ઓશો દર્શન-29. રીટા જાની

wp-1644023900666



ભારત એ સનાતન સંસ્કૃતિનો દેશ છે. સાંસ્કૃતિક વિચારધારા એ સદીઓથી દેશનો પ્રાણ રહી છે. પૂર્ણતાને કોણ નથી ચાહતું? અષ્ટ સિદ્ધિ અને નવ નિધિની પરિકલ્પના અને ભક્તિથી વ્યાપ્ત છે આપણી સંસ્કૃતિ. સંસ્કૃત સાહિત્યમાં પણ એના ઉલ્લેખો જોવા મળે છે. આ પ્રેરણા જ્યારે વાતાવરણમાં છવાય ત્યારે મન મલકે, ઉત્સાહ છલકે, શ્રાવણના સરવરિયામાં સરબોર સ્નાન કરતાં ભક્તિની મોસમ છવાય. ક્યારે? શ્રાવણ માસમાં. ક્યાંક હર હર ભોલેની ધૂન ચાલતી હોય તો ક્યાંક પર્યુષણના પાવન પર્વના તપ થતા હોય તો વળી ક્યાંક કરબલાના મેદાનમાં વહોરેલી શહીદીનો માતમ મનાવતો મહોરમનો તહેવાર ઉજવાતો હોય. કારણ કે ભક્તિ એ જ સિદ્ધિ અને સમૃધ્ધિની કારક છે, ભક્તિ એ જ સંસારના દુઃખોની મારક છે અને ભક્તિ એ જ ભવસાગરની તારક છે- તેવું સામાન્ય જ્ઞાન સહુના મનમાં પણ છે અને વ્યવહારમાં પણ, જે જીવન અને મૃત્યુના ફેરામાંથી મુક્તિ અપાવે છે. મીરાં એવું ગાય કે ‘પાયો જી મૈંને રામ રતન ધન પાયો.’ તો ભક્તિરૂપી ધન તો સૌથી શિરમોર છે. જેને આ ધન પ્રાપ્ત થાય તે સુખ કે દુઃખ, ગરીબી કે અમીરીથી પર થઈ જાય છે.

તો ચાલો, આજે ઓશો દર્શનમાં ભક્તિયોગ વિશે વાત કરીશું. કવિ શ્રી હરીન્દ્ર દવે ‘ગીતા દર્શન અષ્ટાવક્ર મહાગીતા’ની પ્રસ્તાવનામાં ઓશો વિશે કહે છે કે ઓશો જ્ઞાનના મર્મ સુધી પહોંચી ગયા છે. જ્ઞાન શબ્દોમાં નથી કે સફેદ કાગળ ઉપર ઉતરેલા કાળા અક્ષરોમાં નથી એવું તેઓ વારંવાર કહે છે. ઓશો માટે બ્રહ્મવિદ્યા કોઈ પ્રયાસથી પ્રાપ્ત કરવાની સિદ્ધિ નથી. સહજ રીતે એ એમનામાં પ્રગટી છે. ઓશોને જે કહેવું છે તે તેઓ સહેલાઈથી કહી શકે છે. પણ તેમની પ્રસ્તુતિ એવી છે કે પંડિત પુરોહિતોથી માંડીને સમગ્ર સમાજ ભડકી જાય. શ્રીમદ્ ભગવત્ ગીતાના અધ્યાય-12નો સંદર્ભ લઈને ઓશો ભક્તિ યોગ સમજાવે છે.

એક એવું જગત છે, જેને મનુષ્યની બુદ્ધિ તર્ક દ્વારા સમજી શકે છે. તો એક એવું પણ જગત છે, જે તર્કને પાર છે, જ્યાં માત્ર હૃદય જ પ્રવેશી શકે. આવો અભિગમ હોય ત્યારે જ ભક્તિ યોગમાં પ્રવેશ શક્ય બનશે. સ્વયંથી બહાર જવાનું જેનામાં સાહસ હોય, તેને જ ભક્તિ સમજાય છે. પ્રેમની દિશાના પરિવર્તનનું નામ ભક્તિ છે. પ્રેમ જ્યારે જગત તરફથી દ્રષ્ટિ ફેરવીને અંતર તરફ, ચૈતન્ય તરફ વળે છે, ત્યારે એ જ પ્રેમ શ્રદ્ધા અને ભક્તિ બની જાય છે. અહંકારથી પાર જવું બુદ્ધિ માટે મુશ્કેલ છે, પણ ભક્તિનો અર્થ તો સમર્પણ છે જ્યાં એક છલાંગમાં અહંકારની પાર થઈ શકાય છે. માટે ભક્તિનું પ્રથમ સોપાન છે -અહંકાર વિસર્જન.

ભક્તમાં સાહસ હોય છે, અજ્ઞાતમાં ઉતારવાનું. ભક્તિ તર્ક માટે અગમ્ય છે. માત્ર સરળ ચિત્ત લોકો જ આ માર્ગમાં પ્રવેશ કરી શકે છે. અંતરમાંથી બધું જ ખાલી કરી નાખીએ, ત્યારે શૂન્યમાં જ નિરાકારનો સ્પર્શ થાય. કશું જ છોડવાનું નથી પણ અંતરમાં જે કંઈ છે, તેને પરમાત્મામાં લીન કરવાનું છે. કૃષ્ણ, ભક્તિના માર્ગને શ્રેષ્ઠ ગણાવે છે. શ્રદ્ધા કોઈ તર્ક પર આધારિત નથી, કોઈ વિશ્વાસ નથી પરંતુ શ્રદ્ધા એક અનુભવનું પરિણામ છે. કૃષ્ણ કહે છે કે જ્ઞાનના માર્ગ પર ચાલનારને શૂન્ય થવું પડે છે અને પ્રેમના માર્ગ પર ચાલનાર પૂર્ણ થવું પડે છે. આ એક જ ઘટનાના બે નામ છે. ભક્ત પહેલા પગલે આ કરી શકે છે, જ્યારે જ્ઞાની અંતિમ પગલે વિલીન થઈ શકે છે. ભક્ત પાસે એ સમર્પણ છે, જેથી અહંકાર ઓગળવા લાગે છે. “હું છું” નો ભાવ તિરોહિત થાય છે, ત્યારે પરમાત્મા સંભવે છે. ભાવ ગહન છે, તર્ક તો છીછરો છે. કર્મયોગનો અર્થ છે -એવા ભાવ સાથે કર્મ કરવું કે કર્મ તમે નથી કરતા, પરમાત્મા કરી રહ્યા છે. બધા કર્મોના ફળનો ત્યાગ ધ્યાન કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ છે. ત્યાગથી પરમ શાંતિ થાય છે. ભક્ત કર્તાભાવથી મુક્ત બને છે. સર્વ પ્રતિ મમતારહિત પ્રેમ એટલો મોટો આનંદ છે કે તેનાથી અતિરિક્ત કોઈ ઈચ્છા રહેતી નથી. આકાંક્ષામુક્તિનો અર્થ છે – જે છે તેમાં જ સંતોષ. શુદ્ધ વ્યક્તિ એ છે જે અંદર અને બહારથી સમાન છે.

મોટાભાગના લોકો માટે તેમના દુઃખનું કારણ બીજાનું વધુ સુખ હોય છે. મનુષ્ય કાં તો ભૂતકાળને વાગોળે છે કે પછી ભવિષ્યનું ચિંતન કરે છે, જેના પરિણામે તે વર્તમાનને ગુમાવે છે. પરંતુ જે વર્તમાનની ક્ષણમાં છે તે તો છે નિશ્ચિંત, ચિન્તાશૂન્ય, વિચારશૂન્ય. ઘડિયાળના લોલકની જેમ ડોલતું મન છે વિષમ અવસ્થા. જે સુખ અને દુઃખમાં પણ સમ રહે છે, વિચલિત નથી થતો, જે નિંદા અને સ્તુતિને સમાન સમજે છે અને મનનશીલ છે તથા સંતુષ્ટ રહે છે, સ્થિર બુદ્ધિવાળો ને ભક્તિમય છે – તે ભક્ત પરમાત્માને અતિપ્રિય છે.

તમે જે ક્ષણે શાંત અને નિષ્કામ થઈ જશો, તે ક્ષણે તમે અનુભવશો કે પરમાત્માની પ્રાપ્તિ થઈ ગઈ. ટૂંકમાં કહીએ તો ઓશો કહે છે કે ભક્તિનો અર્થ એ છે કે પરમાત્માને બુદ્ધિ દ્વારા નહીં, પણ હૃદય દ્વારા પ્રાપ્ત કરી શકાય; વિચાર દ્વારા નહીં પરંતુ ભાવ દ્વારા પામી શકાય; ચિંતન દ્વારા નહીં પરંતુ પ્રેમ દ્વારા અનુભવી શકાય. ભક્તિની પ્રાપ્ત કરવી હોય તો આક્રમક ચિત્ત બાધારુપ છે. અને છેલ્લી પણ ખૂબ મહત્વની વાત એ કરે છે કે જે ક્ષણે તમે સ્વયંને વિસ્મૃત કરી દો છો, એ પણ ભૂલી જાવ છો કે તમે કોની શોધ કરી રહ્યા છો, તે ક્ષણે જ ઘટના સંભવે છે અને અમૃતની ઉપલબ્ધિ થાય છે. સૌને આ ભક્તિના અમૃતનું રસપાન કરવાનો લહાવો મળે એ જ અભ્યર્થના….

રીટા જાની
12/08/2022

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.