે ઉત્કંઠાથી ઝંખતી હોય,તેના વગર વિહ્વળ હોય તેટલા કબીરજી વિરહી છે.જાણે આંસુની અવેજીમાં લખાયેલ પદ હોય તેમ લાગે છે.એકીસાથે વિરહની આગ અને વિરહનાં અશ્રુનો સંગમ અનુભવાય છે અને મીરાંની પંક્તિઓ યાદ આવે છે:


તુમ જો તોડો પિયા મૈં નહીં તોડું,

તુમ ભયે સરુવર મેં તેરી મછિયા

તુમ ભયે ચંદા હમ ભયે ચકોરા…


ઈશ્વર રખેવાળ છે,છતાંય ભક્તની ભક્તિનું જતન કરતો હોય એવું નથી.પ્રતીક્ષાના ભંગ્યાતૂટ્યાં ઝરૂખામાં વિરહિણી વાટ જોયા જ કરે છે અને પ્રિયતમ આવતો નથી.પાણીમાં રહીને પાણી માટે તરસતી વિરહિણીની વાત છે.બળબળતી ઝંખના છે અને બેચેન કરે એવો ઝુરાપો છે.નેહ એવો લાગ્યો છે ચરણમાં લયલીન થઈ ગઈ છું. જળ વિના માછલીની જેમ તડપું છું.ભૂખ નથી,નિદ્રા નથી,સંસારમાં કંઈ ગમતું નથી.સંસારનાં આંગણામાં અસુખનેા જ અનુભવ થાય છે.સેજ સુની છે. જાણે કાયમની વેરણ ન હોય એમ આખી રાત જાગરણમાં પસાર થાય છે. 
બધું જ સમર્પિત કરી દીધું હોય. દાસી થઈને જીવવાની ઝંખના હોય.ઈશ્વર જેવો પ્રિયતમ હોય.સમર્થ સર્જનહાર હોય અને છતાંય એ આવવાની વાત ન કરે તો ભરથાર હોવા છતાંય આખું આયુષ્ય ઓશિયાળું લાગે છે. મને પૂર્ણ પણે અપનાવી લો નહીં તો મારી પ્રાણ ત્યજવાની તૈયારી છે.આ વિરહનો દાવાનળ એટલો વધી ગયો છે કે ઈશ્વર તમારા દર્શન વગર આ દાવાનળ શાંત થવાનો નથી.જાણે મીરાં બોલી રહી છે:

ગોવિંદો પ્રાણ અમારો રે…મને જગ લાગ્યો ખારો રે..મને મારા રામજી ભાવેરે…બીજું મારી નજરે ના આવે રે.

.અને

અખંડ વરને વરી સાહેલી હું તોસંસાર સાગર ભયંકર કાળો,તે દેખી હું થરથરી


કબીરમાં મીરાંની આવી આદ્રતાનો પ્રવેશ થયો હોય તેવી અનુભૂતિ થાય છે.અને જાણે અખો બોલતો સંભળાય છે”ભક્તિરૂપી પંખિણી જેને જ્ઞાન વૈરાગ્ય બેઉ પાંખ રે…”કોણ પહેલાં જન્મ્યું કે કોઈ પછી જન્મ્યું એની વાત નથી.પણ કબીર સર્વસમર્પણ કરીને નરી ભક્તિથી ઈશ્વરને પ્રાર્થે તો તેમાં મીરાંનો ભક્તિસભર આત્મા તો દેખાયને? અને કબીરમાં પણ જ્ઞાન,વૈરાગ્ય અને ભકિતનો ત્રિવેણી સંગમ વહેતો અનુભવાય.પરમને ખરા દિલથી પામવાંનાં રસ્તા જુદા હોય તો પણ તેમાં તડપ અને પ્રેમ તો એકસરખો જ હોય છે.આ પદ વાંચીને કબીરને માત્ર શુષ્ક વેદાંતી જ નહીં ,પણ ભક્તિથી લદબદ બાવરા ભક્ત પણ કહેવા જ પડશે.


જિગીષા પટેલ

૪૩ -કબીરા

કબીર અને નરસિંહ મહેતા-૨

જે ગમે જગદગુરુ દેવ જગદીશને,તે તણો ખરખરો ફોક કરવો;

આપણો ચિંતવ્યો અર્થ કંઈ નવ સરે,ઊગરે એક ઉદ્વેગ ધરવો..

હું કરું,હું કરું એ જ અજ્ઞાનતા,શકટનો ભાર જેમ શ્વાન તાણે…

આદ્ય કવિ નરસિંહ મહેતાનાં આ કાવ્યને વાંચીએ ત્યારે સમજાય છે કે ૬૦૦ વર્ષ પહેલાં કહેવાએલી આ વાત સનાતન સત્ય જેવી છે.આટલી વાત સમજી લઈએ તો જીવન જીવવું કેટલું સરળ થઈ જાય? જે વસ્તુ જગતનાં ગુરુ એટલે કે ઈશ્વરને ગમે છે તે જ થવાની છે.તેથી તે વાતનો અફસોસ કે ચિંતા કરવાથી કોઈ ફાયદો નથી.અને માનવી પોતે કર્તાની લાગણી અનુભવે છે ત્યારે તે માત્ર તેનો અહંકાર અને અજ્ઞાનતાનું પ્રદર્શન કરે છે.જેમ ગાડાની નીચે ચાલતું કૂતરું એમ માને છે કે પોતે જ ગાડાનો ભાર ખેંચેં છે.
આજ વાતને કબીરજીએ આવી રીતે કહી:


સાહેબ સો સબ હોત હૈ,બંદે સે કછુ નાહી;

રાઈ તે પર્વત કરે,પર્વત રાઈ માંહી

જે કાંઈ દુનિયામાં બને છે,થાય છે એ બધું સર્જનહારની ઇચ્છાથી થાય છે.મનુષ્યથી કશું થતું નથી.રાઈ માંથી પર્વત એ જ કરી શકે છે અને પર્વતમાંથી રાઈ પણ એ જ બનાવી શકે છે.
અહંકાર મિટાવવાનું કહેતા કબીર કહેછે:


કબીરા ગરબ ન કીજીએ,ઊંચા દેખ આવાસ;કાલ પરોઢ ભૂંઈ લેટના,ઉપર જમસી ઘાસ


આ તારી ઊંચી ઊંચી ઇમારતો અને રાજ મહેલો જોઈને આટલો બધો ગર્વ ના કરીશ,બહુ અંજાઈ ના જઈશ.આવતી કાલે તો તારે આ ખુલ્લી જમીનની નીચે જ સુવાનું છે.એ ઇમારતો તુટી પડશે અને છેવટે એ બધા ઉપર નર્યું ઘાસ ઉગી નીકળશે.
તો નરસિંહે કીધું:

અનંત જુગ વર્ત્યો રે પંથ રે હાલતા,તો યે અંતર રહ્યું છે લગાર;

પ્રભુજી છે રે પાસે રે,હરિ નથી વેગળા રે,આડો પડ્યો છે એન્કાર.


આમ આ બંને સંત કવિ પોતપોતાની રીતે અહંકારને ઓગાળી સર્જનહાર પર અતૂટ શ્રધ્ધા રાખી જીવવાની સલાહ સરળ શબ્દોમાં આપે છે.ગાંધીજી કરતાં વર્ષો પહેલાં અસ્પૃશ્યતા નિવારણની શરુઆત નરસિંહે નાગર હોવા છતાં હરિજનવાસમાં ભજન કરીને કરી હતી અને કબીરે કોઈપણ જાતિપાતિનાં ભેદ વગર પોતાના ઘેર સૌને ભેગા કરી ભજન કર્યા હતા.આમ તે બંનેને આપણે સમાજસુધારક,ક્રાંતિકાર તરીકે ઓળખાવી શકીએ.પરતું કબીરે પંડિતોને,મુલ્લાઓને,અંધશ્રદ્ધાળુઓને જે કડવીવાણીમાં ચાબખા માર્યા છે તેવીરીતે નરસિંહે નથી કીધું.નરસિંહે હળવી ભાષામાં કીધું:

માત્ર શું થયું સ્નાન ,પૂજા ને સેવા થકી?શું થયું ઘેર રહી દાન દીધે?
શું થયું ધરી જટા ભસ્મ લેપન કર્યે,શું થયું વાળ લોચન કીધે?


નરસિંહ અને કબીરે ગૃહસ્થીમાં રહીને કેવું જીવન જીવવું જોઈએ તેની બધી જ ચાવીઓ તેમનાં ભજન અને પદોમાં ગાઈ.નરસિંહે તો તેનાં “વૈષ્ણવ જન તો તેને રે કહીએ પીડ પરાઈ જાણે રે” ભજનમાં સાચો વૈષ્ણવજન કોને કહેવાય તેના બધાં લક્ષણો બતાવ્યાં.

તો કબીરે તેના દોહામાં ગાયું:

કબીર તે હી પીર હૈ,જો જાને પર પીડ;
જો પર પીડ ન જાન હી, વો કાફીર બે પીર. 


આમ તેમની વિચારોની સામ્યતા જોઈને ભગવાને એકજ પીંડમાંથી રચેલા બે ઘટ તેઓ લાગે છે.
આધ્યાત્મિક ઊંચાઈ અને તત્વજ્ઞાન,વેદાંત અને યોગશાસ્ત્રની વાત કરીએ તો કબીરે તેનાં કબીરબીજકનાં ૧૧ પ્રકરણોમાં આ વાત ખૂબ ઊંડાણપૂર્વક ચર્ચી છે.જો તેના એક જ પદમાં તેના અધ્યાત્મના વાગ્મય વણાટની આકર્ષક ઝલક જોવી હોય તો:
ઝીની ઝીની બીની ચદરિયા.કાહે કા તાના કાહે કી ભરની કૌન તાર સે બીની ચદરિયા.

ઇંગલા-પિંગલા તાના ભરની સુષમન તાર સે બીની ચદરિયા.

આઠ કંવલ દલ ચરકા ડોલે, પાંચ તત્ત્વ ગુણ તીની ચદરિયા.

વ્યાવસાયિક અને આધ્યાત્મિક બંને અર્થમાં વણકર એવા કબીરસાહેબે આ કાવ્યમાં કાયારૂપી ચાદર ઝીણવટથી વણનાર કુશળ વણકર પરમાત્માની વાત કરી છે. આ ચાદરમાં તાણાવાણા રૂપે ઇંગળા-પીંગળા નાડીઓ સાથે સુષુમ્ણા નાડીનાં તાર પણ ખરાની વાત કરી છે .આ નાડીચક્રનાં સંચારમાં શરીરમાંથી યોગનિર્દિષ્ટ અષ્ટકમલરૂપ ચક્રો છે.આ કાયાનાં ચરખાને ચલાવનાર પરમાત્માએ પૃથ્વી,જળ,વાયુ,તેજ,આકાશરૂપ પાંચ તત્વો અને સત્વ,રજસ અને તમસ ત્રણ ગુણોની ઉપાદાન સામગ્રીથી કાયાના અનોખા પટની રચના કરી છે આ કાયારૂપી ચદરિયાને સાચા જ્ઞાનીએ અધ્યાત્મ-સાધકે આત્મશુદ્ધિથી વર્તી તેને પરમાત્માને શુધ્ધ અને સુંદર રૂપે પરત કરવી જોઈએ ,તેમ કબીરે સમજાવ્યું.કબીર સંપૂર્ણ રીતે નિરાકારની સાધનામાં માનતા.અને અણુએ અણુમાં જે રમમાણ કરે છે તે રમૈયા સો રામ તેમ કહેતા.
કબીરનો હરિ રાસ નથી રમતો, નરસિંહનો હરિ રાસ રમે છે.નરસિહની આધ્યાત્મિકતામાં કબીરથી ફેર એટલો છે કે તેની ભક્તિમાં જ્ઞાન સાથે નિરાકાર અને સાકારનું સહઅસ્તિત્વ છે.તેનાં સાદા પ્રભાતિયામાં પણ જીવનનું તત્વજ્ઞાન ભક્તિ સાથે સભર છે:


“જાદને જાદવા કૃ્ષ્ણ ગોવાળિયા,તુંજ વિના ધેનમાં કોણ જાશે?

૩૦૦ ને સાઠ ગોવાળિયા ટોળે વળ્યાં,વડો રે ગોવાળિયો કોણ થાશે?”


બાર મહિનાનાં ૩૬૦ દિવસનાં વર્તુળમાં,જે કાળ આપણને ઘેરીને બેઠો છે તેમાંથી કાલાતીત થઈને કાળનો વડો ગોવાળિયો કોણ થાશે એટલે વડા ગોવાળિયા રૂપી પરમાત્મામાં ધ્યાન કેન્દ્રીત કરવાની વાત છે.નરસિંહનાં ગીતો “પઢો રે પોપટ રાજા રામનાં સતી સીતા પઢાવે” માં પણ પોપટ એટલે આપણા આત્માની જ વાત નરસિંહે કરી છે ,તો માનવ જન્મ એળે ન જાય તેનું સૂચન આપતા કીધું,


“જ્યાં લગી આતમા-તત્વ ચીન્યો નહી,ત્યાં લગી સાધના સર્વ જૂઠી;

માનુષ દેહ તારો એમ એળે ગયો ,માવઠાનો જેમ વૃષ્ટિ વૂઠી,”

આમ નરસિંહ અને કબીરનાં પદોમાં,ભજનોમાં,દોહામાં એવા સનાતન સત્યો સમાએલા છે કે તેઓ હંમેશા જીવંત જ રહેશે. એકની આધ્યાત્મિકતાની સાથે કૃષ્ણપ્રેમથી લદબદ ભક્તિનીતરે છે તો કબીરની આધ્યાત્મિકતાની સાથે પ્રેમનો મહિમા,સાચું જીવન જીવવાની ચાવી અને અંધશ્રદ્ધાથી ભરેલ ધાર્મિક વિધિ વિધાનો મૂર્તિપૂજા,ધર્મને નામે થતાં પશુવધ,માંસાહાર વિગેરે માટેનો આક્રોશ પણ દેખાય છે.


આવા સંત,ભક્ત,જ્ઞાની મહાત્માઓ જ ભારતીય સંસ્કૃતિની ધરોહર છે.એમણે ચીંધેલ માર્ગે જો આપણે ચાલવા પ્રયત્ન કરીશું તો જરુર પરમાત્માની નજીક પહોંચવામાં સફળ થઈશું.

જિગીષા પટેલ

૪૨-કબીરા

કબીર અને નરસિંહ મહેતા-૧


મધ્યકાલીન યુગની સંત પરંપરાની બે મહાન અમર વિભૂતિઓ જે ભારતીય સાહિત્યનો આત્મા કહી શકાય.બંનેનાં જન્મની તારીખોમાં વિવાદ છે પણ નરસિંહ અને કબીર ૧૪મી સદીમાં જન્મ્યા હતા.વેદકાલીન સંસ્કૃત યુગથી લઈને નરસિંહ અને કબીર સુધી ભાષાની ચેતના તો એક જ છે,અભિવ્યક્તિ ભલે અલગ હોય.કબીરનો શબદ,સાખી ,દોહા અને નરસિંહનાં ભજનો,ગીતો,પ્રભાતિયાં કે કવિતા અદ્ભૂત,અભૂતપૂર્વ ,અમર અને વિલક્ષણ છે.બંનેની રચનામાં લયચેતના અને કાવ્યચેતનાની સાથેસાથે ભરપૂર આધ્યાત્મિકતા નિતરે છે.બંને જણે અદના કવિ,વેદાંતી ,ભક્ત,સંત,અવધૂત,ઋષિ તરીકે પોતાને સાબિત કર્યા છે.બંનેના કાવ્યગાનમાં ભગવદ્ગીતા,વેદો,ઉપનિષદ જેવા શાસ્ત્રોનો નિચોડ સરળ લોકભોગ્ય વાણીમાં જોવા મળે છે.

કબીર સાહેબ સંપૂર્ણ નિરાકારી હતા.સાકાર સ્વરૂપમાં માનતા નહીં.તો નરસિંહ સાકાર જ નિરાકાર છે અને નિરાકાર જ સાકાર છે.એમ અદ્વૈતવાદમાં માનતા.ભક્તકવિ નરસિંહે તો ભક્તિરસમાં તરબોળ બની રાસેશ્વર,યોગેશ્વર કૃષ્ણને અનંતબ્રહ્મ માની “કૃષ્ણાત્ પરં કિમપિ તત્વમહં ન જાને” એ ઉદ્ગારથી કૃષ્ણમય બની રાસલીલાનાં દર્શન કરી પરમનો સાક્ષાત્કાર કર્યો હતો.તો નિરાકારનો અનુભવ સમજાવતાં ઉપનિષદ અને વેદોનાં નિચોડ જેવા પદોમાં નરસિંહે ગાયું :
“ચિત્ત ચૈતન્ય વિલાસ તદ્રુપ છે,બ્રહ્મ લટકા કરે બ્રહ્મ સાથે”“ઘાટ ધડિયા પછી નામ રૂપ જૂજવાં ,અંતેતો હેમનું હેમ હોયે”
એકજ સોનામાંથી બનેલા જુદાજુદા દાગીનાની જેમ શિવમાંથી છૂટો પડેલો આપણો જીવ પરમનો જ અંશ છે.અને છેલ્લે પરમમાં સમાઈ જવાનો છે.અને નરસિંહ આમ પણ ગાય છે:


“નિરખને ગગનમાં કોણ ઘૂમી રહ્યો તે જ હું તે જ હું શબ્દ બોલે”

અને

“અખિલ બ્રહ્માંડમાં એક તુ શ્રી હરિ જૂજવાં રૂપે અનંત ભાસેદેહમાં દેવ તું,તેજમાં તત્વ તું,શૂન્યમાં શબ્દ થઈ વેદ વાસે”


આમ કહી જાણે ઈશોપનિશદનો મંત્ર ભણતો હોય કે:”ઈશાવાસ્યમ્ ઈદં સર્વમ્ યત્કિંચિત્ જગત્યાં જગત”
આ જે કંઈ છે તે ઈશ તત્વથી આચ્છાદિત કરવા લાયક છે.શ્રી હરિ અખિલ બ્રહ્માંડમાં વિલસી રહ્યો છે અને જુદાજુદા રુપે અનંત ભાસે છે.શ્રી હરિનો ભાસ દેહમાં બિરાજેલા દેવથી શરુ કરીને સૂર્ય,ચંદ્ર અને તારાઓમાં તેજ ભરે છે ત્યાં સુધી વિસ્તાર પામે છે.અને છેવટે શૂન્યમાંથી પ્રગટ થતાં પરમાત્માના નિ:શ્વાસ જેવી વેદની ઋચાઓમાં પ્રગટ થતો અનુભવાય છે.
તો કબીરે ગાયું:


“કબીરા કૂવા એક હૈ,પનિહારી અનેકબરતન સબ ન્યારે ભયે,પાની એક કા એક.”
કબીર સમન્વયવાદી સંત છે.પ્રેમ,ભક્તિ અને જ્ઞાન ત્રણેનો સમન્વય એમણે સાધ્યો છે.આત્મદર્શન જયારે પરમાત્માનાં દર્શનનો પર્યાય બંને છે તે ક્ષણે સાધ્ય-સાધનનો ભેદ નથી રહેતો.કબીરને સહજસમાધિ અભિપ્રેત છે.સહજસમાધિ- સર્વકામના રહિત,સર્વ સ્વાર્થરહિત પરમાર્થ કાર્ય કરતા જે વિશ્રામ લીધેા છે તેમાં સંત નિજના સ્વરૂપને પામે છે.અને તેમના માટે કહેવાય:
“હદ હદ ટપે સો ઓલિયા,બે હદ ટપે સો પીર,હદ બેહદ દોનો ટપે તાકો નામ ફકીર .”

કે એમ કહો તાકો નામ કબીર અને કબીર તો ગાય:


“હમ સબ માંહિ સકલ હમ માંહિહમ થે ઔર દૂસરા નાહીં.”


કબીરે સતકેરી વાણીની સરવાણીમાં સર્વસ્વને વહાવી સહજ ધ્યાનની ઉપાસના કરી છે.નિર્ગુણ -સગુણ ધ્યાનમાં પણ આલંબન છે. -ન તો કોઈ આકૃતિ કે ન તો ઓમકાર. આલંબનથી કરવામાં આવતું ધ્યાન અસહજ છે,અસ્વાભાવિક છે,શરીરસ્થ ચૈતન્ય મનની ગતિ-વિધિ સાક્ષી બનીને જોયા કરે છે- આ નિરાલંબ ધ્યાન છે.આ સહજ ધ્યાન છે.ગુરુના વચન પર મનન કરતા સહજ ધ્યાનમાં સરી પડાય છે.’કબીરતત્વ’નાં પદો અનહદની પારનાં રહસ્યને ,મનની ગહન અનુભૂતિને અને પારલૌકિક તત્ત્વની ભીતર વસતા પરમરૂપને ઉદે્શીને રચાએલા કબીર અને નરસિંહ બંનેને ઈશ્વર પર સંપૂર્ણ વિશ્વાસ છે.નરસિંહે ચિંતા શામળિયાને સોંપી તો કુંવરબાઈનું મામેરું,તેમની હૂંડી સ્વીકારાવવી અને પોતાનાં ગળામાં ફૂલોની માળા પ્રભુ પહેરાવી દે છે એવા અનેક પ્રસંગો પ્રભુ પરની અડગ શ્રધ્ધા થકી પાર પડ્યા છે.
તો કબીર પણ ગાય છે: 
“કબીરા કયા મૈં ચિંતહું મમ ચિંતે ક્યા હોય,મેરી ચિંતા હરિ કરૈં ચિંતા મોહિં ન કોય.”

બંને જાતિ-પાતિનાં ભેદમાં માનતાં નથી.નરસિંહ નાગર હોઈને હરિજનવાસમાં જઈ મોડી રાત સુધી ભજન કરે છે.અને કબીર તો તેની કડવી વાણીમાં કહે છે:
“એક બૂંદ એકૈ મલ-મૂતર,એક ચામ એક ગુદાએક જોતિથૈં સબ ઉત્પન્ન,કો બાંભન કો સુદા?”(જોતિથૈ= જ્યોતિ માંથી)

જે મહાન વિભૂતિઓ તેમનાં આપેલ અનોખા જ્ઞાન -સાહિત્યનાં વારસા થકી આજે પણ જીવંત છે અને હંમેશા જીવતં રહેશે આવા અમરત્વ પામેલા મધ્યકાલીન યુગનાં ચમકતા બે હીરાની વાત આટલામાં શી રીતે સમાય ? ખરુંને? વધુ આવતા અંકે…..
જિગીષા પટેલ

૪૧-કબીરા

ગાંધીજી અને કબીર

સત્યનાં પૂજારી છે બંને,સંત – મહાત્મા છે ઓળખ,પ્રેમ -અહીંસા પરમો ધર્મ શીખવે,
સાચું કહેતાં ન ડરે દુનિયાથી,નિહાળી સૌમાં રામ ,ભીતરનાં રામમાં વિહરે.

જિગીષા પટેલ

જીવનની સાર્થકતા જ્યારે ચરમસીમા પર પહોંચે ત્યારે એક ઘટના બને છે.માણસ વ્યક્તિ મટીને વિષય બની જાય છે.જનચેતના પર એણે છોડેલી અસર એટલી પ્રચંડ હોય છે કે તેમના વિશે સતત ચર્ચાતું રહે છે.એમનું બદલાતું કર્મ બદલાતી પેઢીઓનાં નવા દિમાગને હંમેશા ટ્રિગર કરતું રહે છે. આવો આજે આપણે આવી બે વ્યક્તિવિશેષ કબીર અને ગાંધીજી એકબીજાની કેટલા અડોઅડ છે તે બે સાહિત્યકાર એક ગાંધીવાદી ગુણવંત શાહ અને એક ધર્મના ઊંડા અભ્યાસી કુમારપાળભાઈ દેસાઈની નજરે જોઈએ.

આપણા વિદ્વાન સાહિત્યકાર ગુણવંત શાહ ગાંધીજીનાં પરમ ભક્ત અને ગાંધી વિચારધારાનાં પ્રશંસક.તેમણે ‘ગાંધીની લાકડી’, ‘ગાંધીનાં ચશ્મા’, ‘ગાંધીની ચંપલ’,’ગાંધીની ઘડિયાળ’ જેવા પુસ્તકો
ગાંધીજી પર લખ્યાં.ગાંધીજીનાં વિચારો અને તેમના જીવનનો તેમનો અભ્યાસ ખૂબ ઊંડો ,તો જોઈએ તેઓ શું કહે છે ગાંધીજી અને કબીરની વિચારધારા અંગે,

“ કબીરજી અને ગાંધીજી ને જોડતો સેતુ એટલે માનવધર્મનો સેતુ.એ સેતુ પર ડગ માંડવામાં જ ભારતનું અને જગતનું કલ્યાણ રહેલું છે.બંને મહામાનવો કર્મકાંડ અને બાહ્યાચારમાં સમાઈ જતાં religion ને બદલે ધર્મતત્વનો આદર કરનારા હતા.બંને રામ રહીમ કે ઈશ્વર-અલ્લાહને એક ગણાવનાર હતા.બંને અભયસિધ્ધિ પામેલા મહામાનવો હતા.બંનેને લોકોનું અજ્ઞાન ન ગાંઠ્યું તે ન જ ગાંઠ્યું.બિશપ વેસ્કોટે કબીરને ‘ભારતીય લ્યુથર ‘ તરીકે બિરદાવે છે.અતિ સંવેદનશીલ ગાંધીભક્ત શ્રી સાને ગુરુજીએ કહ્યું:’જે ધર્મમાં અદ્વૈતનો મહિમા હોય તે ધર્મમાં અસ્પૃશ્યતા શી રીતે ટકી શકે?જે ધર્મનો પાયો જ ‘તૌહીદ’ હોય ,તે ધર્મમાં કત્લેઆમ શી રીતે ટકી શકે?હિદુંઓ કબીર પ્રત્યે આકર્ષાયા,પરતું મુસલમાનો કબીરથી લગભગ વેગળા જ રહ્યા.બારડોલી પંથકના હજારો પાટીદારો મોટી સંખ્યામાં કબીરપંથી બન્યા.તેઓ મળે ત્યારે ‘રામ કબીર ‘ કહીને સામેવાળાનું અભિવાદન કરે છે.ભક્તિ અને ક્રાંતિ એક જ વ્યક્તિમાં ભેગાં થઈ જાય ત્યારે સમાજને કબીર પ્રાપ્ત થાય છે.ચંદ્રની ચાંદની મનને શીતળતા આપે છે અને સૂર્યનો તડકો પ્રજાળે છે,પરતું ગંદકી દૂર કરે છે.કબીરમાં ચાંદની અને તડકો સાથો સાથ વસેલાં છે.કબીરમાં ભક્તિની શીતળતા સાથે ક્રાંતિની ઉષ્ણતા પણ હતી.હા,કબીર અંદરથી સમશીતોષ્ણ ,જ્યાં પ્રેમ હોય ત્યાં કોમવાદ કદી નથી હોતો. કબીર આવા સમાજનાં મહાન જ્યોર્તિધર હતા.તેઓ સમાજમાં વ્યાપેલ અંધકારથી હારી ગયા ત્યારે એમના ઉદગાર કવિતા બનીને સાર્થક થયા.એમને નિરાશાની કોઈ પળે કહ્યું હતું:

સુખિયા સબ સંસાર હૈ,ખાવા ઔર સોવૈં,
દુખિયા દાસ કબીર,જાગૈં રોવૈં.”

આમ ગાંધી અને કબીરને ગુણવંત શાહે પોતાની રીતે મૂલવ્યા.
અને જ્યારે મેં કુમારપાળભાઈની મૂલવણી વાંચી તો મને થયું કે તેમના કબીર અને ગાંધીજીનાં મૂલવણીનાં વિચારો પણ મારાં વિચારો સાથે પરિપૂર્ણ રીતે સહમત લાગ્યા તો તેમનાં જ શબ્દો મને વાચકો સુધી પહોંચાડવા યોગ્ય લાગ્યાં તો ચાલો જોઈએ વિદ્વાન સાહિત્યકાર કુમારપાળભાઈનાં
વિચારોઃ

“ગાંધીજીનાં જીવનસંદેશનો વિચાર કરતાં કરતાં છેક સંત કબીરની વાણી સુધી પહોંચી જવાય છે.મહાત્મા ગાંધીએ સત્યની ઉપાસના કરી અને બાહ્યાડંબર અને દાંભિકતાનો વિરોધ કર્યો.
સંત કબીરે પણ એજ રીતે સત્યનાં માર્ગે ચાલતા પાખંડોનો ઉપહાસ કરીને ‘સંતો સહજ સમાધિ ભલી’ કહ્યું.

ગાંધીજીએ દેશપ્રવૃત્તિ અને અધ્યાત્મપ્રવૃત્તિને સાવ નવા મૌલિક સંદર્ભમાં દર્શાવી.એમના ઈશ્વરને ફૂલમાળા ન ખપે,એ જ રીતે સંત કબીરે પણ દેશની અધ્યાત્મિકપ્રવૃત્તિ નવા આગવા સંદર્ભમાં મૂકી.બંનેએ સામાજિક વિરોધ થવા છતાં પોતાની વાતમાં મક્કમ રહ્યા અને પોતાના વિચારનું આચરણ કરી બતાવ્યું.

ગાંધીજીએ અસ્પૃશ્યતા નિવારણ ની વાત કરી,તો સંત કબીરે ધર્મ અને સંપ્રદાય વચ્ચેની ભીંતોને જમીનદોસ્ત કરી નાંખી.ગાંધીજી વાસ્તવિકતાને નજરમાં રાખીને વાત કરે છે,આથી કુંભમેળો એમનામાં અણગમો પેદા કરે છે.તો સંત કબીર પણ એ જ રીતે પોતાની આસપાસની નક્કર વાસ્તવિકતા જોઈને સમાજવ્યવસ્થા પર પ્રહાર કરે છે.

ગાંધીજીએ ‘સત્યનાં પ્રયોગો’ નામે પોતાની આત્મકથા લખી અને સંત કબીરે પણ વૈષ્ણવો,પંડિતો,મૌલવીઓ,સૂફીઓ,સિધ્ધો અને નાથો પાસે જઈને સત્ય પ્રાપ્તિના પ્રયાસ કર્યો.ગ્રંથોમાં (વેદ,કુરાનમાં) ડૂબીને મોત શોધવાનો પ્રયાસ કર્યા અને પછી બંનેને જે સત્યસમજાયું,તેની વાત કરી.એક અર્થમાં કહીએ તો કબીર અને ગાંધીમાં સત્યની તપશ્ચર્યા જોવામળે છે.બંને સત્યની ખોજ માટે અનુભવનો આધાર લે છે અને અનુભવની એરણ પર સિધ્ધ થાય તેવા સત્યની વાત કરે છે.ગાંધીજીનું એ સત્ય છેક અહિંસાનાં કિનારે લાંગરે છે અને તેથી તે સત્ય સૌમ્ય રૂપે પ્રગટ થાય છે.સત્યની ખોજમાં નીકળેલો કબીર પ્રેમના કિનારે પહોંચે છે.પરતું જે સત્ય ગાંધીજીમાં સ્પષ્ટ અને સૌમ્ય રૂપે પ્રગટ છે એ જ સત્ય કબીરમાં ક્યાંક આક્રોશથી તો ક્યાંક પ્રહારથી પ્રગટે છે.

બાકી એટલી વાત તો સાચી કે બંનેએ પોતાને જે અસત્ય લાગ્યું,તેના પર પ્રહાર કરવામાં એક તસુ પણ પીછેહઠ કરી નથી કે નથી કરી બાંધછોડ પોતાનાં સિદ્ધાંતોની સાથે.પોતાના આદર્શને ઊની આંચ ન આવે એનો ખ્યાલ રાખ્યો છે અને તેથી ગાંધીનું કે કબીરનું સત્ય એ જન જનનાં હ્રદયમાં પ્રતિષ્ઠા પામ્યું.એ કોઈ સંતોનો ઉપદેશ બનવાને બદલે જનસમાજની ઊર્ધ્વીકરણ ભાવનાઓમાં એકરસ બની ગયું.

બંનેએ ભૌતિકતાને બદલે આધ્યાત્મિકતાનો પંથ બતાવ્યો અને એટલે જ ગાંધીજી મોક્ષપ્રાપ્તિનો વિચાર કરે છે.તો સંત કબીર સહજ સમાધિ ના અનંત સુખની મસ્તાનગીની વાત કરે છે.મહાત્મા ગાંધી અને સંત કબીરે આપણા દેશમાં પ્રવર્તતા ભેદભાવો સામે અવાજ ઊઠાવ્યો.જાતિ વ્યવસ્થાની પોકળ ખુલ્લી પાડી.વર્ણવ્યવસ્થા ને નામે ચાલતાં દંભ ,આડંબર અને છલનાને ખુલ્લા પાડ્યા.કબીરે ધર્મસંસ્થાઓ પર પ્રહાર કર્યા. હિંદુ-મુસલમાન જેવા ભેદોને ઇન્કાર કર્યો.

ધર્મસ્થાનોમાં ગોંધાયેલા ધર્મને એમાંથી બહાર લાવ્યા અને માનવવેદનાની વચ્ચે એને સ્થાન આપ્યું.બંને પાસે પોતીકી જીવનદ્રષ્ટિ હતી.ગાંધીજી અપરિગ્રહની વાત કરે છે અને એક નાનકડી પેન્સિલની પણ ચિંતા કરે છે, તો એ પૂર્વે જાણે સંત કબીર એ જ સંતોષની વાત કરતા જણાવે છે:

સાંઈ ઇતના દીજિયે ,જામે કુંટુંબ સમાય,
મૈં ભી ભૂખા ના રહૂં,સાધુ ન ભૂખા જાય.

હિંદુ ધર્મમાં કર્મકાંડોનાં ચોકઠામાં ક્યાંય ગાંધીજી બેસી શકતા નહીં.તો એજ રીતે કબીર પણ હિંદુ કે મુસલમાન બેમાંથી એકેયને રાજી રાખી શકતા નથી.કબીર વારંવાર રામનું નામ લે છે ,એ કારણે મુસલમાન લોકોનો રોષ વહોરવો પડ્યો હતો,તો બીજીબાજુ એ જ કબીર મૂર્તિપૂજા પર પ્રહાર કરે છે.અસ્પૃશ્યતામાં માનતા લોકો પર ઉપહાસ કરે છે,તેથી હિંદુઓ પણ તેમનો વિરોધ કરતા હતા.મુસલમાન ધર્મમાં જન્મેલા કબીરે એકવાર કાજીને કહ્યું હતું,

છાંડિ કતેવ રામ ભજું બૌરૈ,જુલુન કરત હૈ ભારી,
કબીરૈ પકડી ટેક રામકી,તુરક રહે પચિ હારી.

( તમે ચોપડી રટવાનું છોડો અને રામનું ભજન કરો,નહીં તો ભારે જુલમ કરશો,મેં તો રામનો આશરો લીધો છે,તુર્ક લોકો મને સમજાવતા સમજાવતા ભલેને થાકીને હારે.)

જ્યાં બાહ્ય આડંબર જ ધર્મની ઓળખ બંને છે એવા ધર્મનો બંનેએ વિરોધ કર્યો.ગાંધીજીએ સત્ય,અહિંસા અને અપરિગ્રહને જેમ નવો સંદર્ભ આપ્યો, એ જરીતે કબીરે પણ ધાર્મિક,અધાર્મિક,આસ્તિક કે કાફીરનો નવો સંદર્ભ આપ્યો.નોંધપાત્ર બાબત એ છે કે કબીરનાં સમયમાં જેવી ધર્માંધતા પ્રવર્તતી હતી તેવીજ ધર્માંધતા મહાત્મા ગાંધીનાં સમયમાં હતી.ગાંધીજીએ હિંદુ મુસલમાન એકતા માટે કરેલ પ્રયત્ન આપણે જાણીએ છીએ.

જેમ મહાત્મા ગાંધીએ ‘હરિજન’ શબ્દની વ્યાખ્યા કરી,એ જ રીતે સંત કબીર પણ ધર્મ ક્ષેત્રે પ્રયોજતા શબ્દોની નવી વ્યાખ્યા આપે છે.સંત કબીર કહે છે :કાફર એ છે કે જે પારકું ધન લૂંટતો હોય ,ઢોંગ કરીને દુનિયાને ઠગતો હોય,નિર્દોષ જીવોની હત્યા કરતો હોય.આરીતે કબીર હિંદુ મુસલમાનના સમન્વયની વાત કરે છે.ગાંધીજી તો આને માટે જીવનભર પ્રયાસ કરતા રહ્યા.ગાંધીજીની જીવનકથાનો પરિચય એમની આત્મકથા અને એ પછી એમની લખાયેલાં ચરિત્રોમાંથી મળે છે.તો એવી જ રીતે કબીરનાં પણ કેટલાક પદો જ એવા મળે છે કે જેમાંથી આપણે કબીરસાહેબની જિંદગીનો પરિચય પામી શકીએ.

કબીર અને ગાંધીએ સત્યને નામે ચાલતી દુકાનો,ધર્મના નામે થતો વ્યાપાર અને વર્ણને નામે થતો અનાચાર ખુલ્લો પાડ્યો.માત્ર દયાદાન કરીને વ્યક્તિ સ્વર્ગની પ્રાપ્તિ થાય છે તેમ કહેવાનો બદલે પ્રામાણિક જીવન જીવીને સત્યની પ્રાપ્તિ થાય છે તેમ કહ્યું. કર્મકાંડ અને આડંબરોનો વિરોધ બંને કરે છે.મુસ્લિમ સલ્તનતકાળમાં અને યથેચ્છ નિરંકુશ ચાલતા શાસનમાં સત્યની કેવી દશા છે એ કહેતા કબીર કહે છે,

સાધો!દેખો જગ બોરાના,
સાંચ કહે તો મારન ધાવે
ઢૂંઢે જગ પતિયાના,

કહે છે કે સત્ય બોલનારને મૃત્યુને ભેટવું પડે છે.જરા વિચાર કરીએ કે કબીર પોતાના સમયની આ વાત કરે છે અને જાણે મહાત્મા ગાંધીની હત્યાનો પ્રસંગ આપણી નજર સમક્ષ ઊભો થાય છે.સત્યની ઉપાસના કરતા કબીરે કહ્યુંકે જેણે સત્યને ઓળખી લીધું છે એ પુરુષરત્ન ખોટા કુળ જાતિના પક્ષને વળગીને નહીં ચાલે.”આમ ગાંધીજી અને કબીરનાં જીવન જાણે એકબીજાની અડોઅડ હતા.

સંપાદન જિગીષા પટેલ

૪૦ -કબીરા

કોરોના કાળમાં ભયમુક્ત કરતી કબીરવાણી

કબીરયાત્રા કરતાં કરતાં જયારે હું દેશ-વિદેશ ,આધુનિક કવિઓ,યુવકો ,આપણા ભારતનાં અને દુનિયાભરનાં સૌ સાહિત્યકારોનાં અભ્યાસે નીકળી તો મેં જાણ્યું કે સંત કબીરનો અભ્યાસ સૌ કોઈ કરે છે.કબીરને આધુનિક સંત પણ કહી શકાય કારણ તે કલા-સાહિત્ય,નૃત્ય,ચિત્રમાં આજે પણ જોવા મળે છે. શેખરસેન તેમને નાટ્યાત્મક રીતે રજૂ કરી તેમનાં દોહા ગાયા છે,તો જાણીતા ચિત્રકાર મહેન્દ્રભાઈ મિસ્ત્રી કબીરનેા અનેક જુદી જુદી મુદ્રામાં ચિત્રો બનાવી રજૂ કરે.દુનિયાભરનાં કવિઓ તેમનાં દોહા પરથી તેમની જીવનદ્રષ્ટિ પ્રમાણે પોતપોતાની ભાષામાં કબીરની કવિતા પ્રસ્તુત કરે.રોકબેન્ડમાં ‘કબીરકાફે’ નાં લબરમૂછીયા ગાયકો મસ્તીથી તેનાં દોહાને સાખી ગાઈ હજારો યુવાનોને નચાવે! કબીરનાં વિચારોમાં એવી આધુનિકતા છે કે આજનાં માનવીને પણ તે તત્કાલ સ્પર્શી જાય છે.

આજના સમયને સ્પર્શતી અને ભારતીય સંસ્કૃતિમાંથી જ ઉદ્દભવેલી કેટલીયે વાતોની છણાવટ કબીરે ૬૦૦ વર્ષ પહેલાં કરી છે.આજના કોરોનાનાં સમયમાં આખું જગત આ મહારોગનાં ભરડામાં આવી ડરી ગયું છે ,તો ચાલો આજે આપણે આ ડર પર વિજય મેળવી કેવીરીતે નિર્ભય બનવાનું કબીરે શીખવ્યું છે તે જોઈએ.’મુનીન્દ્રજી’ એ લખેલી ડર વિશેની વાત મને ગમી તે પણ મારાં શબ્દોમાં જણાવું.કબીરે ‘કબીરબીજક’માં બારાખડીનાં પ્રત્યેક અક્ષરને લઈને ઉપદેશ આપ્યો છે.’ડ’ અક્ષરનાં માધ્યમથી કબીર ‘ડર’ ની વાત કરે છે.કબીર કહે છે,

ડ ડા ડર ઉપજે ડર હોઈ,ડર હી મેં ડર રાખું સમોઈ

જો ડર ડરે ,ડરહિ ફિર આવૈ ,ડર હી માં ફિર ડરહિ સમાવૈ.

કબીર ‘ડ’ અક્ષરનાં માધ્યમથી ઉપદેશ આપે છે કે મનમાં ભય ઊભો થવાથી જ ભયનું અસ્તિત્વ ઊભું થાય છે.એટલે કે ભય એ કલ્પનામાત્ર છે એને કલ્પના સમજીને છોડી દેવો જોઈએ.એનો જન્મ બાહ્ય પરિસ્થિતિમાંથી નહીં,પણ માનવીની મનોદશામાંથી થાય છે.જે વ્યક્તિ ભયથી ડરીને હારી જાય છે તે વારંવાર ભયનો શિકાર બને છે.કબીર ભયને કારણે માનવીની કેવી પરિસ્થિતિ સર્જાય તેની વાત કરે છે.તેની અંતિમ અર્ધી પંક્તિમાં તેનેઅધ્યાત્મ તરફ વળાંક આપી દે છે.માનવી અનેક પ્રકારનાં ડરથી જીવતો હોય છે.કોઈને ગ્રહોનો ડર લાગે છે,કોઈ ભૂત પ્રેતથી ડરે છે,કોઈ જાદુમંત્રથી તો કોઈ અપમાન કે નિંદા થવાથી ડરે છે.કોઈ વેપારમાં ખોટ જવાથી,તો કોઈ અણધાર્યો રોગ આવી જશે તો શું થશે?કે દુ:ખદ મૃત્યુ થશે તો શું? આવો બધો ભય માનવ મનને પજવતો હોય છે.વ્યક્તિનાં મનમાં ડરની એક વિશાળ જાળ પથરાએલી હોય છે.વ્યક્તિની સવાર ભય સાથે ઊગે છે અને રાત ભય સાથે પૂરી થતી નથી . અરે! નિદ્રામાં સપનામાં પણ એક યા બીજા પ્રકારે માણસ ભય પામતો રહે છે.

સંત કબીર કહે છે આ ભય છે શું? કબીરના કહેવા પ્રમાણે ભય એ માત્ર માનવીના મનમાં જાગતી કલ્પના હોવાથી તમારા મનમાં જ સમાપ્ત કરી દો.જો ભયભીત થશો તો સદાય ડરતા રહેશો અને ડગલે ને પગલે ફફડતાં રહેશો. પરતું ભય એ મનમાં જાગતી વૃતિ કે કલ્પના માત્ર છે ,જેને આપણે ત્યજી દઈએ તો જ હંમેશ માટે ખુશ રહી શકીએ.

કોરોના થશે કે તેનાથી મૃત્યુ થશે, આટલો બધો ભય સેવવો શા માટે? કબીરની વાત સમજીએ તો

માણસને એના શરીર સાથે ખૂબ લગાવ છે.એ શરીરને સત્ય માનીને ચાલતો હોય છે.એટલે એને નામ રૂપમાં આપત્તિ થાય છે.માટે સૌથી મોટી જરુરિયાત એ સ્વરૂપનું જ્ઞાન મેળવવાનું છે.એકવાર સ્વરૂપનું જ્ઞાન થઈ જાય કે શરીર નાશ્વંત છે ,તો નિવૃત્ત થવાનો કોઈ ભય રહેતો નથી.વ્યક્તિને સૌથી મોટો ભય મૃત્યુનો હોય છે.જેમ જેમ વય વધે છે તેમ તેમ તેનો આ ભય વધતો જાય છે.અને સવાલ એ છે કે જો આત્મા કે જીવ જેવી વસ્તુ ના હોય તો વ્યક્તિનું મૃત્યુ થતાં બધું પૂરું થઈ જાય છે.જો બધું અહીં જ સમાપ્ત થઈ જતું હોય, તો પછી ડર શેનો?અને જો આત્મા અમર હોય તેમ તમે માનતા હોવ તો મરવાનો ડર સાવ નકામો.આથી વ્યક્તિએ પોતાના દેહ પ્રત્યેનું અભિમાન છોડવું જોઈએ.કારણ કે દેહની મમતા એને સતત ડરમાં રાખે છે એને પરિણામે એ દેહાસક્તિથી જીવે છે.

કબીર કહે છે કે પોતાના અવિનાશી સ્વરૂપના જ્ઞાનમાં રમણ કરી નિર્ભય થઈને વિચરો.આજે કોરોનાનાં સમયમાં માણસે ભયભીત થયા વગર સાવચેત બની રહેવું જોઈએ. કોઈનું પણ મૃત્યુ થાય તો તેને અત્યારે એક જ સવાલ થાય છે કે તેનું કોરોનાથી મૃત્યુ થયું?અને મને કોરોના થશે તો કેવી દુર્દશા થશે?આવો ભય માનવીમાં ઘરની ચાર દિવાલમાં રહીને પણ માણસને માનસિક રોગથી થરથરતો કરી દે છે .કોરોનાથી થતાં મૃત્યુ સમયે તેનાં સ્વજનો પણ પાસે નથી હોતાં.આવી ઘટના સાંભળી સૌ મનમાં ભયનો ખડકલો કરી દે છે ,પરતું સંત કબીરતો કહે છે કે આ ભયને તમારા ચિત્તની ભૂમિમાં ભંડારી દો.જો ભયભીત થશો તો ભય જ તમને ખાઈ જશે.આવા કલ્પિત ભયને માથા પર સવાર થવા દઈએ તો આખું જીવન દુ:ખથી ભરેલું બની જાય.હતાશા,નિરાશા અને આત્મહત્યા કરવાની ઈચ્છા પણ મનમાં જાગી ઊઠે છે.માટે મનમાં ઊઠતાં ભયના તરંગોને શાંત કરી દો.પોઝીટીવ વિચારોથી મનને મજબૂત રાખી સંતની વાણીનું સ્મરણ કરી ભયમુક્ત બની પ્રસન્ન જીવન જીવો.

જોયું?કબીરવાણી આપણને આજના આધુનિક યુગમાં પણ કેટલી સ્પર્શી જાય છે!

જિગીષા પટેલ

૩૯ -કબીરા

કબીરયાત્રા શબનમજી સાથે-૩


કબીરયાત્રા કરતાં કરતાં અત્યાર સુધી કબીરને અને તેની વાણીને પોતાની અંદર ઉતારવા પ્રયત્નશીલ થઈ કબીરને ગાવાવાળા લોકોને મળ્યા.પરતું આજે વાત કંઈ જુદી કરવી છે.કબીરને માનતા જુદા જુદા લોકોને મળતાં માલવાનાં દલિત કબીરપંથીઓને શબનમજી મળ્યા.આપણા ભારત દેશનાં અમુક લોકો અનેકવિધ સંપ્રદાયો,ગુરુઓ,પંડિતો અને તેમની અંધશ્રદ્ધા અને વિધિવિધાન ભરેલી માન્યતાને માનીને ચાલનારા છે.કબીરની વાણી તો માલવાનાં દલિતસમાજે સાંભળી અને તેની ઉચ્ચનીચનાં ભેદ,જાતિપાંતિનાં ભેદ ભૂલવાની વાતો તેમને ગમી પણ ખરી પરતું આ નાના ગામોની અણસમજુ પ્રજાએ કબીરપંથને નામે એક પંથ ઊભો કર્યો.તે લોકોએ કબીરની વાત જુદીજ રીતે રજૂ કરી.

તેઓ કબીરને જ ભગવાન માને છે.કબીરની મૂર્તિ બનાવી તેમજ તેના ફોટા મૂકી તેની પૂજા,આરતી કરે છે.કબીરપંથનાં મહંતોનાં મોટમોટા ધજા પતાકા અને રથમાં વરઘોડા નીકળેછે.કબીરને અવતારી પુરુષ માને છે.
આમાં કબીરપંથીઓમાં પણ પંથ છે.જે ભણેલો ગણેલો તેમજ ખરેખર કબીરને સાચીરીતે સમજેલ વર્ગ છે તે કબીરની વાતોને સાચીરીતે અનુસરે છે.તેઓ કહે છે કે કબીર તો આપણી અંદર છે એના માટે મંદિરો બાંધવાની મેળા મેળવડા કરવાની જરુર જ નથી .નહીંતો બીજામાં અને આપણાં કબીરપંથમાં ફરક જ શું છે?કબીર કહે છે તેમ તેઓ માંસાંહાર ન કરવાે,દારુપીવાની કે કોઈપણ જાતની ખરાબ આદતો અને વહેમ,અંધશ્રદ્ધા ,મૂર્તિપૂજાથી દૂર રહી કબીર ચીંધ્યા માર્ગે ચાલે છે.

પરતું અંધશ્રદ્ધામાં ડૂબેલો વર્ગ તો કબીરનાં મંદિરો બંધાવી,ચોકા આરતી અને પ્રસાદ અને મહંતોને ચડાવા ચડાવે છે.હજારોની સંખ્યામાં ભેગા થઈ કબીર જે વાતો માટે પંડિતો અને મુલ્લાઓ સામે બંડ પોકારતો હતો તે જ કરી રહ્યાં છે.કબીર પંથી મહંતો પણ કબીર જેવા સફેદ મોટા ટોપા પહેરીને આ કબીરપંથી અભણ દલિત લોકોને તેમના વાણીવિલાસથી છેતરે છે. ચોકા આરતીને ચડાવાને નામે ચિઠ્ઠા ફાડી પૈસા પડાવે છે.ચોકા આરતી કરાવશો તો સ્વર્ગ મળશે,પુણ્ય મળશે.તમારી બધી ઈચ્છાઓ ,માંગો ભગવાન પૂરી કરશે ,ભગવાન જલ્દી મળી જશે,નહીંતો નર્કમાં વાસ થશે.આવી વાહિયાત વાતો કરી અભણ લોકોને છેતરે છે.બીજા ધર્મોનાં સાધુસંતો બાહ્યાંડબરની વાત કરે પણ જ્યારે પોતાને કબીરપંથી કહેવડાવતા લોકો કબીરની વાણીથી વિરુદ્ધ વર્તન અને બાહ્યાંડબરની વાત કરે અને આચરે તો તેને શું સમજવાનું?દલિત અભણ લોકો કબીરપંથનાં મહંતોને પગે લાગી તેમના પગ ધોઈ ચરણામૃત લે છે.મહંતની કૃપાથી ,ચોકા આરતી કરાવવાથી પોતાનું ઘર થઈ ગયું,પૈસા આવી ગયા જેવી અંધવિશ્વાસની વાતો કરે છે.ચૌકા આરતીને નામે હજારો દીવાઓ પ્રગટાવે છે.એમને કોણ સમજાવે?અને કબીરનો દોહો યાદ આવે,

કહે હો કબીર ધર્મદાસસે લોભી,સુન લે તું ચિત મન લાય,

 ગાવે રે બજાવે સૂણે સાંભળે રે હંસલો સતલોક જાય,

તારો ધર્મ સંગાથી રે લાલ..તારો મારગ માથે રે લાલ ..

.સોદાગીર અબ ક્યોં ભૂલ્યો જાય?અબ મતિ ભૂલ્યો જાય…

એક ‘એકલવ્ય વિચારમંચ’ શરુ થયો હતો જેમાં લોકોને કબીરવાણીસાથે જોડવામાં આવ્યા હતા.તેમાં કાલુરામ બામનિયા,દિનેશ શર્મા સાથેની વાતચીત પણ ખૂબ રસપ્રદ છે.પહેલાં  તેઓ બધાં લોકો ચૌકા આરતી અને મહંતો સાથે જોડાએલા હતાં પરતું એકલવ્ય વિચારમંચવાળાને રાજકારણનાં પક્ષો તેમની જુદી સમજાવટ સાથે ઉપયોગ કરવા લાગ્યા. તે ગાળા દરમ્યાન રામમંદિર અને બાબરી મસ્જિદના વિવાદ ચાલી રહ્યા હતા.દરેક રાજકારણી પાર્ટીઓ પોતાનો સ્વાર્થ સાધવા હિંદુઓ અને મુસલમાનોને એકઠા કરી એકબીજા વિરુધ્ધ ભડકાવતા.ત્યારે એકલવ્ય વિચારમંચની કબીરવિચારધારાથી કાલુરામ,દિનેશભાઈ સમજ્યાં કે રાજકારણીઓ આપણને હીન્દુ -મુસ્લિમોને ભડકાવી રહ્યાં છે તે તો કબીરની વાતથી સાવ વિરુદ્ધ વાત છે તો આપણે કબીરની વાતને વળગી રહી મહંતોની વાતને સમર્થન ન આપવું જોઈએ.કબીર મંચ સાથે જોડાયા ત્યારે દલિતોનાં ઘરમાં રહેવાનું જમવાનું થાય તો ઘરનાંનો વિરોધનો સામનો કરવો પડે.છતાં તેઓ કબીરની જ વાતોને વળગી રહ્યાં.આમ મધ્યપ્રદેશનાં જુદા જુદા રાજ્યમાં કબીરપંથનાં પણ જુદાજુદા પંથોની સારીનરસી બાજુ જોવા મળે છે.

હીરાલાલ સિસોદિયા જે “એકલવ્ય કબીર ફોરમ”નાં સક્રિય કાર્યકર છે તેમણે જણાવ્યું કે બાબાસાહેબ આંબેડકર કબીરને માનતા હતા અને તે કહેતા કે કબીર મારા પહેલાં ગુરુ છે.પણ બાબસાહેબ બૌધ્ધધર્મ પાળતાં હતા.કબીરપંથની અંદર પણ બીજા અનેક પંથ છે અને તે સમજાવતાં તેમણે આપણાં હીન્દુધર્મ અને બધાં જ ધર્મોમાં પંથની અંદરનાં પંથની કટાક્ષ ભરી સુંદર કવિતા કહી,

કેલે કી પાત પાતમેં પાત,ગધે કી લાત લાતમેં લાત;

કવિકી બાત બાતમેં બાત ઓર હીન્દુકી જાત જાતમેં જાત.

હીરાલાલજીતો કહે છે કબીરજી અને બૌધ્ધધર્મનાં સિદ્ધાંતોમાં કંઈજ ફરક નથી.બે ગાડીનાં સમાન પૈડાં જેવા છે. જેણે કબીરને સમજી લીધાં જાણો બુધ્ધને સમજી લીધાં અને જેણે બુધ્ધને સમજી લીધાં જાણો કબીરને સમજી લીધાં.અને ગાય છે,

મિલો રે મિલેા કોઈ મારા દેશ રાદો દો બાતા કરાંગા જી

,અરે ભાઈ મિલોરે મિલો કોઈ મારા દેશ રા…

અરે ભાઈ લકડી લકડી ભાઈ સબ એક હૈ ,એક હી માલિકને ઘડીયા જી…

અરે ભાઈ એક લકડી ધૂણી જલે,દૂસરી મહેલામેં જડિયા જી….

પથ્થર પથ્થર સબ એક હૈ,ઉસ માલિકને ઘડિયાજી…

એક પથ્થરકી મૂર્તિ બની,દૂસરો પેડીમેં જડિયો જી..મિલો રે મિલો ભાઈ

નારાયણ દાલમિયા એકલપંથ એક્ટીવિસ્ટ છે તે પહેલાં કબીરપંથમાં જોડાયા હતાં અને મહંતોની વાતોમાં આવી ચોકા આરતી અને મહંતપૂજામાં જોડાયા હતા પરતું જ્યારે એમની ઢકોસલાબાજી તેમને સમજાઈ કે આ કબીરની વાતથી બધી વિરુધ્ધવાતો છે અને તેમને એકલપંથની કબીરવિચારધારા જ સાચી લાગી તેમને કબીરનો શબદ જ સાચો છે તે સમજાતાં ,તેઓ મહંતો અને એ કબીરપંથથી દૂર થઈ ગયા. અને એ વાત સમજાવતા  કબીરનો દોહો ગાય છે,

શબ્દ કહે સો કિજીએ,ગુરુ વે બડે લબાડ;

અપને અપને સ્વાર્થમેં,ઠોર ઠોર બટવાર.

કબીરપંથ અને પ્રહલાદજી ટિપનિયાજી કબીરજીનાં મોટા પ્રચારક છે તેમના જીવન અંગેની વાત આવતા અંકે….

જિગીષા પટેલ

૩૮ – કબીરા

અજબ શહર’ ની કબીરયાત્રા મુખતિયાર અલીની સાથે

દેખા અપને આપકો ,મેરા દિલ દિવાના હો ગયા…ના છેડો યારો મુઝે,મેં ખુદ મસ્તી મેં આ ગયા…
લાખો સૂરજ ચંદ્રમા,કુરબાન હૈં મેરે હુશ્ન પર,અદ્ભૂત છબી કો દેખ કે ,કહેનેસે મૈં શર્મા ગયા
દેખા અપને આપકો મેરા દિલ દિવાના હો ગયા…
અબ ખુદી સે બહાર હૈં હમ ,ઇશ્ક કફની પહન કર સબ રંગમૈં ચોલા રંગા,દીદાર અપના પા ગયા….
અબ દીખતા કોઈ નહીં,દુનિયા મેં હીં મેરે સિવા…દૂરી કા પર્દા હટા,સારા ભરમ વિના ગયા…
અચલ રામ અબ ખુદ વ ખુદ,હૈ મેહબૂબ મુઝ સે ના જુદા….નિજ નૂર મેં ભરપૂર હો,અપને મેં આપ સમા ગયા
ના છેડો યારો મુઝે,મેં ખુદ મસ્તી મેં આ ગયા..

શબનમજીએ પોતાની કબીરયાત્રા માત્ર કબીરની દસ્તાવેજી ફિલ્મ બનાવવા કરી હોય તેવું લાગતું નથી.શબનમજીએ કબીરનાં દોહાની દુહાઈ કરનાર દરેક કબીર ભક્તનાં આંગણામાં કબીરની મસ્તી માણી છે.કચ્છ,રાજસ્થાન,બનારસ,અયોધ્યા,કરાંચી,હિમાચલ પ્રદેશ,મધ્યપ્રદેશનું માલવા,ગુજરાતનાં નાના નાના કસ્બામાં રહીને,ફરીને ફોક સિંગરોનાં ઘરમાં કે ઓટલે બેસી કબીરરસ ઘોળી કબીરને પોતાનામાં જીવંત કર્યો છે.
આવીજ રીતે રાજસ્થાનમાં તેમની મુલાકાત અવાજનાં બેતાજ બાદશાહ મુખતિયાર અલી સાથે થઈ.તેમને જ્યારે “દેખા અપને આપકો મેરા દિલ દિવાના હો ગયા” ગાતાં સાંભળો ને તો તમે તમારી ભીતર જોવા લાગો કે શું આપણે ભીતરની મસ્તીને માણવાની ભૂલી ગયા છીએ?લાખો સૂરજ અને ચંદ્રમાનું તેજ જેમાં સમાએલું છે એવી અદ્ભૂત છબી જોવા હું કેમ પ્રયત્નશીલ નથી?તેવા વિચારો સહજતાથી આવવા લાગે!


મુખતિયાર અલી રાજસ્થાનનાં મીરાસી જાતિનાં સૂફી ફોક ગાયક છે.રાજસ્થાનનાં સાવ નાના ગામ પુગલમાં રહેતા આ ગાયકની કબીર,બુલ્લેશાહ,શાહ હુસેન,અમીર ખુસરોની વાતો અને તેમની ગાયકી સાંભળીએ તો જ તેમની આધ્યાત્મિક ઊંચાઈને અને તેમની આર્તનાદ સાથેની સૂરસાથેની બંદગીને જાણી શકીએ.કબીરનાં ભજનો અને દોહાઓ તો તે ગાય છે જ પણ સાથે સાથે કબીરનાં ભક્તોએ કબીરવાણી સમજીને તેનીજ વાતોને પોતાની રીતે રજૂ કરી હોય તે પણ ગાય.કબીર જેવીજ વિચારધારા ધરાવતાં બીજા સૂફી સંતોનાં સૂફીયાનાં ભજન પણ મસ્ત બની લલકારે.


મુખતિયારજી કહે છે “એમના ત્યાં જાગરણ અને સત્સંગ બંને સાથે થાય છે.હિન્દુ અને મુસલમાન બંને સાથે બેસીને તેમાં ભાગ લે છે.સત્સંગમાં રાત્રે બાર વાગ્યા સુધી રામ,હનુમાન,દેવ દેવીઓના ભજન ચાલે છે અને પછી કબીર,અમીર ખુસરો ,બુલ્લેશાહ જેવા સંતોની વાણીની ચર્ચા ચાલે છે.આ ચર્ચામાં ધર્મ -હીન્દુ,મુસ્લિમ બધું એકબાજુ થઈ જાય છે.અને સૂફીયાની વાતો થાય છે.જેમાં રામ,કૃષ્ણ કે અલ્લાહનું નામ નથી આવતું.પ્રેમનાં સંબંધની વાત હોય છે આ સંતોએ પરમ સાથે માશુકી માણી,ઇશ્ક કર્યો તેના અનુભવની વાત હોય છે.માલિકને માશુક તરીકે જોઈ પ્રેમ કરવાની વાત હોય છે.સૂફી સંતો પરમને પોતાનાં પ્રિયતમ માને છે.જ્યારે સૌ જુદા જુદા ધર્મને ભૂલીને પ્રેમનાં સંબંધે બંધાઈ જઈએ તો દુનિયાભરમાં શાંતિ સ્થપાઈ જાય.ભારતનાં એક નાના ગામનાં ફોક ગાયકે કબીર અને સૂફી સંતોની વાતો સાંભળી વિશ્વશાંતિનો સિદ્ધાંત સમજાવી દીધો.અને તે સૂફીયાની ગાયકી સંભળાવતા ગાય છે:


“ઓર કી મંગણા મૈં રબ કો….નું….નિત ખેર મંગા તેરે દમદી….દૂઆ ન કોઈ ઓર મંગણા…
તેરે પ્યાર જિતા રબકા સહારા હૈ …મૈં યા ભૂલ ગયા જગ સારાતુ મિલ જાવેં તો મિલી ખુદાઈ ..ખુદાઈ …હાથ જોડયાયા પાઈ ન જુદાઈ…”


હું ભગવાન પાસે આનાથી વધારે શું માંગી શકું? સજના તું મને મળી ગયો હવે મને દુનિયાનું રાજ્ય મળી ગયું છે તું હવે મારો હાથ છોડીશ નહીં.


સૂફીયાનાં એટલે જેણે હદીઠને તોડી નાંખ્યું છે.(હદીઠ એટલે કુરાન,પવિત્ર ધાર્મિક ગ્રંથો)સૂફી ખાલી માલિકની વાત કરે છે. “સબકા માલિક એક છે “ એમ કહે છે.ધર્મોનાં બધાં સપોર્ટને હટાવી પરમ સાથે જ સીધી વાત કરે છે તે સૂફી છે.આવી સૂફીયાની કબીર અને બીજા સૂફી સંતોની વાતને જીવનમાં ઉતારવા કોશિશ કરી સંતોષ સાથે જીવેછે.
તેમણે કીધું ઘણાં મૌલવીઓ અને જુનવાણી વિચાર ધરાવતાં મુસ્લિમો એવી અંધશ્રદ્ધામાં માને છે કે મુસ્લિમ હોવાથી મારાથી ગાઈ ન શકાય.ખરેખર મુસ્લિમ ધર્મમાં ગાવા બજાવવાને મના ફરમાવી હોત તો ખ્વાજા સાહેબ કવ્વાલી સાંભળતાં ન હોત.બુલ્લેશાહ સાહેબ બંગડી પહેરીને ભગવાન સાથે એકત્વ સાધીને નાચતા નહોત.બુલ્લેશાહનાં ગુરુએ કીધું ભગવાન તો તેનામાં તન્મય બની નાચવાથી મળે છે.તો એમણે એવીરીતે ભગવાનને અનુભવ્યાં અને તેમનાં બધાં દોહાની કડવીવાણી લોકોને ભડકાવનાર ઊંધે રસ્તે દોરનાર મુલ્લાઓને સંબોધીને છે.અને મુખતિયારજી જે લોકાે ભજન ગાવાની મના ફરમાવે છે તેને કહે છે. જો ગાવાનું ખરાબ હોય તો ભગવાને તે બનાવ્યું જ ન હોત.તેમનાં ઉંમરલાયક પિતા ગાયક છે તે તેમને મસ્જિદમાં નમાજ પડવા જવાનું કહે છે તો તે જતાં નથી અને કબીરની વાત માની તેનાં પદો ગાઈ પરમને પોતાની ભીતર જ જોવા કોશિશ કરેછે.


બધાં સૂફી સંતો એકજ વાત કહે છે તેસમજાવતાં મુખતિયારજી બુલ્લેશાહ અને કબીરની એક જવાત બંનેએ પોતપોતાના અંદાજમાં કેવી ગાઈ છે તે સમજાવ્યું ,કબીરનો દોહો છે:


પોથી પઢ પઢ જગ મુઆ,પંડિત ભયા ન કોઈઢાઈ અક્ષર પ્રેમકે ,પઢે સો પંડિત હોય…

અને આજ વાત કહેતા બુલ્લેશાહ કહે છે:


પઢ પઢ આલમ ફાઝલ બણ્યો,કદી અપને આપ પઢીયે નહીં,
ભજ ભજ વડ ગઈ મંદિર મસ્જિદી,કદી દિલ અપને તું વડીએ નહીં,
તુંને રોજ શૈતાન નલ લડના હૈ,કદી સપને નલ લડિયે નહીં,
બુલયા આસમાની ઉડ દીયા પડદા,ઉજડા ઘર બેઠા ઉલ પઢિયા નહીં.


બુલ્લેશાહ કબીરના જેવીજ વાત કરે છે ભણી ભણીને પંડિત બન્યો પણ તારી જાતને તો તે ઓળખી નહીં,તારી ભીતર તો ડોકિયું કર્યું નહીં.મંદિર ,મસ્જિદનાં આંટાં ભગવાનને મનાવવા માર્યા પણ તારા દિલ સુધી તો તું પહોંચ્યો નહીં.તું રોજ શેતાન લોકો સાથે લડે છે પણ તારા અહંકાર સાથે તો તું લડ.એનેતો હરાવવાની કોશિશ કર.આકાશને અડવા જવા,પકડવા કોશિશ કરે છે પણ તારી અંદર ,તારી ભીતરમાં બેઠો છે તેને પામવાની કોશિશ તો તે કરી જ નહીં.આમ કહી મુખતિયારજી સમજાવે છે કે બધાં સૂફી સંતો એક જ વાત કરે છે.શબ્દો જુદા છે.તમે તમારા આત્માની વાત સાંભળીને જીવતાં શીખી જશો તો ક્યાંય બીજે જવાની જરૂર નથી.અને બીજી પણ સરસ વાત કીધી.તમે માત્ર ને માત્ર તમારા માટે જીવશો તો તમારા બાળકોનું કે તમારા કુંટુંબનું સારું થશે.પણ જો થોડું બીજાને માટે નિસ્વાર્થ ભાવથી કરશો તો બીજા માટે કંઈ છોડીને જશો.દોડતાં ,ભાગતાં,જીવન જીવી જશો ,પણ સંતોષ સાથે નહીં મરી શકેા અને કબીરને પોતાની અંદર જીવંત કરવા માટે એકજ વાત કરે છે:


કબીરા કબીરા ક્યા કરો? સોચો આપ શરીર;
પાંચાે ઈન્દ્રિય બસમેં કરો,વો હી દાસ કબીર.

આમ કબીરમય બની,કબીરને જીવનમાં પોતાની અંદર ઉતારી જીવનાર નાના ગામમાં ઉછરેલ મુખતિયારજી કેવી સરસ વાતો સમજાવી ગયાં!!આગલા અંકે કબીરયાત્રા બીજા કબીરભક્ત સાથે….


જિગીષા પટેલ

૩૭-કબીરા

કબીર આપણી આસપાસ છે એવો અહેસાસ કરાવે શબનમ વીરમનીજી


અઢાર અઢાર વર્ષથી જેમણે કબીરયાત્રા કરીને કબીર પ્રોજેક્ટ પર કામ કર્યું છે અને કબીરની સાચી ઓળખ પામવા અને દુનિયાનાં તમામ લોકો સુધી પહોંચાડવા પ્રયત્નશીલ છે તેવા શબનમ વીરમનીજી કબીર માટે શું કહે છે તે ચાલો, આપણે જાણીએ.શબનમજી આપણા હ્રદયનાં તારને તેમના ગાયેલા કબીરનાં ભજનોથી હચમચાવી નાંખે છે.તેમની ઊંડું સંશોધન કરીને દિર્ગદર્શન કરેલ કબીરની દસ્તાવેજી ફિલ્મો જોઈને કબીરજીની હાજરી આપણી આસપાસ અનુભવવા લાગીએ છીએ.શબનમજીએ કબીરા ખડા બાજારમેં”,”હદ અહદ”,” ચલો હમારે દેશ”, “”કોઈ સુનતા હૈ”, અને “અજબ શહર” જેવી નેશનલ એવોર્ડ વીનીંગ ફિલ્મો બનાવી છે.

આપણે આજે વાત કરીશું ,કબીરની અને તેમના અનોખા ઉપદેશની વાત કરતી ફિલ્મોની,જેનું દિર્ગદર્શન શબનમજીએ ભારતનાં ઉત્તરપ્રદેશ,મધ્યપ્રદેશ અને રાજસ્થાનનાં અંતરિયાળ ગામોમાં ફરી કબીરનાં ભજનિકો,શેરીગાયકો,મહાત્માઓ,આમ જનતા સાથે બેસી તેમનાં વિચારો જાણી તેની ફલશ્રુતિ રુપે બનાવી છે.
કબીર બનારસમાં વર્ષો સુધી રહ્યાં અને બનારસ એમનાં જમાનાનું ધાર્મિક,રાજકીય અને વ્યાવસાયિક દ્રષ્ટિએ જાણીતું અને ધમધમતું શહેર હતું.બનારસનાં ઘાટ,ઘાટનાં પગથિયા,મહેલો,કિલ્લાઓ તેની વચ્ચેથી સમયનાં પ્રવાહ સમ વહેતી પવિત્ર ગંગા અને તેના ઘાટ પર ધોબીઘાટ,બાજુમાં ક્રિકેટ રમતાં બાળકો અને બાજુમાં સ્મશાનઘાટ પર જિંદગીને છેલ્લી સલામ કરીને ચિતા પર ચડતી લાશો,ગંગાનાં પવિત્ર પણ ડહોળા પાણીમાં પોતાનો મેલ ધોવા ડૂબકી લગાવતાં યાત્રીઓ-આ બધું કબીર જોતાં તેને આધ્યાત્મિક ઉદાહરણોમાં રૂપક બનાવી આલેખતાં.કબીર પોતે જોયેલ અને અનુભવેલ દુન્યવી સ્થિતિ અને દ્રશ્યોને સુંદર રીતે પોતાની રીતે સમજીને પદો અને ભજનોમાં ગાતા.કબીરનાં ભજનો અને દુહા શબનમજીએ પોતાનાં બુંલદ અવાજમાં ગાઈને “અજબ શહર”માં આપણને સમજાવ્યા.
અજબ શહર એટલે કબીરે આપણા શરીરને અજબ શહેર તરીકે વર્ણવ્યું છે.

તારા રંગમહલમેં અજબ શહરમેં આજારે હંસાભાઈ ,નિર્ગુણ રાજાપે સિરગુન સેજ બિછાઈ…
અરે ….હાંરે ભાઈ ……દેવલિયામેં દેવ નાહીં ઝાલર ફૂટે…ગરજ કસી

અરે…. હાંરે ભાઈ…. મંદિરીયામેં દેવ નાહીં ઝાલર ફૂટે…ગરજ કસી

કબીર આપણા શરીરને રંગમહેલ, નસમજી શકીએ તેવું અજબ શહેર કહે છે.જેને જાણવા આપણી પાસે નેવીગેટર નથી,તેમાં જોઈ ન શકાય તેવો નિર્ગુણ રાજા(આત્મા) છે.કબીર આત્મા રૂપી હંસને આ શરીર રૂપી રંગમહેલ (આનંદમહેલ) માં બોલાવે છે. આત્મા સાથે એકરૂપ થવા પ્રયત્ન કરે છે.આ શરીર રૂપી અજબ શહેરમાં ન જોઈ શકાય તેવો આત્મા ,રાજા થઈને આરામથી સૂતો છે.આ અજબ શહેરનાં દસ દરવાજા છે.(નાક,કાન,આંખ વિગેરે) એમાં ડકૈત પણ છે(કામ,ક્રોધ ,લોભ,મોહ,અહંકાર).આપણે સૌ આપણા નામથી આપણી જાતને ઓળખીએ છીએ ,પણ કબીર કહે છે “તું કોણ છે?” એને ખરેખર તું જાણવા કોશિશ કર.તારા અજબ શહેરમાં જોવા કોશિશ કરીશ તો ખરેખર તને સમજાશે કે તું કોણ છે ?અને નિર્ગુણની ઓળખ થતાં પરમાનંદ અનુભવાશે.શરીરને કબીર એટલે અજબ ઓળખાવે છે.શરીરને પવિત્ર કહે છે કારણ તેના દ્વારા જ આપણને નિર્ગુણનેા અનુભવ થાય છે ,અને અલૌકિક આશ્ચર્ય સાથે પરમાનંદનો આનંદ મેળવી શકીએ છીએ.કબીરઆગળ ગાય છે:

નિર્ગુણ આગે સગુણ નાચે,બાજે સોહાન્ગ તુર;
ચેલે કે પાંવ ગુરુ લાગે,યે હી અચંમ્ભા પુર…

કબીરની વાણીને રહસ્યવાદી કહી છે કારણ તેમનાં આધ્યાત્મિક ઊંડાણ ભરેલા રહસ્ય સમજવા અઘરા છે.કબીર શરીર રૂપી અજબ શહેરને કાયાનગરી તરીકે પણ નવાજે છે.નિર્ગુણ આગળ સગુણ નાચે છે.તે કબીરને ચેલાને ગુરુ પગે લાગતા હોય તેવું આશ્ચર્યજનક લાગે છે.


મન મથુરા,દિલ દ્વારકા,કાયા કાશી જાન;
દસ દ્વાર કા પીંજરા,યા મેં જ્યોત પીછાન…

તો આ દુનિયામાં આવેલ આ જૂઠનગરીનાં બજારનું પણ સુંદર વર્ણન તેમના દોહામાં કર્યું છે.

સાચ કોઈ ન પટીયાયી,જૂઠે જગ પટીઆયી,ગલી ગલી ગો રસ ફિરે,મદિરા બૈઠ બિકાઈ…

રામ નામ કી લૂંટ હૈ,લૂંટ સકે તો લૂંટ,અંતમે પસ્તાએગા,જબ પ્રાન જાએગા છૂટ…


કબીર આપણને કહે છે બાવરા! તેં દુનિયામાં આવીને ગોવિંદો ગાયો નહીં તો તું શું કમાયો?
આપણે આ જગરૂપી બજારમાં આવ્યા પણ જન્મારો ખોટા કામ કરવામાં ગુમાવી દીધો.ફેરો નકામો કરી દીધો ,મૂર્ખામી કરીને.અને ગાય છે:


કબીર સો ધન સંચીએ,જો આગે કો હોય,
સીસ ચઢાયે પોટલી,લે જાત દેખા ન કોય…


કબીર કહે છે”તું એવું ધન કમાય કે જેનાથી પરમને મળવામાં તે મદદ રૂપ થાય બાકી તો અહીં ભેગું કરેલ પોતાની સાથે માથે પોટલી બાંધીને લઈ જતું કોઈને જોયું નથી.”  

શબનમજી સૂફી સંત શાહ લતીફની કવિતા સમજાવતાં એક સરસ વાત કહે છે.જૂનાગઢનો રાજા પોતાના મહેલમાં બેઠો હોય છે અને એક સુંદર વાજિંત્ર (સુરન્દો) વગાડતો શેરી ગાયકને સાંભળીને રાજા ખુશ થઈ જાય છે.ચોકીદારને એ ગાયકને મહેલમાં બોલાવી લાવવાનું કહે છે.તેનું નામ બીજલ હોય છે.બીજલને રાજા પોતાની સામે બેસાડી વગાડવાનું કહે છે.બીજલની વાજિંત્ર વગાડવાની કળા પર રાજા મંત્રમુગ્ધ થઈ જાય છે.રાજા તેને કહે છે “માંગ માંગ માંગે તે આપું!” બીજલ કહે છે “હું જે માંગીશ તે આપ નહીં આપી શકો.” રાજા કહે છે “હું રાજા છું મારી પાસે બધું છે હું કેમ નહીં આપી શકું?માંગી તો જો!” બહુ રકઝકનાં અંતે બીજલ કહે છે “આપવું જ હોય તો મને તમારું મસ્તક ઉતારીને આપી દો!” રાણીઓ,દરબારીઓ,સૌ જોતાં રહી જાય છે અને રાજા પોતાનું મસ્તક આપી દે છે!!!!

કવિ લતીફના મતે જૂનાગઢ એટલે આ દુનિયા,બીજલ એટલે આપણા ગુરુ જે આપણી પાસે આપવી ખૂબ અઘરી હોય તેવી વસ્તુ માંગે છે.રાજા એટલે સત્યની શોધ માટે ફરતો શિષ્ય અને બીજલે માંગેલી કિંમતી ભેટ એટલે ખુદી(અહંકાર) જે સૌને ખુદાને(પરમને) મળતાં રોકે છે.અને પરમને મળવા જેના થકી શક્ય બન્યું તે છે સંગીત.આ અનહદનો નાદ સાંભળવામાં મદદરુપ થાય છે સંગીત ,માટે જ કબીર અને શબનમજી સંગીત દ્વારા જ અનહદને પામવા કોશિશ કરે છે.ચાલો,આપણે પણ શબનમજીનાં સંગીત દ્વારા અનહદનાં નાદને સાંભળવા કોશિશ કરીએ.અને અજબ શહેરને જાણવા કોશિશ કરીએ.શબનમજીની કબીરયાત્રાને માણતાં મળીએ ફરી આવતા અંકે…

જિગીષા પટેલ

૩૬-કબીરા

કબીર કાફે- નાં નવયુવાન રોક ગાયકોનો અદકો પરિચય

‘કબીર કાફે’ વિશે તો જાણ્યું પણ તેનાં નવયુવાન ગાયકો કબીરને ગાવા કેમ પ્રેરાયા ?અને એ લોકો કબીરને લોકો સુધી પહોંચાડવા કેમ માંગે છે ?તેની રસપ્રદ વાતો જાણી સમજીએ કે કબીર કેમ?કબીરનાં દોહા સ્ટેજ પર હજારો નવયુવાનને સામે ગાતા અને તેના અર્થ ઉકેલતાં ‘કબીર કાફે’નાં પાંચ યુવકોની વાત:


એક કહું તો હૈ નહીં,દો કહું તો ગારી;

હૈ જૈસા તૈયાર રહે ,કહે કબીર બિચારી.


“માત્ર સંગીત અને મેલડી માટે નહીં પણ કબીર અને તેમના જીવનદાયી સરળ દર્શનને લોકો સુધી પહોંચાડવા તેમણે માત્ર ,કબીરને ગાવાનું પસંદ કર્યું છે.” આવું કહેનાર યુવાન નિરજ આર્યા ‘કબીર કાફે ‘ શરુ કરનાર અને ‘કબીર કાફે’ રોક બેન્ડનાં મુખ્ય ગાયક છે.નિરજે અમેરિકાની વિસ્કોનસન યુનિવર્સિટીમાંથી ફિલ્મ મેકીંગ અને એડીટીંગનો કોર્સ કર્યો છે.બહુ બધાં કવિઓ અને રચનાકાર છે પરતું કબીર જ કેમ? અને તમારી કબીર સાથેની યાત્રા અને આ “કબીર કાફે “કેવીરીતે શરું કર્યું ?તેની રસપ્રદ વાત તેમના જ શબ્દોમાં…..


“હજી પણ હું કબીરને શોધી રહ્યો છું. ૨૦૦૬ થી શોધી રહ્યો છું.મેં તો માત્ર દસ માર્કસ મેળવવા માટે સ્કુલમાં કબીરનાં દોહાને ગોખ્યા હતાં.પરતું શબનમ વીરમનીજીનાં કબીર પ્રોજેક્ટમાં કબીરની સંગીતમય પ્રસ્તુતિ અને તેમની કબીરની દસ્તાવેજી ફિલ્મ “કબીરા ખડા બાજારમેં”જોઈ મને કબીરને શોધવાની અને સંગીતમાં ઉતારવાની પ્રેરણા મળી:”

“પોથી પઢ પઢ જગ મુઆ ,પંડિત ભયા ન કોય,ઢાઈ આખર પ્રેમકે પઢે સો પંડિત હોય”


“આવા આવા કબીરનાં દોહા સાંભળી ,સમજી,પ્રેમનો ભાવ રાખવો બહુ જરુરી છે તે સમજાયું.બધાં લોકો કબીર છે અને બધાંની અંદર કબીર જીવે છે.અજ્ઞાનનું પોલ્યુઝન આવે ત્યારે કબીર છુપાઈ જાય છે.કબીરનાં જ્ઞાનનાં પ્રકાશથી સાફ કરીએ એટલે પાછો કબીર દેખાવા લાગે છે. એ સમજાયું.હું પોતાની ભીતર જોવા અને દરેક નવયુવાનને પોતાની ભીતર જોતાં કરવા માંગું છું.માલવાનાં અંતરિયાળ ગામોમાં જઈને કબીરને ગાતાં શીખી સમજવા પ્રયાસ કરી રહ્યો છું.”

આવો કબીરનો સંદેશ લોકો સુધી પહોંચાડવાના ભાવ સાથે બાંન્દ્રાનાં રેલ્વે સ્ટેશન પર ઊભો રહી પોતાની મસ્તીમાં મસ્ત બની નિરજ ગિટાર સાથે કબીરને ગાતો હતો. તેના જીવન પ્રત્યેના ઉત્સાહ ભરેલ અભિગમને જોઈ વાયોલિન વાદક મુકુંદ તેના તરફ આકર્ષાયો.મુકુંદ વાયોલિન વાદક હતો એટલે તેનું ધ્યાન ટ્યુન પર જ હતું શબ્દો પર તેનું ધ્યાન બહુ ઓછું હતું.’કબીર કાફે’ સાથે કાયમ માટે જોડાઈ સૂર સાથે શબદને જાણતો થઈ ગયો.


બિઝનેસ એડવર્ટાઈઝીંગ કંપનીમાં ક્રિએટીવ ડાચરેક્ટર તરીકે કામ કરતાં રમન ઐયરને જ્યારે પૂછવાનાં આવે છે કે કબીરને ગાઈને તમને કેવી અનુભૂતિ થાય છે? ત્યારે તેનો જવાબ સાંભળીને કબીરનાં શબ્દો આજનાં યુવાનોના હ્રદયમાં પણ સોંસરવા ઊતરી જાય છે તે સમજાય છે.ચાલો,જાણીએ રમણનો જવાબ…..

“એડવર્ટાઈઝ રાઈમ કરતાં નીરજ અને મુંકુંદની ઓળખાણ થયેલી.મન મળી ગયાં,કોઈ અનોખું ખેંચાણ અનુભવાયું.શનિ,રવિ કબીરનું ભજન પ્રેક્ટીસ કરતાં તે મારી અંદર વાગોળાતું.સોમવારની સવારથી મારું એડવર્ટાઈઝીંગ અને માર્કેટીંગનું કામ કરવાનું ,લોકોને જે નથી તે બતાવવાનું,અને જે હકીકતમાં છે એને છુપાવવાનું. એ વાત મારા આત્માને સતત ડંખવા લાગી.મેનીપ્યુલેશન કરવાનું કામ,કબીરની વાતથી એકદમ વિરુદ્ધ વિચારધારા હતી.રોજ કબીરવિચારધારાથી વિરુદ્ધ વર્તનથી રાતની ઊંઘ હરામ થઈ ગઈ.તો બીજીબાજુ કબીરનાં ભજન માટેની પ્રેક્ટીસ કલાકોને બદલે રાતોની રાતોમાં ફેરવાઈ ગઈ.કબીરનાં સંગીતે અમને એકમેકમાં ભેળવી દીધા.હું કબીરમય બની ગયો.નોકરી છોડી ‘કબીર કાફે’ સાથે જોડાઈ ગયો.કબીરને ગાતા ગાતા અંદરથી જ આપણે બદલાઈ જઈએ છીએ. કબીર ક્યારેય શોખ માટે ન હોય.તે તો આપણા રોજબરોજનાં જીવન સાથે જોડાએલા છે.કબીરને તો સતત જીવવો પડે.રોજ અનુભવવો પડે.કંઈક મેળવવાની ચાહમાં ખરેખર સુખી થવા અને જીવનનો સાચો આનંદ મેળવવા શું કરવું? તે મને સમજાઈ જાય છે.નકામી દુન્યવી સુખો પાછળની દોટ વાહિયાત લાગવા માંડે છે.મૂળ હું દક્ષિણ ભારતનો એટલે કબીરનાં હીન્દી અને જુદી ભાષામાં લખાયેલ શબ્દો મારે માટે ટ્રાન્સલેશન હતા,પણ કબીરને ગાતાં ગાતાં તેના શબ્દોએ મને અંદરથી ઓગાળીને કબીરનાં શબ્દોનાં સત્યને સમજતો કરી દીધો.તેના શબ્દોની સમજ જીવનમાં કેટલી જરુરી છે તે શબ્દે શબ્દે સમજાતી ગઈ અને અનુભવાતી ગઈ.”અને ગાય છે અને સમજાવે છે:


સુનતા નહીં ધૂનકી ખબર,અનહદ કા બાજા બાજતા;

કાશી ગયા ઔર દ્વારકા,તીર્થ સકલ ભર મત ફિરે…

ગાંઠે ન ખોલી કપટકી તિરથ ગયા તો ક્યા હુઆ?


“આપણી અંદરથી અવાજ આવે છે કે આપણે સાચું કરીએ છીએ કે ખોટું !પણ આપણે તો ભગવાનને આપણી શરતોથી તોલીએ અને મૂલવીએ છીએ.અંદરનો માંહ્યલો તો સાચું કહે છે ,પણ આપણે ભગવાનને આપણી રીતે મૂલવી પૈસા અને ચડાવા-ભેંટો આપી ભગવાનને મનાવવાનો દેખાડો કરીએ છીએ.”

‘કબીર કાફે ‘નો સૌથી યુવાન ૨૧ વર્ષનો વિરેન સોલંકી કબીરપંથી પરિવારનો જ છે.તેના પિતાજી માલવાનાં ફોક મ્યુઝીશીયન હતા.વિરેન બાળપણથી કબીરની અમૃતવાણી રોજ સવારે સાંભળીને મોટાે થયાે હતો. તેણે કબીરને વાંચ્યાં પણ હતા. તે કહે છે” હું કાર્ટર રોડ પર ચાલતો જતો હતો અને મેં આ લોકોને કબીરને જુદી રીતે પ્રસ્તુત કરતાં જોયાં અને અમે મળવાનું શરુ કર્યું .મારી ભીતર તો કબીર હતા પણ ઓળખી નહોતો શક્યો.હજુ પણ મારી અંદર રહેલા કબીરને ઓળખવા પ્રયત્ન જ કરી રહ્યો છું.


‘કબીર કાફે’ બેન્ડ તો ચાર જણાથી સંપૂર્ણ થઈ ગયું હતું.પરતું ત્યાં Britto kc ‘કબીર કાફે ‘નાં મિત્રોને મળે છે.તે આઠ વર્ષથી પૂનામાં સંગીત શિખવાડતો અને વગાડતો હતો.તેના પિતા મણીપુરમાં રહેતા અને શિલોંગમાં રેાકબેન્ડમાં વગાડતા એટલે બ્રીટો પણ કોઈ બેન્ડની શોધમાં હતો.તેને સાઉન્ડ એન્જિનયરે ‘કબીર-કાફે’ બેન્ડની ઓળખ કરાવી. બ્રીટો કહે છે”હું સંગીત જાણતો હતો પણ કબીરને નહીં.કબીરનાં દોહા અને તેમાંથી મળતી શાંતિએ મારામાં જાદુ કર્યો. બધાં સાથે મળીને કબીરના પદ,ભજન,દોહા ગાવા વગાડવાનો આનંદ કંઈક જુદો અને અદ્ભૂત છે.ગમે તે હોય દરેક માણસ અંદરથી આધ્યાત્મિક જ હોય છે.અમારે માટે કબીર સુસંગત છે.”


કબીરને તેમના બેન્ડનો પહેલો મેમ્બર ગણાવતા તે સૌ સાથે મળીને કહે છે.”અમે દેશમાં,પરદેશમાં,લગ્નમાં કે ફિલ્મોમાં કબીરને જ સંગીતમય રીતે ગાઈએ છીએ.અમે કબીરને જ ગાઈએ ત્યારે ક્યારેક લોકો અમારું વિવેચન પણ કરે છે. અમારી અંદર કબીર જીવે છે અને અમે કબીરને તેના વિચાર,વાણી,સંગીત અને ‘કબીર કાફે’દ્વારા જીવતો રાખવા માંગીએ છીએ.કબીરની ફિલોસોફી અને મનોરંજન ભેગા કરીને પીરસવામાં અમને ખૂબ આનંદ મળે છે તે આનંદ લોકો સુધી પહોંચાડવા માંગીએ છીએ.


‘કબીર કાફે’મોટી સંખ્યામાં નવયુવકોને ભેગા કરી મોતની ફિલસુફી પણ ગાયછે અને ગવડાવે છે :


ઈસ જગત સનાયેમેં ,હૈ મુસાફીર,રહના દો દિનકે..

.ક્યોં વૃથા કરે હૈ માન,મુરખ ઈસ ધન ઔર જોબનકા

નાહીં ભરોંસા પલકા,યું હી મર જાયેગા….

.ક્યા લેકે આયા જગતમેં,ક્યા લેકે જાયેગા..

દો દિનકી જિંદગી હૈ,દો દિનકા મેલા…..


જિગીષા પટેલ