About Darshana V. Nadkarni, Ph.D.

Recruitment for Biotech & Medical Device companies Training & Consulting in Diversity and Inclusion

દ્રષ્ટિકોણ 51: લેખકની જવાબદારી – દર્શના 

મિત્રો હું, દર્શના વારિયા નાડકર્ણી તમોને શનિવારે પ્રકાશિત થતી દ્રષ્ટિકોણ કોલમ ઉપર આવકારું છું. ગયા અંકે શનિવારે આપણે “મને લખવું ગમે છે દિવસ” “આઈ લાઈક ટુ રાઈટ ડે” (http://bit.ly/35Sd01r) વિષે વાત કરેલી। આપણે લખવાના શું ફાયદા છે તેના વિષે પણ ચર્ચા કરેલી। આજે આપણે એક લેખક ની શું જવાબદારી છે અને લખાણ ને ઉચ્ચ સ્તર ઉપર લઇ જવાના સૂચનો છે તે વિષે થોડી વાત કરીએ।

લખવાની ક્રિયાના ઘણા ફાયદાઓ છે અને તે વિષે તો આપણે વાત કરી. અને ધીમે ધીમે સારી રીતે લખવાની મહેનત પણ કરતા રહેવું જોઈએ। આપણા લખાણ માં સુધારો લાવવા માટે નીચે થોડા મુદ્દાઓ વાચકો સમક્ષ મુકું છું.

 

* જો આપણે માત્ર ડાયરી ન લખતા હોઈએ અને ઇચ્છતા હોઈએ કે કોઈક આપણું લખાણ વાંચે તો તે માટે આપણે વાચકો ને શું વાંચવાનો રસ હોય તે વિષે વિચાર કરી શકીએ। 

* આપણા વિષયો ને સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવવા જોઈએ। જોડણી અને વાક્યોની ભૂલ સુધારી શકીએ તો તે ઉત્તમ છે.

* મારી ખાસ વિનંતી છે કે લેખકો તરીકે આપણી જવાબદારી છે કે આપણે અસત્ય ઘટનાઓ ને હકીકત તરીકે ન દર્શાવીએ. જો કાલ્પનિક વાર્તાઓ લખતા હોઈએ તો તે જરૂર યોગ્ય છે. પરંતુ હકીકત વિષે લખતા હોઈએ તો તે વિષે પૂરું સંશોધન કરીને, વિશ્વસનીય સ્ત્રોતો (ક્રેડિબલ સોર્સેસ) ને આધારે પુરી જાણકારી બાદ જ તે વિષે આપણે લખવું જોઈએ। મને ઘણા લોકોએ મારા બ્લોગ ઉપર લખવા માટે વિનંતી કરી છે. પરંતુ હું મારા બ્લોગ ઉપર ટેક્નોલોજી અને સત્ય ઘટનાઓ વિષે લખું છું અને જે હકીકત લખું છું તે ખુબ સંશોધન બાદ લખું છું, તેથી મારા બ્લોગ ઉપર હુંજ લખવાનું પસંદ કરું છું. 

* આપણું લખાણ નું ધ્યેય કોઈને ઉતેજ્જીત બનાવી, ચડાવવા અને ભડકાવવા માટે નું હોય તો તે વિષે પણ આપણે વિચાર કરવો જોઈએ કે તેનું શું પરિણામ આવી શકે છે. આ પહેલા મેં બ્લોગ લખેલ http://bit.ly/2xa5ijh તેનું શીર્ષક હતું ફેસબુક અને વૉટ્સએપ્પ વિરામ અને વિચાર માંગે છે.  ફરી વાચકોને વિનંતી કરું છું કે જરૂર વાંચશો અને ફેસબુક ઉપર મુક્ત પહેલા કે વૉટ્સએપ ઉપર ફોરવર્ડ કરતા પહેલા તે મોકલવાનો ધ્યેય શું છે તે વિષે વિચારશો। અને તે પણ વિચારશો કે આજના જમાના માં ખોટું લખનારાઓ પણ ઘણા છે અને જો તે ખોટું હોય અને કોઈ તે વાંચીને ઉતેજ્જીત થઇ ને બીજાને મોકલે અને તેમાં કોઈ વાંચનર ઉતેજ્જીત થઇ અને કોઈને નુકશાન પહોંચે તેવા પગલાં લ્યે તો આપણે તેવા અંતિમ પરિણામનું નિમિત્ત બનવું યોગ્ય છે? એવું નથી કે કોઈને ઉત્તેજિત કરવાનું આપણું ધ્યેય રહેવું જ ન જોઈએ। મેં પોતે ક્યારેક તેવું લખ્યું છે જેનો ધ્યેય કોઈને કૈક પગલાં લેવા માટે ઉતેજ્જીત કરવાનો હોય શકે. જેમ કે જયારે બોર્ડર ઉપર રેફયુજીસ બાળકો ને તેમના માતાપિતા થી અલગ કરવામાં આવ્યા ત્યારે તે વિષે મેં ઘણીવાર લખેલ। પણ કોઈપણ ઉત્તેજિત લખાણ ની શું અસર થઇ શકે તે વિચારવાની લેખકની પુરી જવાબદારી છે અને તેને આગળ મોકલનારાઓની પણ જવાબદારી છે. આપણા લખાણ થી વાચકો ઉતેજ્જીત થાય તે કરતા વાચકો પ્રેરિત થાય તેવું લખીએ તો તેની અસર ખુબ દૂર પહોંચે।

તો અહીં મેં થોડા મારા વિચારો દર્શાવ્યા છે. પરંતુ એક લેખક માટે તો ઘણા ઘણા વિધવાનો અને સારા સારા લેખકોએ સલાહ સૂચનો આપ્યા છે. બેઠકના એક ગુરુ, તરૂલતા બહેને પણ નિબંધ કેવી રીતે લખાય તે ઉપર એક નિબંધ લખેલ અને તે આ બ્લોગ ઉપર મુકેલ તે તમે વાંચ્યો જ હશે. તો તમે કેવા સલાહ સૂચનો વાંચેલ છે અને  તેમાંથી તમને શું યાદ રહી ગયું છે અને તમને તેમાંથી કેવી પ્રેરણા મળે છે તે જરૂર શેર કરશો.
તમને પ્રેરણા મળે તે માટે અમુક સારા સારા સૂચનો જે થોડાજ શબ્દો એક લેખકને ઘણું બધું કહી જાય છે તે અહીં મુકું છું.

“એક હજાર પુસ્તકો વાંચો, અને તમારા શબ્દો નદીની જેમ વહેશે.” – લિસા સી

“તમે હંમેશાં ખરાબ પૃષ્ઠને સંપાદિત કરી શકો છો. તમે ખાલી પૃષ્ઠને સંપાદિત કરી શકતા નથી. ” – જોડી પિકોલ્ટ

“લખવાનું શરૂ કરો, ભલે ગમે તે હોય. નળ શરુ કાર્ય વગર પાણી વહેશે નહિ.” – લુઇસ એલ’આમોર

“જીવનની દરેક બાબતો ઉપર લખી શકાય છે. માત્ર તેના માટે જોઈએ લખવાનો જુસ્સો, અને કલ્પનાશીલતા. સર્જનાત્મકતાનો સૌથી ખરાબ દુશ્મન આત્મ-શંકા છે. ” – સિલ્વીઆ પ્લેથ

“મને કહો નહીં કે ચંદ્ર ચમકતો છે; પણ તમારા લખાણ માં તૂટેલા કાચ પર મને પ્રકાશનો ઝગમગાટ બતાવો. ” – એન્ટોન ચેખોવ

 

સારું લખવા માટે સારા શબ્દો શોધો। તેટલુંજ નહિ. પણ સારા શબ્દોને સરસ રીતે ગોઠવો।  – અજ્ઞાત

ખરાબ લેખક પોતે વિચારે છે તેના કરતા વધુ કહેશે અને સારા લેખક પોતે વિચારે તેના કરતા વધુ કહેશે નહિ. – વોલ્ટર બેન્જામિન

એમ કોઈએ  કહેલું છે કે લખવામાં પરફેકશન ત્યારે ના આવે જયારે કઈ વધુ ઉમેરવાની જરૂર ન લાગે પણ ત્યારે આવે જયારે લખાણ માંથી એક પણ શબ્દ કાઢવાની જરૂર ન લાગે। એટલે કે જયારે એકે એક શબ્દ જરૂરી હોય ત્યારે તે પરફેક્ટ લખાણ કહી શકાય।

બીજા એક સૂચન પ્રમાણે તમે લેખ લઈને ગાડીની જેમ ચલાવો અને જુવો તે ક્યાં લઇ જાય છે. સરસ લખાણ માં લેખકે સ્પષ્ટ કહ્યા વગર વાચકોને તેમની સમજદારી પ્રમાણે એક ઊંડો ઉદેશ ઉભરતો દેખાશે। ખરાબ લખાણ માં  ઠોકી ઠોકી ને હેતુ વાચકો ઉપર મારવામાં આવશે અથવા કોઈ દિશા નહિ દેખાય અથવા તે કોઈ હેતુ વગર ઘણી દિશામાં દોડશે।

અને આખરે જો લખાણ સત્ય અને હૃદયસ્પર્શી હશે તો તેને વાંચવા માટે પ્રેક્ષકો મળશે અને જો નહિ હોય તો તેમાં આંતરિક આનંદ તો હશે જ. તો ઉપાડો કલમ.

મને શબ્દોનું સર્જન બ્લોગ ઉપર લખવાનો મોકો મળ્યો તેના માટે હું પ્રજ્ઞાબેન ની ખુબ આભારી છું. તે સાથે હંમેશા તેમનો સહકાર અને સૂચનો મળ્યા જેથી મેં થોડી થોડી લખાણ સુધારવાની આદત પણ કેળવી। વાચકો નો પણ અંતર થી આભાર. આશા છે કે અન્ય લેખકો લખતા રહેશે અને નવું નવું પીરસતા રહેશે। મારા 51 લેખ પુરા થતા સાદર વંદન સાથે વિરમું છું. 

 

 

 

દ્રષ્ટિકોણ 50: “મને લખવું ગમે છે” – દર્શના

મિત્રો હું, દર્શના વારિયા નાડકર્ણી તમોને શબ્દોનુંસર્જન બ્લોગ ઉપરની દ્રષ્ટિકોણ કોલમ ઉપર આવકારું છું. તાજેતરમાં ઉજવણી થઇ “મને લખવું ગમે છે” દિવસની. તો આજે આપણે લખવા ઉપર થોડી વાતો કરીએ. “આઇ લવ ટુ રાઇટ ડે” “મને લખવું ગમે છે” દિવસ ની ઉજવણી જોન રિડલ નામના લેખકે 2002 માં શરુ કરી ।  જ્યારે તેઓને તેના વિષે પૂછવામાં આવ્યું ત્યારે તેમણે કહ્યું કે, “આઈ લવ ટુ રાઇટ ડે માટેનું મારું ધ્યેય એ છે કે બધી ઉંમરના લોકો થોડો સમય લખવામાં વ્યસ્ત રહે.

 

પણ શા માટે? લખવામાં શું ફાયદાઓ છે? બલ્કે આપણા સમાજ માં એવા નિષ્ણાત લેખકો અને વિધવાનો અને ટીકાકારો છે જેમણે બેઠક ના લેખકોની ટીકા પણ કરી છે. સાન ફ્રાન્સિસકો ના બે એરિયા માં પુસ્તક પરબ અને પછી તેમાંથી બેઠક ની શરૂઆત થઇ ત્યારે ધ્યેય એવો હતો કે બધા થોડું ગુજરાતી વાંચે, લેખકો અને કવિઓને જાણે અને એ રીતે તે ગુજરાતી ભાષાને જીવંત રાખવાનો એક સામુદાયિક નમ્ર  પ્રયાસ હતો.

 

ધીમે ધીમે લખવા તરફ થોડું ધ્યાન દોર્યું અને બધાએ થોડું થોડું લખવાની શરઆત કરી. એ સમયે અહીંના ટીકાકારે ફેસબુક ઉપર લખેલ કે ત્રીસ પચ્ચીસ માણસોની એક ટોળકી ભેગી થઈ અને ઢંગધડા વગરનું લખે છે. તેમના જવાબ માં મેં લખેલ કે કોઈને કોઈનું લખાણ વાંચવાનો દબાવ નથી. પણ એકબીજા લખીને એકબીજાને સંભળાવે છે અને આનંદ લ્યે છે તેમાં કોઈને કઈ ખરાબ અસર થતી નથી. તે ઉપરાંત થોડી ઘણી નિપુણતા કેળવવામાં કઈ ખોટું તો નથીજ।  આ દેશમાં મેં મારા બાળકો ના graduation — KG, પાંચમા ધોરણ, બારમા ધોરણ અને કોલેજ માં મનાવ્યા છે. ત્યારે મેં તેઓને એમ તો કીધું નથી કે તમે મારી જેમ Ph.D. કરો તેનેજ graduation કહેવાય। તેમજ હું વેસ્ટર્ન ડાન્સ શીખતી ત્યારે મારી દીકરીએ તો તેમાં ઘણા એવોર્ડ્સ મેળવ્યા છે પણ તેણે મને એમ નહિ કીધેલ કે મમ્મી આટલા વર્ષ ના અભ્યાસ પછી અને અવૉર્ડ્સ થી recognize થાય તો જ તું ડાન્સ કરે છે તેમ કહેવાય। ડાન્સ ને તો ડાન્સ જ કહેવાય। ભલે કોઈ ઉપરી કક્ષાએ હોય અને કોઈ નીચેથી શરૂઆત કરે. અને આનંદ પણ કોઈપણ કક્ષાએ થી જોઈએ તેટલોજ મેળવી શકાય

 

ખેર એ વાત જવા દો અને આજે આપણે લખવાના ફાયદા વિષે વાત કરીએ। લખવાની ક્રિયા માત્ર નિષ્ણાત લેખકો પૂરતી સીમિત નથીજ અને વધુ લખવાથી અને કેળવણી મળવાથી લખવામાં નિપુણતા પણ કેળવી શકાય છે. તો જ શાળાઓમાં લેખન કાર્ય શીખવાડવામાં આવે છે ને? દરેક બાબત માં નિપુણતા આપોઆપ પ્રગટ થતી નથી પણ ઘણી વખત વધુ પ્રયાસ કરવાથી કેળવી શકાય છે.  તેથી જ આઈ લવ તો રાઈટ દે ઘણી શાળાઓમાં ઉજવાય છે.

 

તો લખવા ના ફાયદાઓ શું છે? તમારા વિચારો જણાવશો। અને નીચે મારા વિચારો દર્શાવું છું. 
* લખાણ દ્વારા અસમકાલીન રીતે વિચારો દર્શાવી શકાય છે કારણ કે બીજી વ્યક્તિ કે બીજી વ્યક્તિઓ ની તે સમયે તે જગ્યાએ હાજરી હોવી જરૂરી નથી. 
* લખાણ દ્વારા વિચારો દર્શાવવા માં ચોકસાઈ કેળવી શકાય છે કેમ કે લેખન માં મૉટે ભાગે સમય નું બંધારણ ઓછું હોય છે અને તેથી સમજપૂર્વક વિચારોને દર્શાવી શકાય છે
* લેખિત રીતે વિચારો દર્શાવવાથી તર્ક અને જટિલ વિચારના અન્ય સ્વરૂપોને સુવિધાથી અને સ્પષ્ટતા થી દર્શાવી શકાય છે.
* લેખિત અભિવ્યક્તિ ની આપણને નિરંતર જરૂર પડતી હોય છે. મને ઘણી વખત મારી સહેલીઓ એ (તેમના માટે, તેમના બોસ તરફ, કોર્ટ માટે) વગેરે ઈ મેઈલ કંપોઝ કરી આપવાની વિનંતી કરી છે. વિચારો તો તેમના જ પરંતુ તેને હું સરળતાથી સમજાય તેમ લખી આપું છું. 
* ક્યારેક આપણે કરવાના કાર્યો ને લેખિત સ્વરૂપે કાગળ ઉપર ઉતાર્યા પછી તેની યાદ રહેવાની શક્યતા તો વધે જ છે બલ્કે અમુક સંશોધન અનુસાર તે કાર્યોને વ્યવસ્થિત રીતે પૂર્ણ કરવાની શક્યતા પણ વધે છે.  તેથી કરવાના કાર્યોને માત્ર મગજ માં યાદ રાખવાની બદલે તેનું લિસ્ટ બનાવવું વધુ યોગ્ય છે.
* લખવાથી આપણે વધુ શીખી શકીએ છીએ. કેમકે જટિલ વિષયોને લખવામાં ક્યારેક આપણે સ્પષ્ટ અભિવ્યકતી માટે શબ્દોનો વિચાર કરવો પડે છે, તેમને વાક્યો માં સ્પષ્ટ રીતે ગોઠવવાનો વિચાર કરવો પડે છે અને ઘણી વખત તે વિષયો ઉપર સંશોધન પણ કરવું જરૂરી હોય છે. 
* લખવાનું કાર્ય કરવાથી વાંચન માં પણ રસ કેળવાય શકે છે (અને કેળવવો જોઈએજ). અત્યારે બેઠક માં લખતા થયા પછી લોકો બીજા કવિઓ અને લેખકો ને માણતા પણ થયા અને બહારગામના લેખકો અને કવિઓ આવે ત્યારે મોટી સંખ્યામાં પધારે છે અને તેમનો ભાષા તરફ નો આનંદ વ્યક્ત કરે છે. 
* લખીને વિચાર દર્શાવવાથી વાંચવાવાળા પણ સમયની મર્યાદા વગર સમજપૂર્વક વિચારો સમજી શકે તેની શક્યતા વધે છે અને તેને પણ આપણા વિચારોની સહેમત માં કે વિરુદ્ધ માં શાંતિથી વિચારો દર્શાવવાની તક મળે છે.

 

આશા છે કે આપણે લખતા રહીશું અને અને સાથે સાથે વાંચતા રહીશું। ક્યારેક આપણે કોઈ વાંચે તે માટે જ નહિ પણ માત્ર આંતરિક આનંદ માટે લખવાનું ગમે છે. અને તેમાં પણ કૈજ ખોટું નથી. મેં લખવાનું શરુ કર્યું ત્યારે કોઈ વાંચે તે વિષે મેં વિચાર્યું જ નહિ. મને સારી ટેક્નોલોજી વિષે સાંભળવું ગમતું અને હું તેને ભૂલી ન જાવ તે માટે તે વિષે લખી નાખતી। તેમજ સારા નાટકો મને ખુબજ ગમતા અને તે આનંદ યાદ રાખું અને ફરી વાંચીને માણી શકું તે માટે લખી નાખતી। ધીમે ધીમે લોકો મારો બ્લોગ વાંચતા ગયા. 2012 માં શેડિ શેક્સપીયર થિયેટર કંપની ને http://www.shadyshakes.org તેમના નાટક ની મારી સમીક્ષાના આધારે બે એરિયા ની દસ શ્રેષ્ઠ નોન પ્રોફિટ માં સ્થાન મળ્યું અને ઇનામ અને માન્યતા મળી. મારા લખવાનો આનંદ વધતો ગયો અને ધીમે ધીમે મારા વાચકોને ધ્યાન માં રાખીને હું લખવા લાગી।  મિત્રો મારા બ્લોગ http://www.darshanavnadkarni.wordpress.com ની જરૂર મુલાકાત લેજો અને તમારી કોમેન્ટ મુકશો અને રસ પડે તો ક્યારેક વાચકોએ લખેલી કોમેન્ટ વાંચશો।

 

આવતા અંકના લેખમાં લેખક કેવી જવાબદારી લઇ શકે છે તે વિષે વાત કરીશું। 
 

દ્રષ્ટિકોણ 49 – મુગલ રાજ્યની એક અનન્ય રાણી – નૂરજહાં 

ધર્મ ઉપર આપણે ઘણી વાતો કરી. પણ શનિવારે પ્રકાશિત થતી દ્રષ્ટિકોણ કોલમ ઉપર તો આપણે જુદા જુદા વિષયો ઉપર અને વિવિધ દ્રષ્ટિકોણ થી વાતો કરીએ છીએ. તો આજે એક નવા વિષય ઉપર વાતો કરીએ.

ઘણીવાર ઇતિહાસ માં સ્ત્રી કરતા પુરુષને વધારે મહત્વ મળ્યું છે અને તેથીજ મુમતાઝ મહાલ માટે તાજ મહાલ બનાવી ને શાહ જહાંને તેની રાણી ને અને તે બંને ની પ્રેમ કથા સાથે સાથે પોતાનું નામ અમર બનાવી દીધું. પણ એક બીજી રાણી જે મુમતાઝ ની ફઈ હતી અને મુમતાઝ ના લગ્ન પછી તે તેની ઓરમાન સાસુ બની તેની અને તેના પ્રેમ ની અને તેની સતા ની વાત કરીએ.

Image result for Noor jahan, mehrunissa

તે છે નૂરજહાં, શાહજહાં ના પિતા જહાંગીર ની 20 મી પત્ની.  નાનપણ માં અનારકલી જોડે તેનો સબંધ તેના પિતા અકબરે માન્ય ન રાખ્યો પછી (સલીમ) જહાંગીર ની નજર માં આવી બીજી એક સામાન્ય છોકરી, મહેરુનિસ્સા. પણ અકબરને તે પણ માન્ય તો હોય જ નહી ને? તે સમય ની રસમ પ્રમાણે જહાંગીર ના 19 લગ્ન આજુબાજુના મહારાજાઓની જોડે સબંધ કેળવવા માટે કરવામાં આવેલા અને મહેરુનિસ્સા ના લગ્ન પણ થઇ ચૂકેલા. મહેરુનિસ્સાનો પતિ તેને મારપીટ કરતો અને તેમનું લગ્ન જીવન સુખી નહોતું. તેવામાં મહેરુનિસ્સાનો પતિ ગુજરી ગયો. જહાંગીર ના તો 19 લગ્ન થઇ ચૂકેલા અને એ સિવાય તેની નજર પડે તે સ્ત્રી તેના માટે મૉટે ભાગે તેને સ્વીકારવા અને સંતોષવા માટે હાજર હતી. એવા સમયે તેની નજર માં ફરી આવી મહેરુનિસ્સા, એક સામાન્ય સ્ત્રી, એક સામાન્ય સૈનિક ની દીકરી, એક વિધવા સ્ત્રી, એક બાળકી ની મા, તેની નાનપણની પ્રિયતમા, મહેરુનિસ્સા. જહાંગીર મહેરુનિસ્સા ઉપર ફરી ફિદા થઇ ગયો અને બંને વચ્ચે ફરી  ઊંડો પ્રેમ સબંધ બંધાયો. પણ પછી અચાનક મહેરુનિસ્સાએ તેના પ્રેમનો અસ્વીકાર કર્યો અને શરત મૂકી કે જો જહાંગીરને સાચો પ્રેમ હોય તો તે મહેરુનિસ્સા જોડે લગ્ન કરે. લોકો તાજ્જુબ થઇ ગયા અને જહાંગીરને ઘણી શિખામણ મળી કે તે બિલકુલ યોગ્ય નથી. તેમજ મહેરુનિસ્સાને ઘણી શિખામણ મળી કે આવા મોટા મહારાજાએ તેને અપનાવી છે તેને પોતાના નસીબ માની અને જિંદગી જીવી લેવી. જહાંગીરે મહેરુનિસ્સાને કપડાં અને જવેરાત મોકલી ને મનાવવાની કોશિશ કરી પણ મહેરુનિસ્સાએ બધું પાછું મોકલ્યું. છેવટે પ્રેમ માં પડેલ મહારાજાએ ધામધૂમથી મહેરુનિસ્સા જોડે લગ્ન કર્યા અને તેની 20 મી રાણીને નૂર જહાં (દુનિયા ની રોશની) ના નામ થી નવાજી.

નૂરજહાંએ તેના ભાઈ ની દીકરીના લગ્ન જહાંગીર ના દીકરા શાહજહાં જોડે કરાવ્યા.  શાહજહાં ની મા અને જહાંગીર ની પહેલી પત્ની જગત ગોસેઇન અને નૂરજહાં વચ્ચે બહુ સારો સબંધ હતો નહિ. નૂરજહાંએ શાહજહાંના અને જગત ગોસેઇન ના દીકરા ના વિવાહ પોતાની ભત્રીજી જોડે કરાવીને પોતાની સત્તા જમાવી લીધી — આ તેની પહેલી ચાલ. શાહજહાં ને મુમતાઝ જોડે પ્રેમ હતો અને અલબત્ત તેણે મુમતાઝ ની યાદ માં તાજ મહાલ બંધાવ્યો. પરંતુ તેના જીવન દરમ્યાન મુમતાઝ તેના છોકરાઓ જણવામાં વ્યસ્ત હતી અને નાની ઉંમરમાં તે બાળજન્મ સમયે મૃત્યુ પામી. પરંતુ તેની ફઈ નૂર જહાં ની વાત અલગ છે. ઇન્દુ સુંદરસેને તેના પુસ્તક, The Twentieth Wife (20મી પત્ની) માં નૂર જહાં ની સત્તા વિષે ઘણી જાણકારી આપી છે. 16 અને 17 મી સદીમાં મુગલ રાજ્ય દુનિયાભર માં તેની શાન અને સંપત્તિ માટે મશહૂર હતું. નૂરજહાં ખુબ બુદ્ધિશાળી સ્ત્રી હતી.  તેના લગ્ન પછી તેની સત્તા વધતી ગઈ. મક્કમ મનની, શક્તિશાળી અને બુદ્ધિશાળી નૂરજહાં માં તેના પતિને પૂરો વિશ્વાસ હતો અને તેના પતિ જહાંગીર કરતા નૂરજહાં વધારે રાજનીતિમાં હોશિયાર હતી. નૂરજહાં ને એટલા હક અને એટલું સન્માન આપવામાં આવતું કે તે કોઈ સ્ત્રીને તે જમાનામાં મળ્યું નથી.

નૂરજહાં ના નામના સિક્કા બનાવવામાં આવેલા. તે મહારાજની અદાલત માં હંમેશા હાજર રહેતી. ક્યારેક જહાંગીર બીમાર રહે તો નૂરજહાં એકલી અદાલત ભરતી. નૂરજહાં ને શાહી સીલ નો હવાલો જહાંગીરે આપેલો તેથી તે શાહી દસ્તાવેજ અને હુકમો ઉપર કાનૂની સહી કરી શકે. રાજનીતિ ના દરેક મામલામાં જહાંગીર તેના મંતવ્ય નો આગ્રહ રાખતો. અને એક સમયે નૂરજહાં યુદ્ધ માં પણ ઉતરેલી. શાહજહાંને તેના પ્રેમ ના નામથી મુમતાઝ ની યાદ માં તાજ મહેલ બાંધ્યો અને તેને લીધે મુમતાઝ નું નામ ઇતિહાસ માં અમર થઇ ગયું. પણ મુમતાઝે રાજ્યના કામકાજમાં ક્યારેય કોઈ રસ લીધેલો નહિ અને શાહજહાંને ક્યારેય કોઈ બાબત ઉપર તેનો મત પૂછેલો નહિ. જયારે નૂરજહાંએ તેના પતિની હારોહાર ઉભા રહીને, તેની જિંદગીની જીવનસાથી બનીને રહી અને આ રીતે નૂરજહાં મુગલ ઇતિહાસ માં એક અનન્ય સ્ત્રી રહી છે.

વધારે રસ પડે તો નીચેના લિંક ઉપર તેની વાત સાંભળશો.
https://www.youtube.com/watch?v=MLta9PCCltY

 

દ્રષ્ટિકોણ 48: મૂલ્ય ધર્મનું નથી પણ જીવવાના સિદ્ધાંત નું છે – દર્શના

હું, દર્શના વારિયા નાડકર્ણી તમોને દ્રષ્ટિકોણ કોલમ ઉપર આવકારું છું. છેલ્લા થોડા અઠવાડિયાઓ થી આપણે દરેક ધર્મ માં શાંતિ નો સંદેશ કરી રીતે વણી લેવામાં આવ્યો છે અને તેના સાહિત્ય વિષે વાત કરીએ છીએ. આ કોલમ ઉપર યહૂદી, ઝોરાસ્ટ્રીઅન, જૈન, બુદ્ધ, શીખ, ઇસ્લામ અને હિન્દૂ ધર્મ ઉપર આપણે ચર્ચા કરેલી છે. ભારતીય ઉપખંડ વિશ્વના ચાર મોટા ધર્મોનું જન્મસ્થળ છે; હિન્દુ, બૌદ્ધ, જૈન અને શીખ ધર્મ. ૨૦૧૧ ની વસ્તી ગણતરી મુજબ, ભારતની લગભગ 80 પ્રતિશત વસ્તી હિંદુ ધર્મનું પાલન કરે છે, 14 પ્રતિશત ઇસ્લામ, 2.3 પ્રતિશત ખ્રિસ્તી અને 1.7 પ્રતિશત શીખ ધર્મનું પાલન કરે છે. આશરે .36 પ્રતિશત લોકો જૈન અને લગભગ તેટલીજ સંખ્યામાં છે બુદ્ધિસ્ટ, ઝોરાસ્ટ્રીઅન અને યહૂદીઓ।. આપણા દેશની એ ખાસિયત છે કે ભારત એક ધર્મનિરપેક્ષ દેશ છે જે કોઈ એક ધર્મને પ્રમુખતા નથી આપતો। દરેક ભારતીય નાગરિક ને હક છે કે તે પોતાની જુદી અને વિવિધ ધાર્મિક માન્યતાઓ અને પદ્ધતિઓ દ્વારા ઈશ્વર, અલ્લાહ, પ્રભુ કે દેવી, દેવતાઓને પૂજી શકે.

દરેક ધર્મ નું સર્જન તે સમય અને સ્થાન ની ઈતિહાસિક વાસ્તવિકતામાં, તે સમયની સામાજિક હકીકતમાં, અને તે સમય ના બંધન માં થયું. દરેક ધર્મ ના સર્જક (અને સમર્પિત અનુયાયીઓ) એવી વ્યક્તિ હતા કે તેમના મનમાં માનવજાતિ પ્રત્યે ના દુઃખ માટે અપરંપાર કરુણા અને સહાનુભૂતિ હતી.
જેમ કે બુદ્ધે જયારે બીમાર, વૃદ્ધ અથવા મરણપથારીએ વ્યક્તિઓને જોયા ત્યારે તેમનું કોમળ હૃદય વ્યથા અને કરુણા થી ભરાઈ ગયું. ઈશુએ અનુભવ્યું કે રોમ ના રાજાઓ તેમના ગુલામો ને ખુબ દુઃખ પહોંચાડતા હતા અને તેમનો દુરુપયોગ કરતા હતા તે જોઈને સહાનુભૂતિશીલ ઈશુ નું દિલ દ્રવી ઉઠ્યું. પ્રોફેટે જોયું કે લોકો હિંસક ઝગડામાં જિંદગી વાપરી નાખતા હતા અને તેમાં પુરુષોના મૃત્યુ બાદ મહિલાઓ અને બાળકો રઝળી જતા હતા ત્યારે તેમને સામાજિક વ્યવસ્થા અને પાક અને નેક વિચારો લાવવાની જરૂર દેખાણી, તેમજ કૃષણે જોયું કે દૃષ્ટ દુર્યોધન અને શકુની ખોટી રાજનીતિ વાપરીને ગાદી પચાવી લેશે તો પ્રજાને ઘણું સહન કરવું પડશે કે તેઓ એ કર્મ ના સંદેશ સાથે અર્જુન ને ધૈર્ય આપ્યું અને યુદ્ધ માટેની હિમ્મત આપી. હું એમ માનું છું કે કોઈ પણ ધર્મ ઉપરથી કોઈએ આપ્યો નથી. દરેક ધર્મ પૃથ્વી ઉપર ની ઐતિહાસિક વાસ્તિવકતા ને ધ્યાન માં રાખીને તે સમયના સંદર્ભ માં કોઈ માનવીએ બનાવ્યો છે. 


તો સૌ પ્રથમ એ વિચારવા જેવું છે કે શું કોઈ પણ ધર્મ ને સનાતન સત્ય ગણી શકાય? એવો કોઈ ભગવાન હોય કે જે પૃથ્વી ના થોડા લોકોને સ્વર્ગ નો માર્ગ બતાવે ને બીજા બધાને નરક માં જવા દ્યે? અને જો કોઈ ધર્મ સનાતન સત્ય ન હોય તો શા માં તે એક ધર્મ ઊંચો અને બીજો નીચો ગણવો? તેટલુંજ નહિ પણ ઐતિહાસિક વાસ્તવિકતા બદલાય તો આપણે શા માટે ધર્મની વિધિઓ ને નિરંતર સત્ય સમજીને વળગી રહ્યા છીએ? 


બીજું એ કે માણસ ને હંમેશા મૃત્યુ ને સમજવાની, મૃત્યુ પછી કોઈ રીતે પોતાના જીવન ના વારસા ને કાયમ કરવાની અને આત્માને અમર બનાવવાની ઉત્કંઠા રહી છે. ઈજીપ્ત માં તેજ શોધ ને લીધે ફેરો પણ પોતાના મૃત્યુ બાદ વ્યવસ્થા કરીને જતા કે મૃત્યુ બાદ જે ઈચ્છા થાય તે બધું તેને હાંસિલ થાય. આજે આપણે તેમના રીતિરિવાજ ને જુનવાણી માનીએ છીએ. આવતી કાલ ની પેઢી આપણી જુનવાણી વિધિઓ ને તેજ દ્રષ્ટિ થી જોશે ને? (ભગવાન ને અન્નકૂટ ધરાવીએ, સુવાડીએ, જગાડીએ, ભગવાન માટે ઘી બોલીએ, જન્નત માં કુંવારીકાઓ ની આશા રાખીએ — આવી કેટલીયે માન્યતાઓ અને વિચારો ને વિજ્ઞાન ની પ્રગતિ થતા કેવી દ્રષ્ટિ થી જોવાશે)? ને એક માન્યતા ને નકારીને બીજી ત્રણ ને અપનાવીને આપણા ધર્મને ઊંચો માનીએ તેમાં શું સચ્ચાઈ છે? 

ત્રીજું, કે
આજે એક નવું વાતાવરણ સર્જાય રહ્યું છે તેથી દરેક લોકો પોતાના ધર્મ ને એક વિજ્ઞાન નું આવરણ પહેરાવીને ફરી તેનું માર્કેટિંગ કરે છે કે આ ધર્મ સૌથી ઉત્તમ છે. તેથી એ પણ સાંભળવા મળે કે જૈન ધર્મ સૌથી વૈજ્ઞાનિક ધર્મ છે અને તેમાં સમજાવવામાં આવ્યું છે તે પ્રમાણે શાકાહારી ખોરાક નો જ આહાર કરવો જોઈએ કેમ કે તે આરોગ્યપ્રદ છે. તો કોઈ કહેશે કે હિન્દૂ ધર્મ માં બધુજ વૈજ્ઞાનિક અને સમજશિલ દ્રષ્ટિ થી જોઈ શકાય છે — જેમકે દુર્ગાએ રાવણ નો વધ કરીને તેનું માથું ઉતાર્યું નતુ પણ એ તો તેનો અહંકાર કાપી લીધેલો તો ઇસ્લામ ધર્મપ્રેમી કહેશે કે ઇસ્લામ તો દુનિયા માં સૌથી શાંતિપ્રિય ધર્મે છે. પણ આ કોઈ પુરી સચ્ચાઈ નથી. જેમ કે હિન્દૂ ધર્મ થી લઈને ખ્રિસ્તી ધર્મ અને  ઇસ્લામ સુધીના દરેક ધર્મ માં આતંવાદીઓ વસે છે અને ધર્મના નામે અનેકવાર લોકોની હત્યા થાય છે. તેમજ જો રોજ પીઝા અને તળેલું ખાવાના શોખ ધરાવતા હોય તો શાકાહારી ખોરાક સૌથી બિનઆરોગ્યપ્રદ ખોરાક પણ હોઈ શકે છે. તેમજ આપણે એમ કહીએ કે રાવણ નું માથું નથી કાપ્યું, માત્ર અહંકાર કાપ્યો છે, પરંતુ ધર્મ ના નામે મહાભારત સર્જાય ગયું જેમાં અસંખ્ય માનવો માર્યા ગયા અને કલિંગા માં હૃદય દ્રવી ઉઠે તેવી તારાજી સર્જાઈ હતી. 


તેથી ધર્મના માર્કેટિંગ માટે સરસ આવરણ પહેરાવીએ પણ ખરેખર તો કોઈ પણ ધર્મ ને 360 ડિગ્રી ના પુરા દ્રષ્ટિકોણ થી જોઈએ તો તેમાં જેટલું સારું છે, તેટલું ખરાબ પણ છે જ. 


ચોથું, દિલ માં કરુણા હોવા છતાં વિચારશક્તિમાં થાપ ખાઈને દરેક ધાર્મિક નેતાઓએ કે તેમના અનુયાયીઓએ ભૂલો પણ કરીજ છે ને — જેમ કે શ્રી રામે તેમની પત્ની સીતા ને કોક સામાન્ય માણસ ની અમથી અફવા સાંભળી ને અગ્નિ પરીક્ષા કરી અને જુગાર માં યુધિષ્ઠિર બધું હાર્યા (એ ભગવાન હતા?) તેમજ ઈશુએ સાંભળ્યું હતું કે તેમને પકડી લેવામાં આવશે છતાં તેમને અડગ વિશ્વાસ હતો કે તેવું નહિ બને અને હુસેન ને કૈક અણધાર્યું બનવાનું છે તેવી જાણ હોવા છતાં સુરક્ષિત રહેવાની બદલે તે ત્યાં પહોંચી ગયા જ્યાં તેમને પકડી અને ક્રૂર રીતે તેમની હત્યા કરવામાં આવી, અને બુદ્ધ અને મહાવીર ને પણ મોત તો આવ્યું જ ને, ભલે તે માને કે મર્યા પછી તેમને મોક્ષપ્રાપ્તિ થશે.
જો આ ધર્મના નેતાઓ તેમને પોતાને કે તેમના અનુયાયીઓએ સંકટ માંથી બચાવી ન શકે તો તે આપણો ઉગાર કઈ રીતે કરવાના છે. 


તો કયો ધર્મ સનાતન સત્ય છે? કે પછી બધા ધર્મ ખોટા છે? કે પછી બધા ધર્મ સાચા છે? અને બધા ધર્મ સાચા હોય તો શા માટે આપણે એક ધર્મ ને પકડી ને બેસીએ છીએ? અને શા માટે બહાર થી કહીએ કે આપણને દરેક ધર્મ માટે માન છે પણ અંતર થી એક ધર્મ સિવાય બીજા બધા ધર્મ ને ખોટા માનીએ છીએ? 


નાના મોઢે મોટી વાત કરવા જેવું છે પણ કરી નાખું છું.
મારા માનવા પ્રમાણે સચ્ચાઈ તો એ છે કે ખરા ઈશ્વર ને આપણે કોઈએ જોયા નથી, બલ્કે ઈશ્વર છે કે નહિ તેનો કોઈ પાસે કઈ પુરાવો નથી. પરંતુ પોતાની રીતે અને સમજણ પ્રમાણે અને ઐતિહાસિક સંદર્ભ માં  માનવીએ પોતાના ઈશ્વર ને શોધ્યા છે. દરેક ધર્મ ના સર્જક ને માનવજાતિ પ્રત્યે અને માનવજાતિ ને સહન કરવાના દુઃખ માટે કરુણા અને સહાનુભૂતિ જાગતા તેઓએ જીવન જીવવાના સિદ્ધાંત અને ઉપદેશ તેમના અનુયાયીઓને એ સમજાવીને આપ્યા કે આ સિદ્ધાંતો નું પાલન કરી અને સારા કર્મો કરવાથી તમને મૃત્યુ બાદ મોક્ષ, સ્વર્ગ, હેવન કે જન્નત હાંસલ થશે તેમ સમજાવવામાં આવ્યું છે. તેથી દરેક ધર્મ માં સારી જિંદગી જીવવાના સુંદર સિદ્ધાંતો મળે છે. અને દરેક ધર્મ માં તે સિદ્ધાંતો સીધી ભાષામાં, જટિલ ભાષામાં, કાવ્ય અને સાહિત્યની મદદ થી સમજાવવામાં આવ્યા છે જેથી દરેક ની સમજ માં આવે અને દરેક ને રસ પડે અને તે રીતે સમજાવવામાં આવ્યા છે. 


મારુ માનવું છે કે કોઈ ધર્મ સનાતન સત્ય નથી. દરેક ધર્મ ના રિતીરિવાજોને મૂકી ને આગળ વધીએ અને મારી આશા છે કે કોઈ પણ ધર્મ ને ઊંચો કે નીચો ગણવાને બદલે, દરેક ધર્મ માંથી આપણે કૈક સારું શીખીએ અને પ્રાપ્ત કરીએ જે આપણને સરસ જિંદગી જીવવાનો માર્ગ બક્ષે. અને જો ધર્મ ના પ્રવચન ની બદલે ટેડ ટોક માંથી સારું ગર્હણ કરીએ તો પણ તેમાં કઈ ખોટું નથી.  


જૈન ધર્મ માંથી અહિંસા નો પાઠ લઇ શકીએ , હિન્દૂ ધર્મ માંથી ફળ ની આશાને છોડી ને ફરજ પ્રમાણે કર્મ કરવાનું શીખી શકીએ (કેમકે પરિણામ શું આવશે તે આપણા હાથ માં નથી), શીખ ધર્મ માંથી સેવાનો પાઠ શીખી શકાય, ઇસ્લામ ધર્મ ના સંદેશમાંથી ઉદારતા કેળવી ને હંમેશ અમુક રકમ ગરીબોની મદદ માટે ફાળવીએ, ખ્રિસ્તી ધર્મ માંથી કરુણા નો પાઠ ભણીએ, યહૂદી ધર્મ પાસેથી ખરા દિલ થી ક્ષમા માંગતા અને પર્યાવરણ નો આદર કરતા શીખીએ, ઝોરાસ્ટ્રીઅન ધર્મ માંથી પર્યાવરણ mate પૂર્વજો તરફ આદર ની ભાવના કેળવીએ અને જિંદગી માં કૃતજ્ઞતા અપનાવીએ તો તેમાં ખોટુંજ શું છે?  મારા બાળકો મોટા થયા ત્યારે તે રીતે જ અમે બધા ધર્મો ને ઉજવતા અને ચોક વડે દરેક ધર્મો ના સુવાક્યો અમારા અંદર ના આંગણા માં લખતા. 


સારા સિદ્ધાંત માટે કોઈ રીતિરિવાજ કે નિયમિત મંદિર, ચર્ચ કે મસ્જિદ ના ફેરા કરવા જરૂરી છે તેવું પણ નથી. અને ફરી કહીશ કે જો ધર્મ ના પ્રવચન ની બદલે ટેડ ટોક માંથી કે ઓપ્રા ના પ્રોગ્રામ માંથી કે બિલ ગેટ્સ અને અઝીમ પ્રેમજી ના જીવન માંથી સારું ગર્હણ કરીએ તો પણ તેમાં કઈ ખોટું નથી. તો મિત્રો કોઈ પણ ધર્મ ને નહિ પણ સારી રીતે જિંદગી જીવવાના દરેક સિદ્ધાંત ને ખરા દિલ થી શત શત  પ્રણામ.

દ્રષ્ટિકોણ 47: ધર્મ, સાહિત્ય, શાંતિ નો સંદેશ – હિન્દૂ ધર્મ (સર્વ ધર્મ સમાન) – દર્શના

હું, દર્શના વારિયા નાડકર્ણી તમોને દ્રષ્ટિકોણ કોલમ ઉપર આવકારું છું. આપણે દરેક ધર્મ માં શાંતિ નો સંદેશ કરી રીતે વણી લેવામાં આવ્યો છે અને તેના સાહિત્ય વિષે વાત કરીએ છીએ. આ કોલમ ઉપર યહૂદી, ઝોરાસ્ટ્રીઅન, જૈન, બુદ્ધ, શીખ, ઇસ્લામ વગેરે ધર્મો ઉપર આપણે ચર્ચા કરેલી છે. આજે હિન્દૂ ધર્મ અને સાહિત્ય અને તેના શિલ્પકામ ઉપર થોડી વાત કરીએ.
ભારતીય ઉપખંડ વિશ્વના ચાર મોટા ધર્મોનું જન્મસ્થળ છે; હિન્દુ, બૌદ્ધ, જૈન અને શીખ ધર્મ. ૨૦૧૧ ની વસ્તી ગણતરી મુજબ, ભારતની લગભગ 80 પ્રતિશત વસ્તી હિંદુ ધર્મનું પાલન કરે છે, 14 પ્રતિશત ઇસ્લામ, 2.3 પ્રતિશત ખ્રિસ્તી અને 1.7 પ્રતિશત શીખ ધર્મનું પાલન કરે છે. આશરે .36 પ્રતિશત લોકો જૈન અને લગભગ તેટલીજ સંખ્યામાં છે બુદ્ધિસ્ટ, ઝોરાસ્ટ્રીઅન અને યહૂદીઓ।. આપણા દેશની એ ખાસિયત છે કે ભારત એક ધર્મનિરપેક્ષ દેશ છે જે કોઈ એક ધર્મને પ્રમુખતા નથી આપતો। દરેક ભારતીય નાગરિક ને હક છે કે તે પોતાની જુદી અને વિવિધ ધાર્મિક માન્યતાઓ અને પદ્ધતિઓ દ્વારા ઈશ્વર, અલ્લાહ, પ્રભુ કે દેવી, દેવતાઓને પૂજી શકે.
હિન્દૂ ધર્મ: હિન્દૂ ધર્મ પુરાતન ધર્મ છે અને તેનું સાહિત્ય ખુબ જ વિશાળ છે.  તેથી સઘળા હિન્દૂ સાહિત્ય વિષે કઈ પણ કહેવું સહેલું નથી. સૌ પ્રથમ, હિન્દૂ સાહિત્ય માં વેદ અને ઉપનિષદ નો ઉલ્લેખ થાય. ભગવદ ગીતા, અગામા, ભાગવત પુરાણ અને યાજ્ઞવલ્ક્ય સ્મૃતિ નો સમાવેશ તેમાં થાય. ત્યાર બાદ શ્રુતિ અને સ્મૃતિ નો સમાવેશ થાય. શ્રુતિ એટલે સાંભળેલું ધર્મ સાહિત્ય અને સ્મૃતિ એટલે સ્મરણ કરેલું સાહિત્ય – કેમકે મોટા ભાગનું ધર્મ વિશેનું પુરાતન જ્ઞાન આ બે પ્રકારનું હતું. હિન્દૂ દાર્શનિક જ્ઞાનીઓ, નિબંધકારો, કવિઓ વગેરે લોકોએ રાજકારણ, નીતિશાસ્ત્ર, સંસ્કૃતિ, કલા, સમાજ, સામાજિક નિયમો, અને સાત્વિક અને આધ્યાત્મિક તેમજ રોમેન્ટિક પ્રેમ જેવા વિવિધ વિષયો સાથે હિન્દૂ ધર્મને એ રીતે સાંકળી લીધો છે કે હિન્દૂ ફિલસુફી જીવન જીવવાનો માર્ગ બતાવે છે.  
ખાસ કરીને નરસિંહ ના કાવ્યો, તુલસીદાસ ની કૃતિઓ, મીરા ના ભજનો, કબીર ના દોહા અને કાલિદાસ ના નાટકો જેવી સર્જનાત્મક અને કલાત્મક કૃતિઓમાં હિન્દૂ ધર્મ ના સંદેશ ને સુંદર રીતે સાંકળી લેવામાં આવ્યો છે. સંત તુલસીદાસ હનુમાન ભક્ત હતા અને તેમણે હનુમાન ચાલીસામાં એ રીતે ઈશ્વરને સાંકળી લીધા છે કે શ્રી અટકિન્સે હનુમાન ચાલીસા નો અંગ્રેજી માં ભાષાનુવાદ કર્યો ત્યારે તેમણે કહ્યું કે “ઈશ્વર વિષે આટલી સુંદર રચના માણ્યા બાદ કોણ ભાવના થી બુલંદ થઈને સ્વર્ગ ના સીધા માર્ગે જવાનું પસંદ ન કરે?” 
તુલસીદાસે કહેલું,
रामचरितमानस बिमल संतनजीवन प्रान ।
हिन्दुवान को बेद सम जवनहिं प्रगट कुरान ॥
એટલે  “નિષ્કલંક રામચરિતમાનસ સંતોના જીવન ના શ્વાસ સમાન છે. તે હિન્દુઓ માટે વેદો અને મુસ્લિમો માટે કુરાન સમાન છે. 
ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ ની ભક્તિમય રંગે રંગાયેલ મીરા ના ભજન હૃદય સોંસરવા નીકળી જાય તેવા છે.
पायो जी मैंने राम रतन धन पायो
जन्म जन्म की पूंजी पाई
जग में सबी खुमायो
पायो जी मैंने राम रतन धन पायो
કબીર ના તો નાના નાના દોહા માં એટલું શાણપણ સમાયેલ છે કે બે વાક્ય માં જીવન નો માર્ગ મળી જાય અને સાંભળવામાં પણ તે ખુબ સુંદર લાગે છે. તેમાં માત્ર ઈશ્વરનો ઉલ્લેખ નથી પણ જીવન માટેના સિદ્ધાંતો સમાયેલ છે. જેમકે જો ખરાબ વ્યક્તિને શોધવા નીકળું તો મારાથી ખરાબ કોઈ નથી મળતું, અને ઈશ્વર; જયારે તું જગત માં આવ્યો ત્યારે તું રોયો, બધા હાસ્ય, હવે એવા કર્મો ના કરીશ કે તું જાય પછી બીજા હસે, ચોપડીઓ વાંચી વાંચીને પંડિત ન બનાય પણ અઢી અક્ષર પ્રેમ નો જે સમજે તે પંડિત થાય , અને તારો ઈશ્વર તારામાં જ છે, તું જાગી શકે તો જાગ.
બુરા જો દેખન મેં ચલા, બુરા ન મિલા કોઈ
જો મન ખોજા અપના, મુજસે બુરા ન કોઈ 
જબ તું આયા જગત મેં, લોગ હસે તું રોય
ઐસી કરની ના કરી, પછે હસે સબ કોઈ 
પોથી પઢ પઢ કર જગ મૂઆ, પંડિત ભાયો ના કોઈ
ઢાઈ અક્ષર પ્રેમ કે જો પઢે સો પંડિત હોય 
જૈસે તિલ મેં તેલ હૈ, જ્યોં ચકમક મેં આગ
તેરા સૈ તુજમેં હૈ, તું જાગ શકે તો જાગ 
અને વારંવાર હિન્દૂ ધર્મ માં શાંતિ નો ઉપદેશ વણી લેવામાં આવ્યો છે જેમકે…
સર્વે જન સુખીનો ભવંથુ – દરેક જણ ને સુખ મળે
માનવ સેવે, માધવ સેવા – વ્યક્તિની સેવા કરવી તે પ્રભુ ની સેવા કરવા સમાન છે.
અહિંસા પરમોધર્મ – હિંસા ન કરવી તેજ સૌથી મોટો ધર્મ છે. 
હિન્દૂ ધર્મ માટે ઘણું ઘણું લખાયું છે અને મોટા ભાગના વાચકો પણ મારા કરતા ખુબ મોટા જ્ઞાન  નો ખજાનો આ વિષય ઉપર ધરાવે છે. આ વિષય ને પૂરો ન્યાય આપવાનું મારી કુશળતા ની બહાર છે. 
હિન્દૂ મંદિરોનું શિલ્પકામ: વિશાળ હિન્દૂ મંદિરો દુનિયા માં ઠેર ઠેર છે. પણ સૌ પ્રથમ ખુબ જુના વિશાળ હિન્દૂ મંદિર વિષે હું નાનપણમાં શાળામાં ભણી હતી તે જોવાની મને ખુબ ઉત્કંઠા હતી અને આખરે પુરી થઇ તેની વાત કરું. ચારેક વર્ષ પહેલા મારી દીકરી અને હું કંબોડીયા ગયા ત્યારે ત્યાંના અંકોર વાટ હિન્દૂ મંદિર ની સફર અમે કરી. અંકોર વાટ વિશ્વનું સૌથી મોટું ધાર્મિક સ્મારક છે અને તે 402 એકર ની જગ્યા ઉપર રાજા સૂર્યવર્મન 2 દ્વારા 12મી સદીમાં બનાવાયેલ. તે મંદિર ભગવાન વિષ્ણુ ને અર્પિત છે. 
ભારત માં ઘણા સુંદર હિન્દૂ મંદિરો છે. તામિલનાડુમાં આવેલ શ્રીરંગમ મંદિર હાલ માં ઉપયોગ માં લેવાતું સૌથી મોટું હિન્દૂ મંદિર છે અને તે 156 એકર ના વિસ્તાર માં આવેલ છે. જો કે, આખા મંદિરનો ઉપયોગ ધાર્મિક હેતુ માટે કરવામાં આવતો નથી.  સાતમાંથી પ્રથમ ત્રણ દિવાલોનો ઉપયોગ રેસ્ટોરન્ટ્સ, હોટલો, ફૂલ બજાર, રહેણાંક ઘરો અને વ્યાપારી સંસ્થાઓ માટે રાખવામાં આવ્યો છે. દિલ્લીનું આકાશવર્ધન મંદિર પણ ખુબ પ્રખ્યાત છે અને તેની ઉપર 7000 શિલ્પકારો અને 3000 સ્વંયસેવકોએ કામ કરેલ છે. ભારત ના બિરલા મંદિરો, બેલુર મઠ, મીનાક્ષી મંદિર, જગનાથ પુરમ નું મંદિર વગેરે બધાજ મંદિરો નું શિલ્પકામ અદભુત છે. થિરુવનંથપુરમ માં આવેલ શ્રી પદ્મનાભસ્વામી નું મંદિર પ્રખ્યાત છે અને ત્રણ વર્ષ પહેલા મારા કઝીન્સ જોડે હું તેની મુલાકાતે ગયેલ. કહેવાય છે કે આ મંદિર ના પાયા એટલા જુના છે કે હિન્દૂ સ્કંદ પુરાણ અને પદ્મ પુરાણ માં તેનો ઉલ્લેખ થાય છે. અને આ મંદિર દુનિયા ના બધા ધર્મસ્થળ માં સૌથી ધનવાન જગ્યા છે. કહેવાય છે કે તેના નીચા ભાગ માં આવેલ સોના, હીરા, કિંમતી પથ્થરો અને દાગીના ની કિંમત 1.2 લાખ કરોડ એટલે કે 17 બિલિયન અમેરિકન ડોલર જેટલી થાય. લોકો એટલું દાન કરે છે કે તે ધન વધતુંજ જાય છે. 
સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય ના 10 મંદિર ભારત માં બનાવવામાં આવેલ। અત્યારે દુનિયા માં તેવા 1000 થી વધુ સંખ્યામાં મંદિરો છે. શ્રી કૃષ્ણ ને અર્પિત આ મંદિરોમાં પૂજા માટે ના પરિભ્રમણ માટે મંદિરની મધ્યસ્થમાં માર્ગ હોય છે અને સ્ત્રીઓ અને પુરુષો માટે બે અલગ વિભાગ હોય છે. ભાગવત પુરાણમાં વર્ણવેલી ઘટના જ્યારે ભગવાન શ્રી કૃષ્ણએ વૃંદાવનના ગ્રામજનોને મુશળધાર વરસાદથી આશ્રય આપવા માટે ગોવર્ધન ટેકરી ઉંચી કરી હતી તેની કૃતજ્ઞતા દર્શાવવા ગોવેર્ધન પૂજા દરમ્યાન ભક્તો ભગવાન ને અન્નકૂટ (વિવિધ શાકાહારી ભોજન) અર્પણ કરે છે.

Famous indian Madhya Pradesh tourist landmark - Kandariya Mahadev Temple, Khajuraho, India. Unesco World Heritage Site

ખજુરાહો મંદિરો: મધ્ય પ્રદેશ માં આવેલ ખજુરાહો ના પાંચ મંદિર જૈન અને હિન્દૂ ધર્મ ના છે. લગભગ બારેક વર્ષ પહેલા હું મારી અમેરિકન સહેલી ને લઈને ત્યાંની સફરે ગયેલ. આ મંદિરો ચંદેલ વંશ દ્વારા 950 થી 1050 ની વચ્ચે બનાવવવામાં આવેલા. આ મંદિરો તેમના શૃંગારિક શિલ્પો માટે પ્રખ્યાત છે.  મંદિરો સીબ સાગર, અને ખજૂર સાગર ની પાસે બાંધવામાં આવેલ અને મોટા ભાગના મંદિરો ના પ્રવેશદ્વાર સૂર્યોદય તરફ બનાવેલ છે. આ બધા મંદિરો માં દેવીઓ અને દેવતાઓ બંને નો સમાવેશ થાય છે.  શિલ્પકામ હિન્દૂ ધર્મ ના ચાર પ્રતીક ને ધ્યાન માં રાખીને બનાવેલ છે; તે છે ધર્મ, કર્મ, અર્થ, અને મોક્ષ. ત્યાંના મંદિરો શિવ, વિષ્ણુ, ગણેશ, સૂર્ય દેવતા અને જૈન તીર્થંકરોને અર્પિત છે.  આ મંદિરો તેમના શારીરિક અને શ્રુંગારિક શિલ્પકામ માટે જાણીતા છે અને તે શિલ્પકામ ખરેખર અદભુત છે પણ તે માત્ર 10 ટકા નું કામ છે. બાકી પણ ઘણું બારીક શિલ્પકામ છે. 
AUROVILLE,PUDUCHERRY (PONDICHERRY)/INDIA-FEBRUARY 26 2018:A groundsman tends an area in front of the golden globe of Matrimandir or  Mother Temple, which stands as the spiritual center of Auroville.
છેલ્લે અરોબિન્દો આશ્રમ, પોન્ડિચેરી માં આવેલ માતૃમંદિર નો પણ ઉલ્લેખ કરું છું. માતૃમંદિર આમ જોઈએ તો હિન્દૂ મંદિર નથી. પણ સર્વ ધર્મ સમાન ની હિન્દૂ ભાવના થી બનેલ અત્યંત સુંદર મંદિર છે. હું નાનપણ માં બે, ત્રણ વાર ગયેલી પણ ત્યારે માતૃમંદિર બંધાતું હતું.  હમણાં ત્રણેક વર્ષ પહેલા મને ત્યાં જવાનો ફરી મોકો મળ્યો અને પૂરું થયેલ મંદિર ની સફર કરી અને તેમાં મેડિટેશન નો લાભ લીધો. માતૃમંદિર નું મહત્વ એ છે કે તે કોઈ પણ ધર્મ ના સાધક ને તેના જિંદગી માટેના મુખ્ય સિદ્ધાંતો ને વિચારવા માટે ત્યાં શાંતિપ્રધાન જગ્યા મળે છે. માતૃમંદિર ને બનતા 37 વર્ષ થયા અને તે સાલ 2008 માં પૂરું થયું. તે ગોળાકાર મંદિર ની 12 પાંખડી છે. જીઓડિસિક સોનેરી ગુમ્બજ સૂર્ય ના કિરણો નું પ્રતિબિંબ એ રીતે પાથરે છે કે તે ખુબ અદભુત દેખાય છે. આ વિશ્વનો સૌથી મોટો ઓપ્ટીકલી પરફેક્ટ ગ્લાસ ગ્લોબ કહેવાય છે.  સેન્ટ્રલ ડોમની અંદર એક મેડિટેશન હોલ છે અને તે લોકો માટે ખુલ્લો છે. ત્યાં મેડિટેશન કરવા માટે મૉટે ભાગે પહેલે થી નામ નોંધાવવું પડે છે. 
આપણે ભારત માં પ્રચલિત બધા ધર્મો વિષે અને તે ધર્મ ના દુનિયા ના શિલ્પકામ વિષે વાત કરી. આવતે અઠવાડિયે હું સમીક્ષા અને ધર્મ વિશેના મારા થોડા વિચારો રજુ કરીશ. 

 

દ્રષ્ટિકોણ 46: ધર્મ, સાહિત્ય, શાંતિ નો સંદેશ – ઇસ્લામ ધર્મ (દયાળુ શબ્દ દાન નો પ્રકાર છે) – દર્શના

હું, દર્શના વારિયા નાડકર્ણી તમોને દ્રષ્ટિકોણ કોલમ ઉપર આવકારું છું. આપણે દરેક ધર્મ માં શાંતિ નો સંદેશ કરી રીતે વણી લેવામાં આવ્યો છે અને તેના સાહિત્ય વિષે વાત કરીએ છીએ. આ પહેલા આપણે યહૂદી, ઝોરાસ્ટ્રીઅન, જૈન, શીખ, ખ્રિસ્તી, અને બુદ્ધ ધર્મો વિષે વાત કરી. આજે ઇસ્લામ ધર્મ વિષે વાત કરીએ.

ભારતીય ઉપખંડ વિશ્વના ચાર મોટા ધર્મોનું જન્મસ્થળ છે; હિન્દુ, બૌદ્ધ, જૈન અને શીખ ધર્મ. ૨૦૧૧ ની વસ્તી ગણતરી મુજબ, ભારતની લગભગ 80 પ્રતિશત વસ્તી હિંદુ ધર્મનું પાલન કરે છે, 14 પ્રતિશત ઇસ્લામ, 2.3 પ્રતિશત ખ્રિસ્તી અને 1.7 પ્રતિશત શીખ ધર્મનું પાલન કરે છે. આશરે .36 પ્રતિશત લોકો જૈન અને લગભગ તેટલીજ સંખ્યામાં છે બુદ્ધિસ્ટ, ઝોરાસ્ટ્રીઅન અને યહૂદીઓ।. આપણા દેશની એ ખાસિયત છે કે ભારત એક ધર્મનિરપેક્ષ દેશ છે જે કોઈ એક ધર્મને પ્રમુખતા નથી આપતો। દરેક ભારતીય નાગરિક ને હક છે કે તે પોતાની જુદી અને વિવિધ ધાર્મિક માન્યતાઓ અને પદ્ધતિઓ દ્વારા ઈશ્વર, અલ્લાહ, પ્રભુ કે દેવી, દેવતાઓને પૂજી શકે.

ઇસ્લામ ધર્મ ની સાચી ઓળખ: ઇસ્લામ ધર્મ: ઇસ્લામ ધર્મ વિષે ઘણી ખોટી માન્યતાઓ ફેલાયેલી છે અને તેની સાચી ઓળખ કેળવવી જરૂરી છે. કુરાનમાં 114 એવી કળીઓ છે જેમાં પ્રોફેટ મહંમદ્દે તેમના અનુયાયીઓને શાંતિ ની પ્રેરણા આપી છે.  એક કળીમા કહ્યું છે કે “તમે જેની પૂજા કરો છો તેની હું પૂજા કરતો નથી અને ન તો હું જેની પૂજા કરું છું તેની તમે પૂજા કરો છો. તમને તમારો ધર્મ મુબારક અને મને મારો”. બીજી એક કળીમા કહેવામાં આવ્યું છે કે “જો કોઈ કારણ વગર કોઈ પણ વ્યક્તિ બીજા કોઈ માણસ ની હત્યા કરે તો તે આખી માનવજાત ની હત્યા કર્યા સમાન છે, અને જો કોઈ એક વ્યક્તિની જિંદગી બચાવે તો તે તમામ માનવજાત ને તાર્યા સમાન છે”. બીજે કહેવામાં આવેલ છે કે “કોઈ તમને પહેલા ઉશ્કેરે નહિ તો તમે તેમને પહેલા ઉશ્કેરો નહિ. અલ્લાહ ને આક્રમણ કરનાર વ્યક્તિ પસંદ નથી”. બીજે કહ્યું છે કે “જો કોઈ વ્યક્તિ તમને તમારી રીતે રહેવા દ્યે તો તેમની સાથે ઝગડા કરો નહિ અને શાંતિ સ્થાપો. કેમકે તેવી વ્યક્તિને હાનિ કરવાની પરવાનગી કોઈને આપવામાં આવી નથી”. 

અલબત્ત દરેક ધર્મ અને ધાર્મિક પુસ્તક ને તે સમયના ઐતિહાસિક સંદર્ભ માં જાણવાની જરૂર છે. જેમ મહાભારત અને રામાયણ જેવી લડાઈઓ સર્જાણી અને તેમાંથી શ્રી કૃષ્ણ ના ઉપદેશ આપણને મળ્યા, તે રીતે પ્રોફેટ મહમદ પણ એક લડાઈ જગડા વાળા હિંસક સમયે અસ્તિત્વમાં હતા.  તે વાતાવરણ ને ધ્યાન માં લઈને તેમણે ઝગડા નો સામનો ઝગડા થી કરવા માટે તેમના અનુયાયીઓને ઉપદેશ આપ્યો છે પરંતુ તેની સામે તેમને વારંવાર, ફરી ફરીને તેમના અનુયાયીઓને શાંતિ સર્જવા માટે પ્રથમ પગલું લેવાની પ્રેરણા આપી છે. સાલ 2017 ના અધ્યયન પ્રમાણે શાંતિ ના સંદેશને લીધે ઇસ્લામ સૌથી ઝડપથી દુનિયા માં વિકસી રહ્યો છે. મારી એક ગુજરાતી સખીએ આ કારણસર ઇસ્લામ ધર્મ ને અપનાવ્યો છે. કોઈ પણ મુસલમાને પ્રોફેટ ના ઝગડા ના સંદેશ ની ઉપર લક્ષ્ય રાખી આતંક કરવો અને તેમના શાંતિ ના સંદેશ ને અવગણવો તે ઇસ્લામ પ્રમાણે સરાસર ગુનો  ગણાય। તેજ રીતે બિન મુસલમાને તેમના વારંવાર આપેલા શાંતિના સંદેશને અવગણવો તે ઇસ્લામ ની સાચી ઓળખ નથી. 

ઇસ્લામ વિષે ચર્ચા કરતા એ પણ કહેવું જરૂરી છે કે ઇસ્લામ ની વિરુદ્ધ માં પણ ઘણા લોકો છે જે ઇસ્લામ નું પાલન કરતા ક્રૂર આતંકવાદીઓને લીધે ઇસ્લામ ને આતંકવાદ અને ક્રૂરતાનો ધર્મ માને છે. પણ લોકો એ ભૂલે છે કે 1.5 ટકા આતંકવાદો ની સામે 1.5 અબજ કરતા વધુ શાંતિપ્રિય લોકો ઇસ્લામ ધર્મ નું પાલન કરે છે. ક્યારેક આપણે એ પણ ભૂલીએ છીએ કે લોકોના પૂર્વગ્રહ અને નફરત ના કારણે કેટલાય નિર્દોષ મુસલમાનોની હત્યા થાય છે. જયારે એક કોમ ની સંખ્યા એક દેશ માં લઘુતા માં હોય છે ત્યારે તેમને ભાગે સહન કરવાનું આવે અને તેવી સ્થિતિનો રાજકારણીઓ તેમને યોગ્ય લાગે તે પ્રમાણે લાભ ઉઠાવી શકે છે.  જેમ કે બોસ્નિયા માં હજારોં ગામડાઓમાં વસતા મુસલમાનોની રીતસર ની હત્યા થયેલ। તેવી જ રીતે રશિયા એ ચેચન્યા માં મુસલમાનોની હત્યા કરેલ। અને 1995 માં સ્રેબેનીકા માં 8000 મુસ્લમાનો ની હત્યા થયેલ। ઘણા લોકો એ મનોમન સ્વીકારી લીધું છે કે મુસલમાનો ખરાબ જ હોય અને એવી પણ ક્યારેક માન્યતા છે કે મુસલમાનો અને હિંદુઓ ક્યારેય હળીને રહેશે નહિ પણ વાસ્તવિકતામાં એવું તો ઘણી વાર જોવા માં આવશે કે ઇતિહાસ માં હિંદુઓ અને મુસલમાનો અને યહૂદીઓ અને મુસલમાનો વગેરે ઘણી જગાએ પ્રેમ થી હળીમળીને રયે છે. વિશ્વ યુદ્ધ 2 દરમ્યાન અલ્બેનિયા ના 70 પ્રતિશત મુસલમાનોએ ત્યાંના યહૂદીઓને, નાઝી જર્મનો થી છુપાવીને બચાવેલા। આજે પણ ઘણા પેલેસ્ટાઇન મુસલમાનો અને ઈઝરાઈલના યહૂદીઓ શાંતિ સર્જવા માટે સાથે મળીને કામ કરી રહ્યા છે. ઇસ્લામ ની સાચી ઓળખ કેળવવા તે જાણવું જરૂરી છે કે સત્ય ના ઘણા પાસાઓ હોય છે. મેં વોટ્સએપ્પ ના ફોરવર્ડ વિચાર્યા વગર આગળ મોકલવા નથી તે ઉપર એક નિબંધ લખેલ। ફરી કહું છું કે દુનિયા માં ખોટી અફવા અને નફરત ફેલાવવી સહેલી છે અને તે એક ફોરવર્ડ માં પણ ફેલાય શકે છે. પણ માનવતા, મૈત્રી અને પ્રેમ ની ભાવના ફેલાવવી કઠિન છે અને તેના માટે લોકોના સંપર્ક માં રહી અને તેમને નજીકથી ઓળખવાની જરૂર પડે છે. 

ઇસ્લામ અને સાહિત્ય: પ્રોફેટ મહમ્મદ તે સમયે પણ 10,000 લોકોના નેતા હતા અને ઇસ્લામ ના તેમના સંદેશ ને ઘણી ભાષાઓમાં કહેવામાં આવ્યો છે. પણ પહેલા અરેબિક અને પછીથી ઉર્દુ ભાષા નો ઉપયોગ ખાસ થયો છે. કુરાન કાવ્યાત્મક રીતે લખવામાં આવેલ છે અને અને શાસ્ત્રીય અરબી સાહિત્યમાં તે એક શ્રેષ્ઠ પુસ્તક ગણાય છે. 23 વર્ષના ગાળામાં પ્રોફેટે આપેલ સંદેશ ને તેમના અનુયાતિઓએ કુરાન માં સાંકળી લીધો છે. શાંતિથી ઇસ્લામ ની પ્રાર્થના સાંભળીએ તો ખુબજ સુંદર કાવ્યમય વાણીમાં પ્રસ્તુત કરવામાં આવેલ શબ્દો ન સમજવામાં આવે તો પણ સુંદર લાગે છે. પ્રોફેટ ના મૃત્યુ બાદ બે જૂથ વચ્ચે તેમના ઉત્તરાધિકારી પદવી માટે વિવાદ થયો અને મહાભારત જેવી રીતે એક વિશાળ કરબલા ના યુદ્ધમાં પરિણમ્યો. આખરે ઇસ્લામ ના બે સંપ્રદાય ઉભા થયા, શિયા અને સુન્ની. શિયા પંથના નેતા અને પ્રોફેટ ના પૌત્ર હુસેન ઇબ્ને અલી ની ક્રૂર રીતે હત્યા થઇ. આજે મોટા ભાગના ઇતિહાસકારો માને છે કે હુસેન તે પદવી ના ખરા હકદાર હતા અને તે શાંતિપ્રિય વ્યક્તિ હતા. તેમણે તેમના સિદ્ધાંતોને માટે મૃત્યુ ને સ્વીકારી લીધું. હુસેન માટે આજે પણ જે ગીતો ગવાય છે અને શાયરીઓ લખવામાં આવી છે તે અતિ સુંદર, કર્ણપ્રિય, મધુર અને કરુણ હોય છે  આ લિંક ઉપર તમે એક તેવું સુંદર ગીત સાંભળી શકો છો. https://tinyurl.com/y452tmpe 

શાંતિ ના સંદેશ જોડે, માનવજાતિ માટે ઉદારતા થી દાન કરવા માટેની ખાસ ભલામણ ઇસ્લામ માં કરવામાં આવી છે. ઇસ્લામ ના પાંચ પાયાના સ્તંભો છે 1) શહાદા એટલે કે હૃદયપૂર્વક ધર્મ ની પાર્થના અને અલ્લાહ ને સ્વીકારવા; 2) સલાત એટલે કે પાંચ વખત દિવસ ના પ્રાર્થના કરવી; 3) ઝકાત એટલે કે બચત ના 2.5 પ્રતિશત જેટલા પૈસા ગરીબોને હર સાલ દાન માં આપવા; 4) સોમ એટલે કે રમાદાન ના મહિનામાં ઉપવાસ કરવા અને 5) હજ એટલકે દરેક મુસલમાન ધર્મપ્રેમીએ મક્કા ની યાત્રા કરવી. 

Cairo, Egypt - December 2 2018: Aerial view of Cairo city from Salah Al Deen Citadel (Cairo Citadel) with Al Sultan Hassan and Al Rifai Mosques, Cairo, Egypt

ઇસ્લામ શિલ્પકામ (પ્રખ્યાત ઇસ્લામ ધર્મની મસ્જિદો): મેકકા માં આવેલ અલ હરામ મસ્જિદ દુનિયાની સૌથી મોટી અને સૌથી જાણીતી અને જૂની મસ્જિદ છે. કુરાન માં તેને માનવજાતની અલ્લાહ પ્રત્યેની પૂજા માટે નું પહેલું ઘર તરીકે માનવામાં આવે છે. 4 લાખ સ્કવેર મીટર ના વિસ્તાર માં આવેલ આ મસ્જિદ માં એક સાથે 4 મિલિયન લોકો સલાત (પૂજા) કરી શકે છે. જેરુસલેમ માં આવેલ અલ અક્સા મસ્જિદ મેં ઈઝરાઈલ ની સફર વખતે જોયેલ છે. ધરતીકંપ માં ઘણી વખત ઇજા પામતી આ મસ્જિદ ઉપર વારંવાર કામ કરવામાં આવ્યું છે. તે ખરેખર એક અદભુત અને ભવ્ય મસ્જિદ છે. ઇસ્લામ માટે તે ખુબ પવિત્ર જગ્યા ગણાય છે કેમ કે માન્યતા અનુસાર પ્રોફેટ મહમદ ને  અલ હરામ મસ્જિદ થી અહીં લાવવામાં આવેલ અને અહીંથી તેઓ જન્નત ના માર્ગે રવાના થયા. મોરોકકોની કાસાબ્લાન્કા ના દરિયા કિનારે આવેલ હસન 2 મસ્જિદ ખુબજ સુંદર અને ભવ્ય છે અને મેં તે પણ જોયેલ છે. તેની મિનારાતો દુનિયા માં સૌથી લાંબી છે અને 200 મીટર થી ઉપર ની ઊંચાઈ પર પહોંચે છે. અંદર કાચ ની જમીન માંથી બહાર દરિયા ના દર્શન થાય છે. ટર્કીની બ્લુ મસ્જિદ ને પણ મેં જોયેલ છે. તે ખુબજ સુંદર મસ્જિદ છે. તેની અંદર સીલિંગ ઉપર 20,000 બ્લુ ટાઇલ ઉપર સુંદર ફૂલ, ઝાડ અને ભૌમિતિક અધભુત પેટર્ન ના ચિત્રો છે. 

CORDOBA, SPAIN - MARCH 02: The Great Mosque or Mezquita cathedral interior on March 02, 2015 in Cordoba. Mezquita is a very popular tourist destination in Spain.

આખરે સ્પેઇન માં આવેલ કોર્દોબા ની મસ્જિદ નો ઉલ્લેખ તો કરવો જ રહ્યો. મારા અનુભવ માં હું આ મસ્જિદ માં સૌથી વધુ પ્રભાવિત થયેલી. સૌ પ્રથમ આ 6ઠી સદીમાં બાંધેલ ચર્ચ હતું. 8મી સદીમાં તેને મસ્જિદ માં ફેરવવામાં આવી. અને 16મી સદીમાં ફરી ખ્રિસ્તી ધર્મ પ્રખ્યાત થયો. પરંતુ તે સમયે બંને ધર્મ પ્રચલિત હતા. તેથી મસ્જિદ ની અંદર જ ચર્ચ પણ બનાવવામાં આવ્યું. હવે ત્યાં મસ્જિદ અને ચર્ચ બંને એક જ ઇમારત માં છે. એક જ ઇમારત માં આપણને બે જુદા ધર્મ નું વિવિધ દ્રષ્ટિકોણ અને બે જુદા ધર્મ અનુસાર મનુષ્ય ના ઈશ્વર સાથે ના જુદા સંબંધ ને જોવા મળે છે. ખ્રિસ્તી ધર્મ અનુસાર ઈશ્વર માનવ થી દૂર અને મોટા સ્ટેજ અને પેડેસ્ટલ ઉપર છે અને ત્યાંથી જ ખ્રિસ્તી ના ફાધર ઉપદેશ આપે છે. જયારે ઇસ્લામ ધર્મ અનુસાર ઇસ્લામ ના ઇમામ લોકો ની બરોબર હાર માં હોય છે અને તેમની પ્રાર્થના ની જગ્યા મિહરાબ માં ઝાડ, પાન અને ફૂલો નું ચિત્રકામ છે તે મિહરાબ શિલ્પકળાની ઉત્કૃષ્ટ કૃતિ છે. ત્યાંથી ઇમામ બોલે ત્યારે પડઘો પડે અને બધાને સંભળાય તેવી રીતનું બાંધકામ છે. મસ્જિદ ની દીવાલો ઉપર કુરાન ના સ્તોત્ર ચીતરેલા છે અને ત્યાંનું ચર્ચ પણ અતિ સુંદર છે અને તેમાં ઈશુ અને મેરી ના મોટા સ્ટેચ્યુ છે. 

આવતા અઠવાડિયે શનિવારે આપણે હિન્દૂ ધર્મ વિષે વાત કરીશું.
Tags https://tinyurl.com/y452tmpe 

દ્રષ્ટિકોણ 45: ધર્મ, સાહિત્ય, શાંતિ નો સંદેશ – ખ્રિસ્તી ધર્મ (love thy neighbor) – દર્શના

હું, દર્શના વારિયા નાડકર્ણી તમોને દ્રષ્ટિકોણ કોલમ ઉપર આવકારું છું. આપણે દરેક ધર્મ માં શાંતિ નો સંદેશ કરી રીતે વણી લેવામાં આવ્યો છે અને તેના સાહિત્ય વિષે વાત કરીએ છીએ. આ પહેલા આપણે યહૂદી, ઝોરાસ્ટ્રીઅન, જૈન, શીખ, અને બુદ્ધ ધર્મો વિષે વાત કરી. આજે ખ્રિસ્તી ધર્મ વિષે વાત કરીએ.

 

ભારતીય ઉપખંડ વિશ્વના ચાર મોટા ધર્મોનું જન્મસ્થળ છે; હિન્દુ, બૌદ્ધ, જૈન અને શીખ ધર્મ. ૨૦૧૧ ની વસ્તી ગણતરી મુજબ, ભારતની લગભગ 80 પ્રતિશત વસ્તી હિંદુ ધર્મનું પાલન કરે છે, 14 પ્રતિશત ઇસ્લામ, 2.3 પ્રતિશત ખ્રિસ્તી અને 1.7 પ્રતિશત શીખ ધર્મનું પાલન કરે છે. આશરે .36 પ્રતિશત લોકો જૈન અને લગભગ તેટલીજ સંખ્યામાં છે બુદ્ધિસ્ટ, ઝોરાસ્ટ્રીઅન અને યહૂદીઓ।. આપણા દેશની એ ખાસિયત છે કે ભારત એક ધર્મનિરપેક્ષ દેશ છે જે કોઈ એક ધર્મને પ્રમુખતા નથી આપતો। દરેક ભારતીય નાગરિક ને હક છે કે તે પોતાની જુદી અને વિવિધ ધાર્મિક માન્યતાઓ અને પદ્ધતિઓ દ્વારા ઈશ્વર, અલ્લાહ, પ્રભુ કે દેવી, દેવતાઓને પૂજી શકે.

 

ખ્રિસ્તી ધર્મ: ખ્રિસ્તી ધર્મ નું એકદમ જૂનું લખાણ ગ્રીક ભાષા માં છે. તે પછીનું લેટિન માં અને તે પછી અંગ્રેજી માં લખવામાં આવ્યું છે. ઈશુ ઘણી વખત બહુજ સાદી ભાષામાં લોકોને સમજાય તેવા ટૂંકા નૈતિક પાઠ દ્વારા પ્રભુનો સંદેશ લોકોને આપતા હતા. ઈશુનો શાંતિનો સંદેશો માત્ર તેમના શબ્દોમાં નથી પણ તેમની વાર્તાઓમાં અને તેમના વર્તન માં પણ દેખાય છે.  ઈશુ એ કહ્યું છે કે
“તમારા દુશ્મનોને પ્રેમ કરો, તમને નફરત કરનારાઓનું સારું કરો, જેઓ તમને શાપ આપે છે તેઓને આશીર્વાદ આપો, તમને દુરૂપયોગ કરનારાઓ માટે પ્રાર્થના કરો”.

 

પાડોશીને પ્રેમ કરો

 

ખ્રિસ્તી ધર્મ નો સંદેશ કે તમારા પાડોશીને પ્રેમ કરો તે રમુજી અર્થ માં નહિ પણ સાચા અર્થ માં લેવા યોગ્ય છે. ઈશુએ કહેલું કે ઈશ્વર ને ખરા દિલ થી ચાહો અને તે જ રીતે તમારા પાડોશી પ્રત્યે દયા અને પ્રેમ ની લાગણી રાખો. મેં ઇઝરાયેલ, ઈજીપ્ત અને જોર્ડન માં આખી ખ્રિસ્તી ધર્મ ના યાત્રાળુઓ જોડે “ઈશુના પગલે ચાલો” નામની પુરી યાત્રા કરેલી.  તેમાં મને ઘણું જોવા, જાણવા અને શીખવાનું મળ્યું અને ખ્રિસ્તી ધર્મ ના શિલ્પકામ વિષે નીચે વાત કરીશું. ઇસરાઇલમાં એક વસ્તુ એ જોવા મળી કે તે ખુબ એ નાનો પ્રદેશ છે અને એકદમ બાજુ બાજુમાં યહૂદીઓ, ખ્રિસ્તીઓ, અને મુસલમાનો રહે છે. ઈશુનો પાડોશીને તરફ પ્રેમ અને દયાનો સંદેશ ત્યાં અત્યારે પણ તેવોજ લાગુ પડે છે જે ત્યારે લાગુ  પડતો હતો જયારે ત્યાં રોમનો વસતા હતા અને યહૂદીઓને પજવતા હતા.

 

ઈશુએ તેમના પ્રવચન માં કહેલું છે………
* ધન્ય છે દયાળુઓ, કારણ કે તેઓ પર દયા કરવામાં આવશે. …
* તમારી વચ્ચેની જે કોઈ પાપ વિનાની વ્યક્તિ હોય તે બીજા ઉપર શંકા કરીને તેને પથ્થર ફેંકી શકે છે. છે એવું કોઈ જેણે કદી કોઈ પાપ ન કર્યા હોય?
*જો તે આખું વિશ્વ મેળવે પણ પોતાનો આત્મા ખોઈ નાખે, તો તે માણસને શું ખરો ફાયદો થશે?
*જાણો કે હું હંમેશાં તમારી સાથે છું; હા, સમયના અંત સુધી.
*બધી કડવાશ અને ક્રોધ, ગુસ્સો, ધાકધમકી અને નિંદા ને તમારાથી દૂર રાખો, અને એકબીજા પ્રત્યે માયાળુ થાવ, એક બીજાને માફ કરજો, કેમ કે ક્રાઈસ્ટ ભગવાને તમને માફ કરી દીધા છે. તેથી બાળકોની જેમ ભગવાનનું અનુકરણ કરો અને પ્રેમ ના રસ્તે ચાલો.

 

ખ્રિસ્તી શિલ્પકામ અને દુનિયા ના અદભુત ચર્ચ:

 

Barcelona, Spain - September 24, 2015: Cathedral of La Sagrada Familia. It is designed by architect Antonio Gaudi and is being build since 1882.

વેટિકન માં આવેલ સેન્ટ પીટર ની બાઝિલિકા જ્યાં ખ્રિસ્તી ધર્મ ના સૌથી મોટા ગુરુ પૉપ વસે છે તે દુનિયાનું સૌથી મોટું ચર્ચ છે. લગભગ 30 વર્ષ પહેલા હું ગયેલી ત્યારે ત્યાંની બારીમાંથી પોપે દર્શન આપેલા. ઇટાલીમાં બીજા ઘણા અતિ ભવ્ય ચર્ચ આવેલા છે. રશિયા ના અતિ સુંદર ચર્ચ મેં જોયા નથી. પરંતુ ટર્કી માં આવેલ હાગિયા સોફિયા ચર્ચ દુનિયાનું સુંદર ચર્ચ ગણાય છે અને તે ખરેખર અદભુત છે. તે ચર્ચ માંથી મસ્જિદ માં બદલાય ગયેલ અને અત્યારે ત્યાં મ્યૂઝિમ છે. મને ટર્કીનો ધર્મનિરપેક્ષ ઉપાય ખુબ ગમ્યો.  એસ્ટોનીયા, સર્બિયા અને જોર્જિયા માં પણ સુંદર ચર્ચ આવેલા છે. સ્પેઇન માં આવેલ બેસિલિકા દ લા સાગરાડા ફેમીલીઆ દુનિયા નું સૌથી મોટું અધૂરું ચર્ચ છે અને તેનું બાંધકામ ગૌડીએ આપેલ ડિઝાઇન અનુસાર ચાલ્યેજ રાખે છે.

 

ઇંગ્લેન્ડ નું વેસ્ટમિનિસ્ટર એબી ચર્ચ 1066 માં બાંધવામાં આવેલ અને શાહી લગ્ન અને રાજ્યાભિષેક માટે તેનો ઉપયોગ થાય છે. તમારા જાણ માં હશે કે ખ્રિસ્તી ધર્મ ના બે પંથ રાજા હેન્રી 8 ના સમય માં ઇંગ્લેન્ડ માં પડ્યા. હેન્રી ને બીજા લગ્ન કરવા હતા પરંતુ ખ્રિસ્તી ધર્મ અનુસાર તેને પૉપ પાસેથી તેની પત્ની કેથરીન પાસેથી છૂટાછેડા લેવાની પરવાનગી મળતી નહોતી. હેનરીએ ધર્મ ને થોડો બદલ્યો અને કેથોલિક પંથ થી અલગ, હેન્રીના તે પ્રોટેસ્ટન્ટ પંથમાં, રાજા પોતે તેનો ઉપરી બની શકે તેવું ફરમાન કર્યું અને તે પછી તેણે કેથરીન ને છૂટાછેડા આપ્યા અને એન બોલીન જોડે લગ્ન કર્યા। પછી તો હેનરીએ પાછળ જોયું જ નહિ. તેને જેન સીમોર જોડે લગ્ન કરવા હતા તો તેણે એન ના કૈક ગુના ગોત્યા અને એન નો વધ કર્યો અને જેન જોડે લગ્ન કર્યા। જેન ગુજરી ગઈ પછી તેણે એન ઓફ કલીવ્સ સાથે લગ્ન કર્યા। તેની પાસે થી છૂટું થવું હતું ત્યારે એન ઓફ ક્લીવસે તુરંત હા પડી — મરવા કરતા તો છુટ્ટુ થવું સારું. અને તે પછી હેનરીએ કેથરીન હાવર્ડ જોડે લગ્ન કર્યા અને તેનો પણ શાહી ગુના ના આધારે વધ કર્યો અને કેથરીન પાર સાથે લગ્ન કર્યા। કેથરીન પાર સરાસર બચી ગયી કેમ કે આખરે હેન્રી મૃત્યુ પામ્યો.  આ હેન્રી 8 અને તેની 6 વહુઓની તો સાઈડ સ્ટોરી થઇ ગઈ.

 

JERUSALEM, ISRAEL - JUNE 19, 2015: Altar erected over the place of the crucifixion of Jesus Christ in Church of the Holy Sepulchre.

મેં ઈઝરાઈલ માં ખુબ પ્રાચીન ચર્ચ જોયા। ઈઝરાઈલ માં આવેલ ચર્ચ ઓફ હોલી સેપલચર ખુબ જૂનું અને પ્રાચીન ચર્ચ છે. ઈશુને, રોમન રાજાએ તેને મારવા માટે કરેલ ક્રોસ લઈને ચાલવાની ફરજ પાડી હતી. ઈશુ જે માર્ગ ઉપર ચાલ્યા તે માર્ગ યાત્રાનો માર્ગ ગણાય છે જેના ઉપર અમે ચાલેલા. ઈશુ વધસ્તંભ સુધી પહોંચતા ચૌદ જગ્યાએ થોભેલા અને દરેક જગ્યાએ શ્રદ્ધાળુ ખ્રિસ્તીઓ થોભીને પ્રાર્થના કરે છે. (કેવી ક્રૂરતા કે જે વ્યક્તિએ પ્રેમ અને દયાનો સંદેશ આપ્યો તે જ વ્યક્તિને ધર્મ ને નામે આટલી ક્રૂરતા સહન કરવી પડી). દરેક જગ્યા ઉપર જ્યાં ઈશુ થોભેલા તેનું અમુક મહત્વ છે. પહેલી જગ્યાએ તેમને પોન્ટિસ પાઇલટ રાજાએ મ્ર્ત્યુ ની સજા જાહેર કરી અને ક્રોસ લઈને ચાલવાની ફરજ પડી, પછી તે તેમની માતાને મળ્યા, એક જગ્યાએ તે થોભ્યા ત્યારે એક બાઈએ તેમના ચહેરાને લૂછ્યો, એક જગ્યાએ જેરુસલેમ ની બહેનો રોવા લાગી તેમ અમુક જગ્યાએ નાના નાના ચર્ચ છે જેમાં લોકો થોભીને પાર્થના કરે છે. અને આખરે જ્યાં ઈશુને ક્રોસ ઉપર ચડાવ્યા તે જગા ઉપર પહોંચતા ત્યાં આ મોટું ચર્ચ બનાવેલ છે.

 

નાતાલ નો તહેવાર નજીક આવી રહ્યો છે. બધાને નાતાલ અને નવા વર્ષ ની શુભેચ્છાઓ। હું ક્યારેક ક્યારેક નાતાલ ની રાત્રે મીડ નાઈટ માસ (ખ્રિસ્તી પ્રાર્થના) માટે ચર્ચ માં જાવ છું અને તેના ગીત ગાવાની પણ મજા આવે છે. એક જાણીતા ગીત ની લિંક અહીં મુકેલી છે.  https://www.youtube.com/watch?v=3CWJNqyub3o .

 

આવતા અઠવાડિયા માં આપણે ઇસ્લામ અને હિન્દૂ ધર્મ વિષે વાત કરીશું.

દ્રષ્ટિકોણ 44: ધર્મ, સાહિત્ય, શાંતિ નો સંદેશ – શીખ ધર્મ (નિસ્વાર્થ સેવા) – દર્શના

હું, દર્શના વારિયા નાડકર્ણી તમોને દ્રષ્ટિકોણ કોલમ ઉપર આવકારું છું. આપણે દરેક ધર્મ માં શાંતિ નો સંદેશ કરી રીતે વણી લેવામાં આવ્યો છે અને તેના સાહિત્ય વિષે વાત કરીએ છીએ. આ પહેલા આપણે યહૂદી, ઝોરાસ્ટ્રીઅન, જૈન અને બુદ્ધ ધર્મો વિષે વાત કરી. આજે શીખ ધર્મ વિષે વાત કરીએ.
ભારતીય ઉપખંડ વિશ્વના ચાર મોટા ધર્મોનું જન્મસ્થળ છે; હિન્દુ, બૌદ્ધ, જૈન અને શીખ ધર્મ. ૨૦૧૧ ની વસ્તી ગણતરી મુજબ, ભારતની લગભગ 80 પ્રતિશત વસ્તી હિંદુ ધર્મનું પાલન કરે છે, 14 પ્રતિશત ઇસ્લામ, 2.3 પ્રતિશત ખ્રિસ્તી અને 1.7 પ્રતિશત શીખ ધર્મનું પાલન કરે છે. આશરે .36 પ્રતિશત લોકો જૈન અને લગભગ તેટલીજ સંખ્યામાં છે બુદ્ધિસ્ટ, ઝોરાસ્ટ્રીઅન અને યહૂદીઓ।. આપણા દેશની એ ખાસિયત છે કે ભારત એક ધર્મનિરપેક્ષ દેશ છે જે કોઈ એક ધર્મને પ્રમુખતા નથી આપતો। દરેક ભારતીય નાગરિક ને હક છે કે તે પોતાની જુદી અને વિવિધ ધાર્મિક માન્યતાઓ અને પદ્ધતિઓ દ્વારા ઈશ્વર, અલ્લાહ, પ્રભુ કે દેવી, દેવતાઓને પૂજી શકે.
શીખ ધર્મ:  શીખ ધર્મની સ્થાપના ગુરુ નાનક દેવ દ્વારા 15 મી સદીમાં ભારતમાં પંજાબ વિસ્તારમાં થયેલ। હિંદુ ધર્મ ના જાતિ પ્રથાના પડકાર રૂપે શીખ ધર્મ નો ઉદય થયો. શીખ ધર્મ ની મુખ્ય ભાષા છે પંજાબી। જુના શીખ શાસ્ત્રો મૉટે ભાગે ગુરુમુખીમાં લખેલ પંજાબી ભાષામાં હોય છે. શીખ ધર્મ ના પાયામાં બે મૂળ ગ્રંથ છે, આદિ ગ્રંથ અને દસમ ગ્રંથ।  આદિ ગ્રંથ 31 વિવિધ રાગ ઉપર ગાઈ શકાય છે. શીખ ધર્મ ને માનનારાઓ ની માત્રા પ્રમાણે આ ધર્મ દુનિયા માં પાંચમા નંબરે આવે છે. શીખ ધર્મની મૂળ માન્યતાઓ અનુસાર એક સર્જક માં વિશ્વાસ રાખવો અને તમામ માનવજાત માટે નિસ્વાર્થ સેવા કરવા તૈયાર રહેવું। સેવાના આદેશ અનુસાર દરેક શીખ ગુરુદ્વારા માં, લંગર માં, કોઈ પણ માણસ ને કોઈ પણ સમયે પ્રેમ થી ભોજન કરવાની સુવિધા મળે છે પછી તે હોય હિન્દૂ, ખ્રિસ્તી, મુસલમાન કે જૈન. શીખની ગુરુવાણી એટલી કર્ણપ્રિય અને મધુર હોય છે કે જાણે સાંભળતાજ રહીએ।  મારી સખીઓ સાથે અમે ક્યારેક ગુરુદ્વારામાં સેવા આપવા જઈએ છીએ અને ત્યાં સાથે ભોજન બનાવવામાં મદદ કરીએ અને પછી સાથે બેસીને સંતોષપૂર્વક જમીને ને આવીએ। હું થોડા દિવસ ભારતમાં ગુરુદ્વારા માં રહી પણ છું અને ગુરુવાણી સાંભળતા સવારે જાગવાનો એક મધુર અનુભવ છે. 
ગુરુ નાનક કહે છે –
કિનારો પાર કરવા માટે ગુરુ આવશ્યક છે. 
સંત કબીર ઉત્તર પ્રદેશ માં જન્મેલા અને હિન્દૂઓ, મુસલમાનો અને શીખ લોકો તેમનો આદર કરતા। ગુરુ નાનક ના ઉપદેશ અને કબીર ના દોહા માં ઘણી સમાનતા જોવા મળે છે. કબીરે પણ કહ્યું છે કે – ઈશ્વર અને ગુરુ બંને હોય તો પહેલા ગુરુને પગે લાગુ કેમકે ગુરૂએજ મને ઈશ્વર જોડે મળાવ્યો છે.
ગુરુ ગોવિંદ દોઉ ખડે, કાકે લાગુ પાય
બલિહારી ગુરુ આપને, જિન ગોવિંદ દિયો મિલાય  
ગુરુગ્રંથ સાહેબ માં કહેલ છે કે નિશ્વાર્થ સેવા દ્વારા શાસ્વત શાંતિ પ્રાપ્ત થાય છે. (જેની આપણે સેવા કરીએ તેની જોડે તો લડવાના નહીંજ ને?) ને નીચે કબીર નો દોહો વાંચો.
ઐસી વાણી બોલીયે, મન કે આપ ખોયે
અપના તન શીતળ કરે, ઓરોકો સુખ હોયે
શીખ ધર્મ માં ગુરુ નાનક ના સંદેશ અનુસાર લોભ કરવો યોગ્ય નથી અને લોકોની મદદ કરવા હંમેશા તત્પર રહેવું। તેજ પ્રમાણે કબીરે તેના દોહા માં કહેલ છે કે ઈશ્વર મને એટલું આપજો કે મારુ કુટુંબ સલામત રહે, હું પણ ભૂખ્યો ન રહું અને કોઈ મારે ઘેર થી ભૂખ્યો ન જાય.
સાઈ ઇતના દીજિયે, જ મેં કુટુંબ સમાયે
મેં ભી ભૂખ ના રાહુ, સાધુ ના ભુખા જાયે 
શીખ શિલ્પકામ: શીખ આર્કિટેક્ચર પ્રગતિશીલ હોય છે અને તે વળાંક અને સીધી રેખાઓ બંને માટે જાણીતું છે.  શીખ આર્કિટેક્ચર માં મોગલ અને રાજપૂત શૈલીઓ ની અસર દેખાય છે. તેના ગુંબજ, ભીંતચિત્ર કામ, મલ્ટિ-ફોઇલ કમાનો તે શાહજહાં ના સમય ના મોગલ શિલ્પકામ ને આધારે છે અને છત્રી, બારીક કામ સાથેની બારીઓ, કૌંસ સપોર્ટિંગ ઇવ્સ, અને બીજા આભૂષણ માં રાજપૂત શિલ્પકામ ની અસર દેખાય છે. 
The Golden Temple at Amritsar, Punjab, India, the most sacred icon and worship place of Sikh religion. Illuminated in the night, reflected on lake.
શીખ ના ગુરુદ્વારા એક એવું સ્થળ છે જ્યાં ગુરુ વસે છે અને તે શીખ ના દસ ગુરુઓ અથવા તેમને લગતી ઇતિહાસિક ઘટનાઓ સાથે જોડાયેલા હોય છે. અમૃતસર માં આવેલ હરિ મંદિર સાહિબ (સુવર્ણ મંદિર) સૌથી પ્રખ્યાત અને ભવ્ય છે. લગભગ છ વર્ષ પહેલા હું તેની મુલાકાતે ગયેલ અને ત્યાં લંગર માં મેં ભોજન લીધેલ। આ ગુરુદ્વારા નો પાયો 1588 માં નંખાયેલ 1604 માં તેમાં આદિ ગ્રંથ ની સ્થાપના થઇ. 19મી સદીમાં મહારાજ રણજિત સિંઘે તેના ઉપરના ભાગ ને સુવર્ણ થી શણગાર્યું ત્યારથી તે સુવર્ણ મંદિર કહેવાય છે. ગુરુદ્વારામાં ધાર્મિક ઘટના નું વર્ણન છે. પણ તે ઉપરાંત ત્યાં જે શીખ સૈનિકો બીજા વિશ્વ યુદ્ધ માં શાહિદ થયા તેમની વાતો નો પણ ઉલ્લેખ છે. અલબત્ત ગુરુદ્વારા ની નજીકમાં જલિયાંવાલા બાગ છે જ્યાં 1919 માં જનરલ ડાયરે બેરહેમીથી શાંતિથી ભેગા થયેલ (મોટા ભાગના શીખ) ભારતવાસીઓ ઉપર ગોળીઓનો વરસાદ વરસાવ્યો હતો જેમાં 379 લોકો માર્યા ગયા અને 1000 થી વધુ લોકોને ઇજા પહોંચેલ. કહેવાય છે કે ત્યારથી સ્વતંત્ર ભારત માટેની ચળવળ ની શરૂઆત થઇ.  અમૃતસર માં આવેલ બાબા અટલસાહેબ મંદિર થોડું નાનું પણ તેટલુંજ સુંદર છે. પટના સાહેબ, હઝુર સાહેબ, દમદમા સાહેબ વગેરે ગુરુદ્વારા જાણીતા અને સુંદર છે.
વર્ષો પહેલા અમે રહેલા તે ગુરુદ્વારા કુલુ થી 45 કિલોમીટર ના અંતરે મનાલી માં 1737 મીટર ની ઊંચાઈ ઉપર આવેલ છે. ગુરુ નાનક અહીં પધારેલા તેથી આ ગુરુદ્વારા માં પણ લોકો ખુબ આસ્થા રાખે છે. તેની બાજુમાં પહાડ માંથી નીકળતા ગરમ પાણીના ઝરણાં છે અને ત્યાં કુંડ માં નાહવાની વ્યવસ્થા છે. અમે ત્યાંથી હિમાલય નો પહાડ ચડવા ગયેલા અને અમારા સાથીઓમાંથી અમુક લોકો 21,165 ફિટ ની ઊંચાઈ ઉપર આવેલ પાપશુરા શિખરે ચડીને આવેલ. અમને ગુરખાઓ પહાડો માં મૂકીને ગયા પછી અમે ત્યાં એક મહિનો રહ્યા અને જાતે બધો સમાન ઊંચકીને પહાડો ચડ્યા – એ પણ એક જમાનો હતો.
આવતે અઠવાડિયે ખ્રિસ્તી ધર્મ ઉપર અને પછી ઇસ્લામ અને છેલ્લે હિન્દૂ ધર્મ વિષે વાતો કરીશું. 

દ્રષ્ટિકોણ 43: ધર્મ, સાહિત્ય, શાંતિ નો સંદેશ – બુદ્ધ ધર્મ (સારા કર્મ દ્વારા મોક્ષ પ્રાપ્તિ) – દર્શના

હું, દર્શના વારિયા નાડકર્ણી તમોને દ્રષ્ટિકોણ કોલમ ઉપર આવકારું છું.
આપણે દરેક ધર્મમાં શાંતિ નો સંદેશ કઈ  રીતે વણી લેવામાં આવ્યો છે અને તેના સાહિત્ય વિષે વાત કરીએ છીએ.આ પહેલા આપણે યહૂદી, ઝોરાસ્ટ્રીઅન http://bit.ly/2MsTXDy અને જૈન http://bit.ly/2PrtUym  ધર્મો વિષે વાત કરી.
આજે બુદ્ધ ધર્મ વિષે વાત કરીએ.
ભારતીય ઉપખંડ વિશ્વના ચાર મોટા ધર્મોનું જન્મસ્થળ છે; હિન્દુ ધર્મ, બૌદ્ધ ધર્મ, જૈન ધર્મ અને શીખ ધર્મ. ૨૦૧૧ ની વસ્તી ગણતરી મુજબ, ભારતની લગભગ 80 પ્રતિશત વસ્તી હિંદુ ધર્મનું પાલન કરે છે, 14 પ્રતિશત ઇસ્લામ, 2.3 પ્રતિશત ખ્રિસ્તી અને 1.7 પ્રતિશત શીખ ધર્મનું પાલન કરે છે. આશરે .36 પ્રતિશત લોકો જૈન અને લગભગ તેટલીજ સંખ્યામાં છે બુદ્ધિસ્ટ, ઝોરાસ્ટ્રીઅન અને યહૂદીઓ।. આપણા દેશની એ ખાસિયત છે કે ભારત એક ધર્મનિરપેક્ષ દેશ છે જે કોઈ એક ધર્મને પ્રમુખતા નથી આપતો। દરેક ભારતીય નાગરિક ને હક છે કે તે પોતાની જુદી અને વિવિધ ધાર્મિક માન્યતાઓ અને પદ્ધતિઓ દ્વારા ઈશ્વર, અલ્લાહ, પ્રભુ કે દેવી, દેવતાઓને પૂજી શકે.
બુદ્ધ ધર્મ: બુદ્ધ ધર્મ નું જન્મસ્થળ પણ ભારત છે. પરંતુ હાલ માં બુદ્ધ ધર્મ ના અનુયાયીઓ ભારતની બહાર ઘણી વધારે સંખ્યામાં છે અને દુનિયા માં 7 પ્રતિશત માણસો પોતાની ધાર્મિક ઓળખ બુદ્ધિસ્ટ તરીકેની આપે છે. બુદ્ધ ધર્મ નું સાહિત્ય પહેલા ભારત ની પાલી અને પ્રાકૃત ભાષામાં હતું અને તે પછી ઘણી ભાષાઓમાં તેનું સાહિત્ય વિકસ્યું અને અત્યાર સુધીમાં તે બધાનો અંગ્રેજી માં અનુવાદ થઇ ચુક્યો છે. બૌદ્ધ ધર્મ ની અંદર વિવિધ પરંપરાઓ, માન્યતાઓ, અને આધ્યાત્મિક પદ્ધતિઓનો સમાવેશ થાય છે જે મોટાભાગે ગૌતમ બુદ્ધ ના મૂળભૂત ઉપદેશો પર આધારિત છે. બુદ્ધિઝમ ફિલોસોફી દરેક સંસ્કૃતિ માં થોડી અલગ અલગ રીતે અને વિવિધ રીતે ચર્ચાઈ છે.  તો તેમના મૂળભૂત ઉપદેશો ને જોઈએ। સામાન્ય માણસ ને સહેલાઈથી સમજાય તેવી રીતે બુદ્ધે તેમના ઉપદેશો આપ્યા છે અને તે ઘણા છે. મને ગમે તેવા થોડા વાક્યો મેં અહીં મુક્યા છે. 
* જે વ્યક્તિએ હિંસા નો ત્યાગ કર્યો છે અને તે કોઈની હત્યા નહિ કરે અને નહિ કરાવે તેવી વ્યક્તિને હું પવિત્ર માનું છું.
* જે સત્ય ના માર્ગે ચાલે છે તે આ જીવન માં અને તેના પછી ખુશ રહેશે।
* આપો, તમારી પાસે થોડું જ હોય તો પણ.
* જો તમે મારી જેમ આપવાની શક્તિ ને જાણતા હો તો તમે એક પણ ભોજન બીજાને આપ્યા વગર ખાશો નહિ.
* હજાર  ખોખલા શબ્દો કરતા એક શાંતિસભર શબ્દ બધું કિંમતી છે.
* આજે તમે જે છો તે તમારા કરેલા કાર્ય નું પરિણામ છે. તમે કાલે શું બનશો તે આજે શું કરો છો તેની ઉપર આધારિત છે.
* બોલતા પહેલા વિચારો, કે જે બોલવાના છો તે સત્ય છે, જરૂરનું છે, અને દયાળુ શબ્દ  છે.
* આપણે જે છીએ તે આપણા વિચારો છે. આપણા વિચારો દ્વારા આપણે દુનિયા સર્જીએ છીએ.
* તીક્ષ્ણ છરી જેવી જીભ… લોહી વહાવ્યા વગર મારી નાખે છે.
* તમે ગમે તેટલા પવિત્ર શબ્દો વાંચો, ગમે તેટલા પવિત્ર શબ્દો બોલો, પણ તે શું કામનું; જો તમે તે પ્રમાણે વર્તો નહિ તો?
* સાચો માર્ગ આકાશ દ્વારા નથી, સાચો માર્ગ સાચા હૃદય થી નીકળે છે. 
બુદ્ધિસ્ટ શિલ્પકામ: બુદ્ધિસ્ટ ધર્મ ભારત માં જન્મીને ભારત ની બહાર ઘણો ફેલાયો। તે જાપાન માં ખુબ પ્રચલિત છે. જાપાન માં બુદ્ધિસ્ટ શિલ્પકામ પણ અતિ સુંદર હોય છે.  જાપાનના નારા એરિયા માં બુદ્ધિસ્ટ ધર્મ વધુ પ્રચલિત રહ્યો, ત્યાંના બુદ્ધિસ્ટ આશ્રમ (મોનેસ્ટ્રી)માં મારી જાપાનીઝ સખી જોડે હું ચાર દિવસ રહી આવી છું અને તે એક અતિ સુંદર અનુભવ હતો. એકદમ સાફ જગ્યા માં રહેવાનું. સુંદર બાથ માં નાહવાનું. ઓરડો એકદમ સાદો અને જમીન ઉપર કરેલી પથારી માં સુવાનું. સવારે મેડિટેશન કરવા જવાનું. અને સવાર સાંજ સુંદર શાકાહારી ખોરાક મળે અને જમતી વખતે બિલકુલ વાતચીત નહિ કરવાની. જાપાનના ઘણા બુદ્ધિસ્ટ મંદિરો ચાઇના ના બુદ્ધિસ્ટ મંદિરો ઉપર આધારિત છે તેથી ઘણી સમાનતા જોવા મળે, ત્યાં મંદિરોની છત જોવામાં ખુબ આકર્ષક હોય છે અને મૉટે ભાગે તે મંદિર ની અડધો ભાગ રોકે છે. સહેજ વળાંકવાળી છાલ દિવાલોથી આગળ વિસ્તરેલી હોય છે અને ફરતા વરંડાને આવરી લે છે. આ મોટી છત ના વજન ને  ટોક્યો નામની જટિલ કૌંસ સિસ્ટમ્સ દ્વારા સમર્થન આપવું આવશ્યક છે. આ ઓવરસાઇઝ ઇવ્સ આંતરિક ભાગ ને સરસ ગુણધર્મ પ્રદાન કરે છે.  ક્યોટો માં રેયોનજી મંદિર જોયું તેમાં બહાર નો પથ્થર નો બગીચો બહુજ સુંદર હતો. જાપાન ના ઘણા બુદ્ધ મંદિરોમાં બહાર સુંદર પથ્થરનું ડ્રાય લેન્ડસ્કેપ હોય છે. તેવા ઝેન બગીચાને કરે-સેનસુઇ કહેવામાં આવે છે. 

The world famous Kinkakuji Temple (The Golden Pavilion) in Kyoto, Japan

lake of ginkakuji temple, kyoto, japan

મેં ક્યોટોમાં બે ભવ્ય મંદિરો જોયા તે છે કિનકાકુજી (સોનેરી મંદિર) અને ગીનકાકુજી (ચંદેરી મંદિર). તે સુંદર અને ભવ્ય મંદિરોનું વર્ણન કરવાનું મારુ સામર્થ્ય નથી તેથી  વર્ણન ની બદલે તેમના ફોટા મુકું છું. તે સુંદર દિવસે અમને બે જાપાનીઝ 80 અને 82 વર્ષની સખીઓ, નાકાગોમાં સાન અને હનાડા સાન ફરવા લઇ ગયેલ અને તેમણે આખો સુંદર દિવસ પ્લાન કરેલો તે મારી ઘણી સફરો માં નો એક અત્યંત યાદગાર દિવસ રહ્યો છે. હોંગ કોંગ માં પણ ઘણા બુદ્ધિસ્ટ મંદિરો અમે જોયા તેમનું એક હતું શા ટીન માં આવેલ દસ હજાર બુદ્ધ નું મંદિર.  આ બૌદ્ધ મઠ પ્રખ્યાત છે કારણ કે તેની મુખ્ય ઇમારતમાં દિવાલો પર કલાત્મક રીતે મુકેલી સોનાના સિરામિક બુદ્ધની મૂર્તિઓનાં 13,000 લઘુચિત્ર છે.
આ પછી શીખ ધર્મ અને પછી ખ્રિસ્તી ધર્મ અને ઇસ્લામ ધર્મ અને છેલ્લે હિન્દૂ ધર્મ ઉપર વાત થશે. 

દ્રષ્ટિકોણ 42: ધર્મ, સાહિત્ય, શાંતિ નો સંદેશ 2 – જૈન ધર્મ (અહિંસા પરમોધર્મ) – દર્શના

હું, દર્શના વારિયા નાડકર્ણી તમોને દ્રષ્ટિકોણ કોલમ ઉપર આવકારું છું. આપણે દરેક ધર્મ માં શાંતિ નો સંદેશ કરી રીતે વણી લેવામાં આવ્યો છે અને તેના સાહિત્ય વિષે વાત કરીએ છીએ. આ પહેલા આપણે યહૂદી અને ઝોરાસ્ટ્રીઅન ધર્મો વિષે વાત કરી http://bit.ly/2MsTXDy . આજે જૈન ધર્મ વિષે વાત કરીએ.
ભારતીય ઉપખંડ વિશ્વના ચાર મોટા ધર્મોનું જન્મસ્થળ છે; હિન્દુ ધર્મ, બૌદ્ધ ધર્મ, જૈન ધર્મ અને શીખ ધર્મ. ૨૦૧૧ ની વસ્તી ગણતરી મુજબ, ભારતની લગભગ 80 પ્રતિશત વસ્તી હિંદુ ધર્મનું પાલન કરે છે, 14 પ્રતિશત આસપાસ લોકો ઇસ્લામનું પાલન કરે છે, 2.3 પ્રતિશત ખ્રિસ્તી ધર્મનું પાલન કરે છે, અને 1.7 પ્રતિશત શીખ ધર્મનું પાલન કરે છે. આશરે .36 પ્રતિશત લોકો જૈન ધર્મ નું પાલન કરે છે. અને લગભગ તેમના જેટલીજ સંખ્યામાં છે બુદ્ધિસ્ટ, ઝોરાસ્ટ્રીઅન અને યહૂદીઓ।. આપણા દેશની એ ખાસિયત છે કે ભારત એક ધર્મનિરપેક્ષ દેશ છે જે કોઈ એક ધર્મને પ્રમુખતા નથી આપતો। દરેક ભારતીય નાગરિક ને હક છે કે તે પોતાની જુદી અને વિવિધ ધાર્મિક માન્યતાઓ અને પદ્ધતિઓ દ્વારા ઈશ્વર, અલ્લાહ, પ્રભુ કે દેવી, દેવતાઓને પૂજી શકે.  આ પહેલા આપણે ઝોરાસ્ટ્રીઅન અને યહૂદી ધર્મ ઉપર વાત કરેલ। હવે પછી બુદ્ધ ધર્મ, શીખ ધર્મ, ખ્રિસ્તી ધર્મ, ઇસ્લામ ધર્મ અને હિન્દૂ ધર્મ ઉપર વાત થશે.
જૈન ધર્મ – જૈન ધર્મ માં અગમ સૂત્રો અને ગ્રંથો અર્ધ-માગદિ પ્રાકૃત ભાષામાં લખાયેલા છે. ત્યાર બાદ તે ગ્રંથો નો પ્રાકૃત, સંસ્કૃત, અપભ્રમ, જૂની મરાઠી, રાજસ્થાની, ગુજરાતી, હિન્દી, કન્નડ, તામિલ, જર્મન અને અંગ્રેજી જેવી ભાષાઓમાં અનુવાદ થયેલ છે. જૈન ધર્મ ના પાયાનો મૂળભૂત સિદ્ધાંત છે અહિંસા। તે પ્રમાણે કોઈ પણ પ્રાણી અથવા જીવને ઈજા પહોંચાડવી નહીં, કોઈ જીવનો દુરુપયોગ કરવો નથી  કરો, કોઈને ગુલામ બનાવવું નહિ કે કેદ ન કરવું, કોઈના ઉપર જુલમ ન કરવો, કોઈનું અપમાન કરવું નહિ કે કોઈને ત્રાસ આપવો કે મારવું નહિ.  
તે ઉપરાંત અનેકાંતવાદ નો પણ સિદ્ધાંત તેના પાયામાં છે. અનેકાંતવાદ એટલે કે સત્ય અને વાસ્તવિકતા જટિલ છે અને તે અનેક વિવિધ પાસાઓ ધરાવે છે. દરેક ને વાસ્તવિકતાનો અનુભવ થઈ શકે છે પરંતુ દરેકને તે અનુભવ જુદી રીતે થાય છે અને જુદી રીતે સ્પર્શે છે જેને બધાજ એક રીતે સમજી શકે તેમ ભાષાથી સંપૂર્ણ રીતે વ્યક્ત કરવું શક્ય નથી. તેથી કોઈ પણ સત્યને કોઈ પણ ભાષામાં વ્યક્ત કરવું તે પ્રયાસ માત્ર છે અને તે એક અપૂર્ણ પરિપેક્ષ્ય જ હોય છે. તેથી એકપક્ષી પરિપેક્ષ્ય (પર્સપેકટીવ) ધરાવવું અને તેને જ સત્ય માનવું અને અન્ય ને બાકાત કરવું તે મોટી ભૂલ છે.  હું મંદિર, તપ અને બીજી ધાર્મિક વિધિઓમાં વિશ્વાસ નથી કરતી પરંતુ અનેકાંતવાદ અને અહિંસા મારા જીવનના પાયાના સિદ્ધાંત છે.
જૈન ધર્મ ની મુખ્ય પ્રાર્થના, શ્રી નમોકાર મંત્ર પ્રાકૃત ભાષામાં લખાયેલ છે. તે મંત્ર માં પ્રભુ પાસે કોઈ યાચના નથી કરવાની। તે મંત્ર માં આપણે બધાજ અરિહંત, સિદ્ધ, આચાર્ય, ઉપાધ્યાય, સાધુ અને ચરિત્ર વ્યક્તિઓને નમન કરીએ છીએ.  અર્ધમાગદિ ભાષાની પ્રાર્થના અનુવાદ કર્યા વગર સમજવી અઘરી હોય છે. પણ અમીભર્યા જૈન સ્તવન સાંભળવામાં મધુર અને કરુણા ભરેલા હોય છે. આબુ, દેલવાડા, સમતશિખર, અને પાલીતાણા જેવા જૈન તીર્થસ્થાન ભવ્ય હોય છે અને નીચેના સ્તવન મા પ્રભુ ભજન સાથે તે ભવ્યતા નો ઉલ્લેખ છે. ધર્મ અને સાહિત્ય ના સબંધ ઉપરાંત ક્યારેક ધર્મસ્થળ ના શિલ્પકામ (આર્કિટેક્ચર) ની પણ વાત કરવી જોઈએ. કેમ કે ધર્મસ્થળ ની જગ્યાના શિલ્પકામ અદભુત રહ્યા છે. હવે પછીના લેખ માં તેનો થોડો ઉલ્લેખ કરીશ. 
ઊંચા ઊંચા શત્રુંજય ના શિખરો
વચ્ચે મારા દાદા કેરા ડેરા જગમગ થાય
જય જય સિદ્ધાચલ, જય જય વિમલાચલ
દાદા તારી યાત્રા કરવા, મારુ મન લલચાય
તળેટીયે શીશ નમાવું, ચડવા લાગુ પાય
પવન ગિરી નો સ્પર્શ થતા પાપો દૂર થાય 
અને શ્રી ચિત્રભાનુ મહારાજ લિખિત આ પ્રખ્યાત રચના જૈન ધર્મની બધા પ્રત્યે સદભાવના અને પ્રેમ ની લાગણી વ્યક્ત કરે છે. 
મૈત્રીભાવનું  પવિત્ર ઝરણું   મુજ હૈયામાં વહ્યા  કરે
શુભ થાઓ આ સકળ વિશ્વનું એવી ભાવના નિત્ય રહે
ગુણથી  ભરેલા ગુણીજન  દેખી હૈયું મારું  નૃત્ય કરે
એ  સંતોના ચરણ કમળમાં  મુજ જીવનનો અર્ધ્ય રહે
દીન,  ક્રૂર ને  ધર્મવિહોણાં   દેખી દિલમાં દર્દ  વહે
કરુણાભીની   આંખોમાંથી અશ્રુનો   શુભ સ્રોત વહે
જૈન શિલ્પકામ: જૈન ના મંદિરો ખુબ સાફ સુથરા અને સુંદર હોય છે. તેમાં આબુ પર્વત થી 2.5 કિલોમીટરે આવેલા, 11 મી અને 16 મી સદી વચ્ચે બાંધેલા 5 દેલવાડા ના મંદિરો એકદમ આબેહૂબ છે અને સફેદ માર્બલ અને બારીક કોતરણી માટે જાણીતા છે.  મંદિર નું ભવ્ય પ્રવેશદ્વાર છે. મંદિરો બહાર થી જરાપણ ખ્યાલ ન આવે અને ડુંગરા જ દેખાય તે રીતે પહાડોની શ્રેણી વચ્ચે બનાવેલ છે. કહેવાય છે કે એ જમાના માં 1,500 શિલ્પકારો અને 1,200 મજૂરોને એક મંદિર બનાવતા 14 વર્ષ થયેલ. આ ભવ્ય મંદિરોમાં આદિનાથ ભગવાન અને નેમિનાથ ભગવાન ના મંદિર અતિ સુંદર અને પ્રખ્યાત છે. એવું કહેવામાં આવે છે કે શિલ્પકારોને જેટલી માર્બલ ધૂળ ભેગી થાય તે પ્રમાણે પૈસા આપવામાં આવતા તેથી તેઓ ખુબ જીણી કોતરણી કરવા માટે પ્રેરાય.  નેમિનાથ ના મંદિર માં શ્રી કૃષ્ણ અને ગોપીઓ ના શિલ્પો પણ છે. કહેવય છે કે છેલ્લું પાર્શ્વનાથ નું મંદિર મજૂરોએ પોતાના પૈસે, અને પોતાના આરામ ના સમય દરમ્યાન બનાવેલ છે.

આવતા અઠવાડિયે આપણે બુદ્ધ ધર્મ વિષે વાત કરીશું।