હેલીના માણસ – 36 | પાંપણોની પાળ | રશ્મિ જાગીરદાર

નમસ્કાર મિત્રો, કેલિફોર્નિયાની બેઠક એટલે વિકસો અને વિકસાવો. હું રશ્મિ જાગીરદાર બેઠકના કલા અને સાહિત્યના આ મંચ પર આપ સૌનું અભિવાદન કરું છું. ‘હેલીના માણસ’ આ શ્રેણીનો ભાગ-36 ‘પાંપણોની પાળ’ એની 35મી ગઝલ અને રસાસ્વાદ. 

આલેખન અને પ્રસ્તુતિ – રશ્મિ જાગીરદાર.  સંકલન – પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

ગઝલ –

આંસુઓનો ક્યાં અહીં દુષ્કાળ છે, 

પાંપણોની આછીપાછી પાળ છે! 

જૂલ્ફ છે કે કાળી નાગણની કમર, 

આંખ છે કે પારધિની જાળ છે! 

જે ગમ્યું છે ફૂલ એ ચૂંટીશ હું, 

એ ભલેને સાવ ઊંચી ડાળ છે! 

રૂપની કેડે છે કંદોરો અને, 

ઇશ્કની ગરદનમાં ઘૂઘરમાળ છે! 

પ્રેમપંથે સાચવીને ડગ ભરો, 

ભીની માટી છે ઊતરતો ઢાળ છે! 

એમને સ્પર્શીને આવી છે હવા, 

એટલે તો આટલી વાચાળ છે, 

કાફિયા સૌ વાપરી નાખ્યા ખલીલ, 

તારી ગઝલો કેટલી ખર્ચાળ છે! 

– ખલીલ ધનતેજવી

રસાસ્વાદ :

ધોધમાર વરસાદ વરસતો હોય એના પાણીનાં ખાસાં મોટાં ખાબોચિયાં ભરાયા હોય, એ પાણીને ઘર તરફ વહેતું અટકવા માટે આપણે માટીની પાળી બનાવીએ. પણ વરસાદનું પાણી સતત વરસતું રહે અને પુષ્કળ પાણી ભરાય તો એ પાળની ઉપરથી વહીને પણ આગળ વધી જાય. એ નાની પાળીનું ગજું કેટલું? આંસુઓનું પણ એવું જ છે. કોઈ કારણસર દિલ ભરાઈ આવે અને એક સરખાં આંસુ વહેવા માંડે તો એને પાંપણો ક્યાંથી રોકી શકે! 

આંસુઓનો ક્યાં અહીં દુષ્કાળ છે, 

પાંપણોની આછીપાછી પાળ છે! 

કોઈ લલનાનાં લાંબા વિશાળ જથાના વાળને, કાળી નાગણની ઉપમા આપવામાં આવે છે. ખરેખર અંધારાંમાં તો ખબર જ ના પડે, ચોટલો છે કે નાગણ. પારધિ પક્ષીઓને પકડવા જાળ બિછાવે છે જેથી પક્ષી એકવાર ત્યાં બેસે તો ઉડી ન શકે. કવિને તો પ્રેમીની આંખોની કીકીમાં પણ જાળ દેખાય છે એકવાર નજર મળે પછી છટકાય નહીં. 

જૂલ્ફ છે કે કાળી નાગણની કમર, 

આંખ છે કે પારધિની જાળ છે! 

મક્કમ મનથી કોઈ લક્ષ્ય નક્કી કરવામાં આવે તો માર્ગમાં મુશ્કેલીઓ આવે છતાં માણસ સતત પ્રયત્નશીલ રહે છે. તકલીફ પડે છતાં હારે નહીં અને લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરીને જ રહે. કવિ અહીં કહે છે કે, મને જે ગમી ગયું છે તે જ ફુલ હું ચૂટીશ ભલેને એ સાવ ઉંચી ડાળ પર હોય. 

જે ગમ્યું છે ફૂલ એ ચૂંટીશ હું, 

એ ભલેને સાવ ઊંચી ડાળ છે! 

સૌદર્ય અને સ્નેહ એમનો નાતો કેવો? બન્ને ગમે તે રીતે એકબીજાને ઓળખી જ લે. અને પછી બે વિરૂદ્ધ ધ્રૃવોની વચ્ચે જેમ અચૂક આકર્ષણ થાય. તેમ સ્નેહ અને સુંદરતા પણ મળી જાય. એકબીજાને ઓળખી લે. અને પાક્કી દોસ્તી થઈ જાય. ખલીલ સાહેબ એ બન્નેની ઓળખ કેવીરીતે આપે છે જુઓ. 

રૂપની કેડે છે કંદોરો અને, 

ઇશ્કની ગરદનમાં ઘૂઘરમાળ છે! 

યાદ છે? પહાડ પર ચઢાણ કરવા કરતાં ઉતરવું થોડું સરળ હોય છે. ગુરુત્વાકર્ષણનો નિયમ ઉતરતી વખતે મદદરૂપ થાય છે. પણ આ જ રસ્તો જો વરસાદથી સારા એવા પ્રમાણમાં ભીનો હોય તો લપસી જવાની બીક રહે છે. કવિ કહે છે કે, પ્રેમનો પંથ પણ આવો લપસણો હોય છે. એ પંથે ચાલતી વખતે સાચવીને સંભાળપૂર્વક આગળ વધવું પડે. નહીં તો ગમે ત્યારે લપસી પડાય. 

પ્રેમપંથે સાચવીને ડગ ભરો, 

ભીની માટી છે ઊતરતો ઢાળ છે! 

પ્રેમ કેવો પારખુ હોય છે! પ્રેમી વ્યક્તિ જો થોડે દુર, આસપાસમાં હોય તો જોઈ તો ના શકાય પણ હવામાં એના હોવાનો અહેસાસ પ્રેમીજનને થઈ જાય. અને લાગે કે જાણે હવા પોતે બોલકી થઈને કહી દે છે કે, હા હું એમને સ્પર્શીને આવી છું તે અહીં જ છે આસપાસમાં! 

એમને સ્પર્શીને આવી છે હવા, 

એટલે તો આટલી વાચાળ છે, 

એક ગઝલમાં જેટલા શેર તેનાથી એક વધુ એટલા કાફિયા એ ગઝલ માટે જોઈએ. હવે જેઓ સતત ગઝલ લખતા હોય અને તેમની ગઝલના અનેક પુસ્તકો છપાય ત્યારે તેમને લાગે કે, બધા કાફિયાઓ તો વપરાઈ ગયા! હવે નવા કાફિયા લાવવા ક્યાંથી? આવા સમયે લાગે કે, કવિની ગઝલ તો ઘણી ખર્ચાળ! કેટલો બધો વપરાશ! 

કાફિયા સૌ વાપરી નાખ્યા ખલીલ, 

તારી ગઝલો કેટલી ખર્ચાળ છે! 

આલા ગજાના ગઝલકારોની ગઝલોમાં કાફિયા અને રદિફનું વૈવિધ્ય જોઈએ તો આપણને આશ્ચર્ય થાય, સુંદર શેર અને શેરિયત આપણું મન હરી લે. અને આપણે એના કાયલ થઈ જઈએ. મિત્રો, આવી જ દમદાર ગઝલ લઈને ફરી મળીશું આવતા એપીસોડમાં ત્યાં સુધી આપ સૌ સ્વસ્થ રહો, મસ્ત રહો, ખુશ રહો. નમસ્કાર 

– રશ્મિ જાગીરદાર



Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.