સ્પંદન-34


ભક્તિની ગંગા વડે હૃદય ધોવાય છે
આનંદ ઉત્સવે દિલના દ્વાર ખોલાય છે
જ્ઞાનની ગાગરમાં સાગર ઘોળાય છે
બાપ્પાની સવારીએ હૈયું હરખાય છે.

ભીતરે ન કોઇ ચિંતા, ન રહે ક્લેશ
સર્વ કાર્ય સિધ્ધ થાય હરહંમેશ
રિદ્ધિ સિદ્ધિનો પણ થાય પ્રવેશ
સ્મરણ પૂજન કરીએ શ્રીગણેશ.

તીખો તડકો અને તપ્ત ધરા, આતુર આંખો અને સુનું આકાશ, થંભી ગયેલા વાયરાની વચ્ચે કાળી વાદળી ભૂલી પડે અને ઝરમર ઝરમર વર્ષાની બુંદો ધરતીને ભીંજવે. પછી જામતું મેઘાડંબર, આસમાન નિચોવાય, સરતું  જળ સરવાણીઓને  જન્મ આપે, ક્યારેક ઝરમર તો ક્યારેક રીમઝીમ વરસાદ ધરતી ભીંજવે, ચાતકની  તરસ  છીપાય, મોરના ટહુકાથી વાતાવરણ જીવંત થાય, ઝરણાં  વહે, નદીઓ વહે, જલના તરંગો જલતરંગ બની ધરતીને તૃપ્ત કરે અને માનવમન આશા અને અપેક્ષાના ઉંબરે ઉત્સવ ઉજવવા સજ્જ થાય.

અષાઢનો આડંબર અને શ્રાવણની સરગમ મનમાં ગુંજતા હોય અને એક પછી એક ઉત્સવ જ્યારે આપણા સમાજમાં ઉજવાતા રહે ત્યારે લાગે કે આપણું જીવન ખરેખર જ ઉત્સવ છે.  અષાઢ માસ ગુરુપૂર્ણિમા સાથે ઉત્સવોને આમંત્રણ આપે તો શ્રાવણ એટલે ઉત્સવોથી સમૃધ્ધ. નાળિયેરી પૂર્ણિમા કે બળેવ સાથે રક્ષાબંધન ઉજવાય. ત્યાં જ શીતળા સાતમ અને જન્માષ્ટમી  આવે. શ્રાવણથી ભાદરવા તરફ સમયની આગેકૂચ થાય ત્યારે જૈન સમુદાય પર્યુષણ ઉજવે અને એક તરફ સંવત્સરીના મિચ્છામી દુક્કડમની ક્ષમાપનાનો પવિત્ર ભાવ તો બીજી તરફ ગણેશ ચતુર્થીનો થનગનતો ઉત્સાહ. દરેક ભારતીય મન ઉત્સવથી મલકે છે, દરેક હૈયું ઉત્સવના ઉત્સાહથી ધબકે છે. સમાજ જીવનને સ્પર્શતા જ નહીં પણ આપણા સહુના જીવનમાં ઓતપ્રોત થઈ ગયેલા ઉત્સવોનું બળ ન હોય તો સમાજ જીવન કદાચ આટલું રંગીન હોઇ શકે ખરું? ઉત્સવ ઉજવતી વખતે વિચાર પણ થાય કે ઉત્સવ શા માટે?

વર્તમાન વિશ્વ એટલે વિજ્ઞાન વિશ્વ. એક તરફ જ્ઞાનવિજ્ઞાન તો બીજી તરફ તર્કની તીરંદાજી વચ્ચે ચાલતું માનવજીવન. અર્થશાસ્ત્રની નૈયા અને વેપાર ઉદ્યોગના હલેસાંના આધારે  સંસારસાગરને પાર કરવાના અવિરત પ્રયત્નમાં જીવન લાગેલું રહે છે. ટેકનોલોજી તેની આગેકૂચને સરળ બનાવે છે પણ તેના ચક્રથી જીવનના વિવિધ ક્ષેત્રોમાં તાણ કે ટેનશન ઊભું થાય છે. ટેકનોલોજીના ફળ ચાખવા ઉત્સુક માનવી માનસિક તાણના ભારને અનુભવે છે અને જીવનમાં રોગોને આમંત્રણ આપી બેસે છે. માનવ યંત્રનો ચાલક હોવો જોઈએ તેને બદલે યંત્ર ચાલક બની જાય  અને માનવ ગુલામ એવું દ્રશ્ય સર્જાય છે. આ ઘરેડમાંથી બહાર કાઢવા ક્યારેક ચિકિત્સકો તો ક્યારેક મનોચિકિત્સકો શ્રેષ્ઠ પ્રયત્નો કરતા હોય છે. પણ આપણા સમાજશાસ્ત્રીઓએ કંઇક એવી જડીબુટ્ટી શોધી છે કે માણસ ફરી  નવપલ્લવિત થઈ જાય છે. આ જડીબુટ્ટી એટલે જ આપણા સમાજ જીવનમાં આવી પહોંચતા ઉત્સવો.

શ્રાવણની ધરતીના શૃંગાર અને ઉત્સવોની ભરમારની તૃપ્ત ક્ષણો વચ્ચે આવે છે એક એવો ઉત્સવ જે વ્યક્તિગત ભક્તિ અને સામાજિક શક્તિનો સ્ત્રોત છે. આ ઉત્સવ છે ગણેશ ચતુર્થીનો. કોઈપણ  કાર્યનો  પ્રારંભ ભગવાન ગણેશ વગર ન હોઈ શકે. વૈદિક પરંપરાનું  આ વિધિવિધાન હજુ આજે પણ એટલું જ પ્રચલિત છે. ગણેશજી એ વિઘ્નહર્તા દેવ છે. કોઈ પણ શુભકાર્યનો આરંભ ગણેશજીની પૂજા કરીને થાય છે.

ગણપતિ એટલે ગણના અધ્યક્ષ. ગણ એટલે જનસમૂહ. આજે જે ગણેશોત્સવ ભાદ્રપદ ચતુર્થીના દિવસે શરૂ થાય છે તે જનસામાન્યનો ઉત્સવ છે કારણ કે ગણપતિ રિદ્ધિ અને સિદ્ધિના દાતા છે. સુખ, સંપત્તિ અને સિદ્ધિ ગણેશજીના સાથે જ સંકળાયેલાં છે. તેથી જ વેપાર હોય કે ઉદ્યોગ કે નવા ભવનનું નિર્માણ, વાસ્તુપૂજા હોય કે લગ્નપ્રસંગ કોઈ પણ કાર્યના શ્રીગણેશ કે આરંભ ગણેશ પૂજન વિના થતા નથી. ગણેશજી એ એવા પ્રાચીન દેવ છે જે અર્વાચીન પણ છે. ગણપતિ ગણોના દેવ હોવા પાછળ એક પ્રાચીન કથા પણ છે.

એક સમયની વાત છે, જ્યારે આર્યાવર્તનું હૃદય કાશી હતું. ત્યાં નરાંતક નામના અસુરના નેતૃત્વ નીચે અત્યાચારી અસુરોએ હાહાકાર મચાવ્યો. કાશીરાજાએ અને દેવોએ ગણેશજીને  આ અસુરના અત્યાચારથી બચાવવા પ્રાર્થના કરી. ગણેશજીએ ગણો સાથે  રહીને જનતાનું સૈન્ય તૈયાર કરી નરાંતકનો સંહાર કર્યો. સર્વત્ર ગણેશજીનો જયજયકાર થયો.  કાશીના રાજાએ કહ્યું આ વિજય આપના લીધે થયો છે. આપ અમારા સેનાપતિ બનો. ગણેશજીએ પદનો અસ્વીકાર કરતાં કહ્યું કે મારું કાર્ય પૂર્ણ થયું છે હું મારા આશ્રમમાં પાછો જઈશ. શોકાતુર કાશીના નગરજનોએ ગણેશજીની સ્મૃતિ જળવાઈ રહે તે માટે એક મૂર્તિ તૈયાર કરી તેની મંદિરમાં સ્થાપના કરી. આ દિવસ હતો ભાદ્રપદ સુદી ચતુર્થીનો. ગણેશજીને વિવિધ રાજ્યોમાં થઈ આશ્રમે પહોંચતાં દસ દિવસ થયા. ગણેશજીએ કહ્યું હવે દેશ મુક્ત બન્યો છે અને ગણરાજ્ય સ્થપાયું છે, હું મારા દેહનું વિસર્જન કરીશ. ગણેશજીએ અનંત ચતુર્દશીના દિવસે નદીમાં જ યોગ દ્વારા દેહ વિસર્જન કર્યું. આ પ્રસંગના ઉપલક્ષ્યમાં આજે પણ ભાદરવા સુદી ચતુર્થીએ ગણેશની સ્થાપના થાય છે અને અનંત ચતુર્દશીએ વિસર્જન. લોકો તેમનું પૂજન અર્ચન કરે છે.

કથાઓ ભૂતકાળ ભલે હોય પણ આજે પણ જે લોક ઉત્સાહ જોવા મળે છે, ઉત્સવનું વાતાવરણ જોવા મળે છે તે દર્શાવે છે કે ગણેશ એ આપણા જીવંત દેવ છે જે જીવનમાં જોમ, કાર્યમાં જુસ્સો અને હિંમત સાથે સિદ્ધિ તરફ દોરી જાય છે. મૂર્તિનું કદાચ વિસર્જન થાય પણ ગણપતિ જીવંત છે- આપણા સહુના મનમાં અને હૃદયમાં. ભારતીય પરંપરાને અનુલક્ષીને કદાચ વેપારીવર્ગ ‘શ્રી ગણેશાય નમઃ ‘ સાથે પોતાના હિસાબો શરૂ કરે છે અને અંતમાં નફા સાથે પૂર્ણ કરે છે, ત્યારે ગણેશજી શુભ અને લાભ બંનેના દેવ શા માટે છે તે સ્પષ્ટ થાય છે.

મહાભારત કથાલેખનના પ્રારંભ પૂર્વે મહર્ષિ વેદવ્યાસને પ્રશ્ન થયો કે તેમની વૃદ્ધ અવસ્થા અને આ તો મહાભારત લખવા જેવું કાર્ય, શી રીતે થશે? તેમણે આ કાર્ય ગણેશજીને સોંપ્યું. ઋષિ વેદવ્યાસ બોલે અને ગણેશજી લખે. આમ મહાભારત સંપન્ન થયું.

ગણેશજી એટલે ગજાનન. પૌરાણિક કથાને તત્વજ્ઞાન સાથે સંકલિત કરીએ તો જણાશે કે ગજાનન એટલે સફળતાનું સમીકરણ. ગજ એટલે કે હાથી જેવું મોટું મસ્તક એટલે કાર્યના આરંભ પહેલાં વધુ વિચારો.  લંબકર્ણ એટલે બહુશ્રુતપણું, સહુનું સાંભળો. આંખોમાં વિચક્ષણતા …હાથીમાં ઝડપ કરતાં વિચક્ષણતાનું પ્રાધાન્ય છે. મોટું પેટ એટલે જરૂરી માહિતી  ગોપનીય રાખવી. વાહન મૂષક એટલે નાના અને નગણ્ય લેખાતા વ્યકિત કે વસ્તુનો કાર્યસિદ્ધિ માટે ઉપયોગ.  આવા ઉત્તમ ભાવ અને ભક્તિના વાતાવરણમાં  જ્યારે ગણેશજીનું સ્મરણ થાય, પૂજન થાય, કલ્યાણમય હેતુ હોય અને શક્તિની સંપન્નતા હોય તો કયું કાર્ય સિદ્ધ ન થાય? સ્મરણ કરીએ મંગલમૂર્તિ શ્રી ગણેશજીનું અને જયઘોષ સંભળાય – ‘જય દેવ જય દેવ જય મંગલમૂર્તિ…’

રીટા જાની
10/09/2021

4 thoughts on “સ્પંદન-34

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.