વિસ્તૃતિ …22-જયશ્રી પટેલ 

98DCBC6E-4FF2-4BDC-8D03-2A9A2D5E3679

 

“બાલસમૃતિ” શરદબાબુ એ આ નાની સરખી વાર્તામાં સુકુમારના મુખે તેની બાલ્યસ્મૃતિઓનું સુંદર આલેખન કર્યું છે . Yes આપણને તેનો ગુજરાતીમાં ગુજરાતી અનુવાદ પ્રસાદ બ્રહ્મભટ્ટજીએ સુંદર રીતે કરીને આપ્યો છે.
સુકુમાર તેનાં નામની પ્રસ્તુતિ કરતા કહે છે કે તેનું નામ અન્નપ્રાશન વિધિ વખતે પાડવામાં આવ્યુ હતું.તેનું સ્વાસ્થ્ય ઠીકઠાક હતું અને દાદાજીનું જ્યોતિષનું જ્ઞાન અલ્પ હતું કે બીજું કંઈ કારણ પણ આ નામ પસંદ થયું ,પણ બે-ચાર વર્ષમાં દાદાજી સમજી ગયા કે સુકુમાર નામ સાથે જરાય તેનો મેળ પડતો નહોતો.
પિતાજીની નોકરી પશ્ચિમમાં હતી.તેથી સુકુમાર દાદા-દાદી પાસે ગામડે રહેતો . લાડ પ્યારને કારણે તે વંઠી ગયો હતો. ખૂબ જ તોફાની વૃત્તિ હતી. દાદાજીનો હંમેશ માર ખાતો .કહેવાય છે ને કે બાળકને નાનપણથી જ સંસ્કાર શીખે તેમ દાદીનાં લાડને કારણે તે ખૂબ જ તોફાની અને વંઠેલ બની ગયો હતો.
જ્યારે ત્યારે દાદાજીનો માર ને ઠપકો સાંભળવો પડતો. દાદાજી ક્રોધિત થઈ પિતાજીને પત્ર લખતા તો તેમની અફિણની ડબ્બી સંતાડી તેઓ તે પત્ર ફાડે નહિ ત્યાં સુધી ન આપતો . આ સુખ તો તેનાં જીવનમાં બહુ ટક્યું નહિ. દાદાના પિતરાઈ ભાઈ ગોવિંદબાબુ અલ્હાબાદથી નિવૃત્ત થઈ ગામડે આવ્યા હતાં. તેમના પૌત્ર રજનીબાબુ બી.એ.ની પદવી મેળવી તેમની સાથે આવ્યા હતાં. તેઓથી તેને ખૂબ ડર લાગતો તેને સેજદા કહીને બોલાવતો.
આજ સેજદાદા સાથે સુકુમારને કલકત્તા ભણવા મોકલવાનો નિર્ણય લેવાયો તે બિલકુલ તૈયાર નહોતો. છતાં જવું પડયું ત્યારે બાળ સહજ તોફાનને તો છોડાય તેમ નહોતું. પિતાજી બક્સરમાં હતા તે તો મારવા આવવાના ન હતા ને દાદાજી ને દાદીમાએ પહેલેથી જ તેને સુધારવાની આશા છોડી દીધી હતી.
કલકત્તા જવાની વાત આવી તો ચિડાઈને બોલી ઊઠ્યો ,”જવાનું હોય તો આજે જ જાઉં”દાદાજીએ સમાચાર આપ્યા આજે જ જવાનું છે .દાદાજીની તમાકુને ચલમ બંનેનો છાનોમાનો ઉપયોગ આ નાની ઉંમરે કરતા શીખી ગયો હતો. દાદાજીની વાત થી આબાદ ફસાઈ ગયો.
મિત્રો, સુકુમારનું આ પાત્ર વાંચતા જ વાચક પોતાની બાલ્યસ્મૃતિઓમાં પહોંચી જાય. તેવું લેખક તેને અહીં ચિત્રિત કર્યું છે.
પહેલી વાર કલકત્તા જોયું અને અંજાય જવાયું. મોટા મકાનો દોડતું ભાગતું શહેર,વિશાળ હાવડા પુલ અને પેલાં લંગારેલા વહાણો એવું લાગ્યું ભૂલો પડી જવાય તો પાછા ગામ જવાય જ નહિ. આમ કલકત્તા માટે નફરત થઇ ગઇ.ઘર પણ એવું છે કે નહિ વાડો, વાંસનું વન, બીલીનાં વૃક્ષો ,જામફળી કંઈ કરતાં કંઈ જ ન મળે. ક્યાંય છુપાઈને ચલમ પણ પી શકાય નહિ.
કલકત્તા ગંભીર થઈ ભણવા માંડ્યું.ડાહ્યાડમરામાં ગણતરી થવા માંડી.ત્યાં જ મિત્રોએ મળીને ક્લબ શરૂ કરી.ચાર જણની જોડી બની તે ,સેજદાદા ,રામબાબુ,અને જગન્નાથબાબુ. ઉપરાંત એક રસોઈયો અને નોકર પણ હતા.
રસોઈયા ગદાધર બ્રાહ્મણ હતો અને તેના કરતાં ત્રણ-ચાર વર્ષ મોટો હતો. તે સીધો સાદો સરળ હતો તેનો સ્વભાવ વિચિત્ર તોફાની હતો છતાં તેને ગદાધર સાથે સારું ફાવતું. તે તેની પાસે તેનાં ગામ રસ્તા વિશે બહુ બધી વાર સાંભળતો.બધાં ને જમાડયા પછી જમતો હતો. ઘણીવાર તેની થાળીમાં મર્યાદિત જ ખાવાનું જોવા મળતું. એ જોઈ સુકુમાર ને કંઈક કંઈક થઈ જતું. ખાવાનો અભાવ તેને જિંદગીમાં જોયો નહોતો.
ઘરમાં કોને કેવી રીતે પરેશાન કરવા તે લાગ શોધ્યા કરતો. એકવાર જગન્નાથબાબુના ઓફિસ જવાના સમયે લાંબા કોર્ટના બટન જ ઉડાડી દીધેલા. તેઓએ પણ ગદાધર પર આરોપ મુક્યો અને અડબંગ પોતાનો ગુનો ન હોવા છતાં કબૂલી લીધો. ત્યારે તેણે પ્રતિજ્ઞા કરી કે હવે પછી ક્યારે આવું કામ કરીને અન્યને ઉપાધિમાં નાખીશ નહિ. તે પછી આદત સુધારી દીધી.
બીજો માણસ એમનો નોકર રામો જાતનો કાયસ્થ રબારી એવો કંઈક હતો. તે બધાં કામ કરતો. કપડાં વાસણ સેજદાદાને માલીસ ,ક્યારેક પાનસોપારી તૈયાર કરતો. તેથી સેજદાદાનો માનીતો થઈ ગયો હતો પણ તે સુકુમારને જરા પણ ગમતો નહતો ,કારણ તેને લીધે તેને ખૂબ જ ઠપકો સાંભળવો પડતો. ખાસ ગદાધરને તો લોકો ભોંઠો પાડતો. રામબાબુ પણ તેને બદમાશ કરીને જ બોલાવતા.
એક દિવસ સેજદાદા લેમ્પ ખરીદી લાવ્યા અને તે થોડા સમયમાં સુકુમારની અવળચંડાઇને કારણે તૂટી ગયો.બધાંએ ગદાધરને હેરાન કરી તેના પગારમાંથી સાડા ત્રણ રૂપિયા નવી ચીમની લાવવાના બહાને કાપી લીધાં. જ્યારે લેમ્પ સળગ્યો ત્યારે સુકુમારની આંખો સળગી ઊઠી, કારણ કે તોડવા માટે પોતે જવાબદાર હતો. તે રડ્યો અને સેજદાદાની પરવાનગી લઇ તે ઘરે જતો રહ્યો. તે પૈસા લેવા જ ગયો હતો પણ દાદાના શ્રાદ્ધને કારણે તેને રોકાઈ જવું પડ્યું. સાત દિવસ સુધી તે ગામડે રોકાયો.
કલકત્તાના ઘરે પાછા આવતા જાણ્યું કે ગદાધરને કાઢી મૂક્યો છે . કહેવાય છે કે તેણે સેજદાદાના ગજવામાંથી ચાર રૂપિયા ચોર્યા હતા.?તે પણ રામાના કહેવાથી આમ થયું હતું. જેની સાથે હુક્કો પીતો હતો,આનંદથી ગામની વાતો સાંભળતો તે જ મિત્ર જતો રહ્યો. રસોડામાં કોલસાથી લખી ને ગયો હતો ,”સુકુમારભાઈ મેં ચોરી કરી છે અહીંથી ચાલ્યા જાઉં છું જીવતો હોઈશ તો મળીશ .”એ વખતે તે બાળકની જેમ હુક્કાને છાતી સરસો ચાંપી રડવા લાગ્યો હતો.
સુકુમારનું દિલ તૂટી ગયું. રસોઈ પણ ભાવતી નહોતી. તેણે સેજદાદા જોડે ચોખવટ કરી ગદાધર માટે.તેણે ચોરી નથી કરી તે બધાં જ જાણે છે. સેજદાદએ તેને જવાબ આપી દીધો .”એ તો ઠીક થયું નથી સુકુમાર થવાનું હતું તે થઈ ગયું પણ તેં રામા ને આટલો માર્યો શા માટે ?”
દાદાએ તેના મોઢેથી આવા શબ્દો ક્યારેય નહીં સાંભળ્યા હોય ,”તમારા કેટલા વર્સુલ થયાં?”દાદાને પણ ખૂબ દુઃખ થયું કે તેનો પગાર કાપી માંડ અઢી રૂપિયા બચ્યા હતા.
તે રસ્તે આમતેમ રખડ્યા કરતો દૂરથી મેલી ચાદર ઓઢેલા માનવીને જોઈ દોડી જતો પણ ગદાધર તેને ક્યાંય ને ક્યારેય ન મળ્યો. પાંચ છ મહિના પછી દોઢ રૂપિયાનો મનીઓર્ડર મળ્યો .તે દિવસે દાદા ને રડતા જોયા આંખો લૂછતાં જોયા. એ મનીઓર્ડરની પહોંચ આજે બાલસ્મૃતિરૂપે સુકુમારે સાચવી રાખી.
એ પછી વર્ષો વિત્યા મોટપણ આવ્યું, પણ ગદાધર મહારાજ તેના અડધા અંતરનો કબજો કરી બેઠો જ રહ્યો.
મિત્રો,કેવું હોય છે બાળપણ અને તેની સ્મૃતિઓ !ખરેખર સુકુમારના પાત્ર દ્વારા શરદબાબુ એ આપણાં બાળપણની સ્મૃતિઓને ઝંઝોડી નાખી. હું પણ આ પાત્ર સાથે લીન થઈ ઘણીવાર મારાં બાળપણને વાગોળું છું. ક્યાંક દુઃખ દર્દ અને ખુશી બધું મિશ્રણ મળે છે.

મિત્રો,આવતા અંકમાં જરૂર ફરી શરદબાબુની નવી વાર્તા સાથે મળીશું.
અસ્તુ,
જયશ્રી પટેલ.
૨૬/૬/૨૨૦

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.