સંસ્પર્શ-૨૧

jigisha -સંસ્પર્શ -youtube

પ્રતિશ્રુતિ’ નવલકથામાં ધ્રુવદાદાએ ભીષ્મપિતામહ કુરુક્ષેત્રનાં યુધ્ધ પછી બાણશૈયા પર સૂતા હોય છે ત્યારે શ્રીકૃષ્ણ તેમને પૂછે છે કે “પિતામહ,રાજગાદી-ત્યાગ,સંસારનો નકાર,સંબંધોનો તિરસ્કાર,જીવનનોઅસ્વીકાર અને ભીષણ પ્રતિજ્ઞાઓ કરવાથી જ જન્માંતરો,ઋણે,અનુબંધથી રહિત જીવી શકાય છે? જો એમ હોત તો બધાં તેમ ન કરત.?”આમ પૂછી ,કૃષ્ણ એક રાત માટે સાક્ષીભાવે તેમના જન્મ ,આખું જીવન અને તેમણે લીધેલ પ્રણ ,પ્રતિજ્ઞા વિશે વિચારી, પૂરી ગંભીરતા પૂર્વક તેના પરિણામો અંગે વિચારવા બાણશૈયા પર પોઢેલાં ભીષ્મપિતામહને વિચારવા કહે છે. અને ત્યાંથી નવલકથાનાં મહાભારતની કથાની શરુઆત થાય છે.

ધ્રુવદાદાએ નવલકથામાં આખા મહાભારતનું ભીષ્મનાં પાત્ર સાથેનું સુક્ષ્મ અવલોકન કરી ખૂબ રસસભર મૂલ્યાંકન કર્યું છે. પોતાનાં અલગ અંદાજ સાથે મહાભારતનું કથન નજર સમક્ષ ભજવાઈ રહેલા નાટક જેવું રસપ્રદ શૈલીમાં લખાયું છે.મહાભારતનાં અનેક શ્લોકો અનુવાદ સાથે ટાંકીને ધ્રુવદાદાએ તેમની નજરે મહાકાવ્યની અનેક નજાણેલી વાત રજૂ કરી ઐતિહાસિક સફર આપણને કરાવી છે.ભીષ્મનાં માતા સત્યવતી એટલે મત્સ્યગંધા ,જે માછલીનાં પેટમાંથી જન્મેલા હતાં તે મત્સ્યકન્યા રૂપે સૌને નૌકામાં નદી પાર કરાવતાં હતાં.આ વાત સૌ કોઈ જાણતું હોય પરતું તે જ સત્યવતી કૃષ્ણ જન્મસમયે યમુનામાં જઈ વાસુદેવકૃષ્ણને યમુના પાર કરાવવા પહોંચી ગયાં હતાં તે આપણે ન જાણતા હોઈએ. આવી નાની નાની અનેક વાતો દાદાએ પ્રતિશ્રુતિમાં આવરી લીધી છે.

ભીષ્મપિતામહે આજીવન બ્રહ્મચર્યની જે પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી તેથી જ તે ભીષ્મ કહેવાયા અને શું તે યોગ્ય હતું ?તેમના જીવનની આ પ્રતિજ્ઞાથી તેમણે માસત્યવતી,અંબા,અંબિકા અને 

અંબાલિકાનાં જીવનમાં જે ઝંઝાવાત લાવ્યા હતાં તે યોગ્ય હતાં?તેમની એક પ્રતિજ્ઞા પૂરી કરવા તેમજ મુક્તિની ઈચ્છાએ તેમણે મા સત્યવતી સમેત કેટલી સ્ત્રીઓનાં સુખનાં સપના રગદોળી નાંખ્યાં.દ્રૌપદીનાં વસ્ત્રાહરણ સમયનું પિતામહનું મૌન અને ગાંધાંરીને પોતાનાં અંધ પુત્ર માટે પુત્રવધૂ તરીકે માંગવી વિગેરે પ્રંસંગોને ભીષ્મપિતામહ દ્વારા જ મરણપથારીએ સ્મરણ કરાવી ,દાદાએ પોતાની રીતે સરસ મૂલવણી કરી છે.ભીષ્મપિતા માટેનાં પોતાનાં વિચારોને દાદાએ જુદા જુદા પાત્રોનાં સંવાદો દ્વારા રજૂ કર્યા છે.

દ્રૌપદી ભીષ્મપિતાને પોતાની સાથે ખાંડવપ્રસ્થ આવવાનું કહે છે ત્યારે પિતામહ કહે છે કે ,”હું હસ્તિનાપુરનો સેવક છું એટલે તમારી સાથે ન આવી શકું.”ત્યારે દ્રૌપદી પિતામહને કહે છે કે “પાંડવો પણ સત્યવતીનાં જ વંશજો છે.” ભીષ્મ ત્યારે દ્રૌપદી પર ગુસ્સે થઈ જાય છે .પણ મરણ પથારીએ એ યાદ આવતા તેમને સમજાય છે કે,” મેં તો સંસારથી અને રાજકાજનાં વળગણોથી દૂર રહેવાના આશયથી જ પ્રતિજ્ઞા કરી હતી.આજે જોઉં છું કે ગંગા, સત્યવતી,અંબા, દ્રૌપદી ,કૃષ્ણ,પાંડવો,અસંખ્ય સૈનિકો-ન જાણે કોને કોને મારી પ્રતિજ્ઞાનાં દુષ્પરિણામો સહવાનાં આવ્યા!”

આમ ભીષ્મ પ્રતિજ્ઞાએ ભલે ભીષ્મ તરીકે પિતામહને બિરદાવ્યા ,પરતું દાદાએ પોતાની રીતે તેની જુદીજ મૂલવણી આ નવલકથામાં કરી છે.

શ્રીકૃષ્ણ -ભીષ્મનાં છેલ્લા સંવાદમાં કૃષ્ણ કહે છે,”પિતામહ,જુદું તમે જીવ્યા છો.જુદું જીવવાની ઝંખનામાં તમને ક્યારેય એ ન દેખાયું કે મનુષ્યો સાથે સહજ રીતે જીવવા માટે આપણી મહાનતા દર્શાવવા કરતાં તેમનાં સુખદુ:ખને અનુભવવાં,સમજવાં તે સરળ ઉપાય છે.”

મા ગંગા પણ ભીષ્મને કહે છે,”બેટા,મુક્તિ માટેની લીલામાંથી પસાર થતાં રહીને જીવનને”લીલા”સમજીને જીવવું તે જ તો વાસ્તવમાં સ્વર્ગ છે,સુખ છે તે જાણવું તને ન ગમ્યું.”

આ નવલકથામાં ભીષ્મ તેમની પ્રતિજ્ઞાઓ થકી કેટલીયે વાર જીવનનાં અનેક પડાવ પર અસહાય બની અટવાઈ જતાં દેખાયા છે.ભીષ્મનાં પાત્ર દ્વારા ધ્રુવદાદા આપણને સમજાવાં માંગે છે કે મોક્ષ એ જ જીવનનો હેતુ હોવો ન જોઈએ પરતું એક સાચા,સરળ,સહજ ,સહ્રદયી મનુષ્ય બનીને જીવી,સહજતાથી આનંદપૂર્ણ જીવન જીવવું એ જ જ શ્રેષ્ઠ જીવનજીવવાની રીત છે.

એક સુંદર ધ્રુવગીત માઈધારમાં લખાએલ.

ફરી ફરી સાથમાં રહેશું

ફરીવાર નદીએ ન્હાશું,

ફરીવાર ચોકમાં ગાશું રે….

વળી પાછા આવજો કહેશું,આવજો કહેશું ,આવજો કહેશું રે….ફરીવાર ચોકમાં ગાશું રે….

નભે નભ ગોતશું તારા,

મને જડે એટલા મારાં

વીણીને વેરતા રહેશું રે…..વળી પાછા આવજો કહેશું ..

વળી પાછાં આવજો કહેશું,

ફરી ફરી સાથમાં રહેશું,

ફરીવાર નદીએ ન્હાશું,

ફરીવાર ચોકમાં ગાશું રે…

મનોમન કાનમાં કહેશું,

નથી કંઈ છૂટવા જેવું,

ચોરાશી લાખમાં રહેશું રે..

વળી પાછા આવજો કહેશું.આવજો કહેશું…રે…

ફરી ફરી સાથમાં રહેશું

ફરીવાર નદીએ ન્હાશું

ફરીવાર ચોકમાં ગાશું રે…..

જિગીષા દિલીપ

૨૩મી જૂન ૨૦૨૨

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.