વિસ્તૃતિ… ૨૪ જયશ્રી પટેલ 

98DCBC6E-4FF2-4BDC-8D03-2A9A2D5E3679

 

‘અભાગીનું સ્વર્ગ’ આ લઘુનવલકથાનો ગુજરાતીમાં અનુવાદ પ્રસાદ બ્રહ્મભટ્ટજી એ કર્યો છે.
આ લઘુનવલકથામાં કાંગાલીની મા અભાગીની મરણ માટેની અંતિમ ઈચ્છાઓનો તેમજ નીચ કુળમાં જન્મેલી માની ઈચ્છાઓને પૂર્ણ કરવા માટે કાંગાલીનો અથાગ પ્રયાસનું દર્દ ભર્યું વર્ણન લેખક શરદબાબુએ કર્યું છે.
તેઓ જે રીતે સ્ત્રીને સુખમાં સુખી અને દુઃખમાં દુઃખી વર્ણવી શક્યા છે તે આજ સુધી કોઈ જ લેખક નથી કરી શક્યા.
આનવલકથાની શરૂઆત ઠાકુરદા મુખર્જીના વૃદ્ધ પત્નીનાં મૃત્યું અને તેનાં અંતિમ સંસ્કારોથી થાય છે .
તે સૌભાગ્યવતી મૃત્યુ પામી હતી તેથી તેને શણગાર સજાવી દીકરી અને વહુઓએ તૈયાર કરી હતી. તેના
પગમાં અળતો અને માથામાં સિંદૂરનાં લેપથી તે દીપી ઉઠી હતી. પુષ્પ, પત્ર , ગંધ માળા અને કલરવ પરથી
આ કોઈ શોકનો પ્રસંગ હોય એવું નહોતું લાગતું ,જાણે ફરી તે પતિ ગૃહે જતી હોય તેમ લાગ્યું. હરિ નામના ફરી ફરી પ્રચંડ ધ્વનિથી પ્રભાતનું આકાશ ગજવતું આખું ગામ પાછળ પાછળ ચાલ્યું જતું હતું. કાંગાલીનાી મા તે રસ્તે જતી હતી હાટમાં જવાનો તેનો આ સમય હતો .તે આ દ્રશ્ય જોઈને ઊભી રહી ગઈ .
કાંગાલીની માનો જીવન ઇતિહાસ ટૂંકો હતો .સંતાનનું નામ કરણ કરતી વખતે મા બાપ ખૂબ ખુશ હોય છે . કાંગાલીને માનો જન્મ થયો અને તેની મા તુરંત મૃત્યું પામી તેથી તેના બાપે ગુસ્સામાં તેનું નામ અભાગી પાડ્યું. બાપે તેની સામે ન જોયું છતાં પણ તે મોટી થતી ગઈ અને અંતે કાંગાલીની મા પણ બની .પરણીને થોડા જ સમયમાં પતિ રસિક વાઘ બીજી સ્ત્રીને પરણીને અલગ થઈ ગયો બીજા ગામે જતો રહ્યો .અભાગી દીકરાના સહારે જીવન જીવતી રહી દીકરો પંદર વર્ષનો થયો અને નેતરનું કામ ધગસથી શીખવા માંડ્યો. માના દુઃખનો ભાર ઓછો કરવા લાગ્યો એ જ અભાગી જ્યારે બ્રાહ્મણના અંતિમ સંસ્કાર જોવા ઉભી રહી અને આકાશમાં ઉડતા ધૂમાડામાં બ્રાહ્મણીને જોતી રહી તેને લાગ્યું કે જાણે બ્રાહ્મણી રથમાં બેસી સ્વર્ગે જઈ રહી છે. દીકરાના હાથે અગ્નિદાહ પામી તેવો જ તેને પણ કાંગાલી અગ્નિદાહ આપશે એવા સપના જોવા લાગી. ત્યાં જ અચાનક કાંગાલી આવ્યો અને મા ને ભાત રાંધવા આગ્રહ કરવા લાગ્યો. તેને ભૂખ લાગી હતી.સ્મશાનમાં મડદાને તો નહોતી અડકી,છતાં બાજુના તળાવમાં મા દીકરાએ ડૂબકી મારી બંને ઘર તરફ વળ્યા. મડદું શબ્દ સાંભળી દીકરાને સમજાવ્યો કે બ્રાહ્મણી તો સતી મા લક્ષ્મી હતી ગમે તેમ ન બોલાય. તે પણ તેના ચરણજ લેવા માંગતી હતી ,પણ નીચ કોમને તે કેમ એ કરી પોસાય તેમ નહોતું. કાંગાલી જાણતો હતો બાપના ગયા પછી મા જ હતી જે ભૂખી તરસી રહી તેનું પેટ ભરતી . કેટ કેટલાય ફરી લગ્ન કરવા સમજાવેલી પણ તે એકની બે નહોતી થઈ .આટલો મોટો થયો છતાં માના ખોળામાં બેસી તેની છાતીએ માથું ભરાવી કે ટેકવી દેતો. નાનપણથી તેને મિત્રો નહોતા કર્યા આખું ગામ કહેતું હતું કે કાંગાલીની મા જેવી સતી લક્ષ્મી ભોઈવાડામાં (હલકાવરણના વાડામાં )બીજી કોઈ નથી.
અભાગીનું શરીર ગરમ લાગતા દીકરાએ માને આડા પડી આરામ કરવા કહ્યું ને માએ પણ દીકરાને નોકરીએ ન જતા પોતાની પાસે બેસાડી રાજપુત્ર કોટવાલ પુત્ર ને પક્ષી રાજ ઘોડાની વાતો કહેવા માંડી હતી. સંધ્યા ટાણે ઘરમાં દીવો ન પ્રગટ્યો શરીર તાવથી ધકી રહ્યું હતું. તે તાવના બડબડાટમાં સ્વર્ગ અને પતિની અંતિમ ચરણજ માટે દીકરાને વિનંતી કરવા માંડી .જે પતિએ તેની સામે નહોતું જોયું ,આખી જિંદગી પીડા જ આપી હતી ,તે પતિને બોલાવવાની જીદ કરવા લાગી જાણે તેના જીવનના નાટકનો અંતિમ અંક પૂરો થવા આવ્યો હતો.
માંડ ત્રીસેકએક વર્ષનું જ આયુષ્ય પામી હતી.
મા, માટે દવા લેવા વૈદ પાસે જવા એની પાસે એક પૈસો ન હતો. ઘરનું પાણી ભરવાનું માટલું ગીરવે મૂકી વૈદ પાસે ગયો.વૈદે આવ્યા નહીં બે ચાર પડીકાં બાંધી દીધાં તે પડીકાંઓ ,પણ અભાગીએ ચૂલામાં ફેંકી દીધાં. દીકરાને ભાત રાંધી ખાવા કહ્યું .ક્યારેય ન રાંધેલો ભાત તેણે જેમ તેમ કાચો પાકો રાંધ્યો અને ખાધો. ફરી પતિને બોલાવી લાવવા વિનવવા લાગી .તેની ચરણજની આશ રાખી બેઠી .દીકરાને પાછાં ફરતા વાળંદની વહુ પાસેથી ચપટી અળતો માંગી લાવવા પણ કહ્યું .
દીકરો બીજા દિવસે બાપને બોલાવી લાવ્યો રસિક ભોઈ આવ્યો,ત્યારે અભાગીને ભાનસાન નહોતું . કાંગાલીએ માને રડીને કહ્યું,”બાપુ આવ્યા છે ચરણજ નથી લેવી ?” કાન સુધી શબ્દો પડ્યા ન પડ્યા અને એક હાથ લંબાયો .રસિક પણ રડી પડ્યો. તે સ્ત્રીની સામે પણ નહોતું જોયું આખી જિંદગી !તેને મારા ચરણજની જરૂર છે ?તે દિગ્મૂઢ થઈ ગયો .
ગામની સ્ત્રી બોલી ઉઠી,”આવી સતી લક્ષ્મી બ્રાહ્મણ કાયસ્થના ઘરે ન જન્મતા અમારાં ભોઈના ઘરે શા માટે જન્મી ?પણ હવે ક્રિયા કરમ કરજો ભાઈ, કાંગાલીના હાથે અગ્નિદાહ પામવાના વાંકે તો તેણે જીવ આપ્યો છે.”
મિત્રો, વાર્તા હવે અહીં શરૂ થાય છે. અભાગી શુદ્ર છે.તેને પોતાના ઘરનાં આંગણે વૃક્ષ વાવ્યું હતું.તે કાપવા માટે કાંગાલીએ કુલ્હાડી ઉપાડી તો દરવાનજી આવી પહોંચ્યો અને તેને ન કાપવા દીધું .ફરિયાદ લઈ એ બ્રાહ્મણને ત્યાં ગયો તો એ લાકડાં ઉપર તેઓને પત્નીનાં કારજ માટે લાકડું જોઈએ છે કરી હક્ક જમાવ્યો. ભોઈને વળી અગ્નિદાહ શેના?કરી ધુતકાર્યો અને માને ચપટી મીઠું લઈ ગંગા કિનારે દાટી દેવાની સલાહ આપી અને ખૂબ માર માર્યો .બે કલાકની આજીજીમાં તો વૃદ્ધ દેખાવા લાગ્યો નદીનાં ભાંઠામાં ખાડો ખોદી સ્વપ્ન જોવાના પણ અધિકાર નથી હોતા તેવી કોમમાં જન્મેલી સ્ત્રીને સુવાડવામાં આવી તેના હાથમાં એક ઘાસનો પુળો સળગતો આપી તેના હાથ વડે માનાં મુખે અડાડી નાંખી દીધો. સૌએ ભેગા મળી દાટ દાટી દીધી.કંગાલીની માનું અંતિમ ચિહ્ન લુપ્ત કરી દીધું. પુળામાંથી ધૂમાડો નીકળતો હતો તેને કાંગાલી અપલક નજરે જોતો રહ્યો,ન તેને રથ દેખાયો ,ન ઉંચે ઉડતો ઘોડો !કેવો વિરોધાભાસ! નીચીકોમનાં હાથે વાવેલું વૃક્ષ જે તેણે એ જ હાથોએ સિચ્યુ હતું,તેનાં લાકડાં ઊંચી કોમને ખપતા હતાં, પણ તે જાતિને ન તો એ લાકડાં આપી શક્યા ના તેની ઈચ્છા પૂર્ણ કરી શક્યા .નામ પ્રમાણે અભાગી આખી જિંદગી અભાગી જ બની રહી.જન્મી મા મરી ગઈ ,પરણી પતિએ છોડી દીધી, દીકરાનું સુખ પામતા પહેલાં મૃત્યું ખેંચી ગયું.

મિત્રો, શરદબાબુની આ કરુણાંતક વાર્તા એ મારાં હૃદયને ઝંઝોડી નાખ્યું,શું કોઈ આટલું બડભાગી હોય શકે ?શું જીવનમાં ક્યાં શ્રાપે તેને અભાગણી બનાવી દીધી હશે ?જાતિ ભેદના આ કટાક્ષને ખરેખર તે વખતે સમાજે કેવો પ્રતિભાવ આપ્યો હશે? શરદબાબુએ બંગાળી સમાજની ક્રૂર સચોટતા વર્ણવી દીધી છે આ નવલકથામાં.
વાચકવર્ગ ,વાર્તાનું શીર્ષક પણ અભાગીનું સ્વર્ગ કેવું સચોટ આપ્યું છે જે જાતિને સ્વર્ગની પણ કલ્પના કરવાનો અધિકાર નથી એ અહીં આપણી સમક્ષ વિચાર વિમર્શ કરવા પૂરતું જ છે !

મિત્રો,આવતા અંકમાં જરૂર ફરી શરદબાબુની નવી વાર્તા સાથે મળીશું.

અસ્તુ,
જયશ્રી પટેલ
૨૪/૭/૨૨

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.