સ્પંદન-33

તેજ હો તલવાર, પણ હો મ્યાન
તો કેમ ચાલશે?
ખોવાય જો વીજ ચમકાર વાદળમાં
તો કેમ ચાલશે?
ડોલતી હો નૈયા, ન મળતું સુકાન
તો કેમ ચાલશે?
સફળતાની સીડી મળી, ખોવાયું સ્વમાન
તો કેમ ચાલશે?

માન વગરનું મયૂરાસન, સ્વમાન વગરનું સિંહાસન, આત્મગૌરવ વિનાનું જીવન ભલે સફળતાઓથી છલકાતું હોય, તો પણ આત્મસંતોષ આપી શકતું નથી. જે તલવારની ધાર તેજ નથી, જે વાદળમાં વીજનો ચમકાર નથી, તે હોઈને પણ  ન હોવા બરાબર છે. તે જ રીતે જે આંખમાં સ્વમાનનો અણસાર નથી, તેને મળતી સફળતા એ ભિક્ષાપાત્રની સોગાદ છે.

સફળતાની સીડીનું આરોહણ કરવા આજે જાણે કે હોડ લાગી છે. માણસ કોઈ પણ ભોગે સફળતા હાંસલ કરવા ઈચ્છે છે. સફળતાની કિંમત કદાચ કંઈ પણ હોય તો પણ માણસ અચકાતો નથી. પરંતુ સ્વમાન વગર મળતી સફળતા સિદ્ધિઓના સ્મશાન જેવી લાગે છે. ખોખલું જીવન આનંદ આપી શકતું નથી. પ્રશ્ન એ થાય કે જીવનની સફળતા કેવી હોવી જોઈએ? સફળતાની મૂલવણી કેવી રીતે થઇ શકે?

આજના વિશ્વ તરફ નજર કરીએ તો સામાન્ય રીતે શું નજરે પડે છે? વાંકાચૂકા, ઉબડખાબડ, મુશ્કેલ કે કંટકછાયા માર્ગ પર કોઈને જવું નથી. સૌને ગમે છે સીધો, સપાટ, સુંવાળો ધોરી માર્ગ. સૌને ખપે છે સફળતાનો શોર્ટકટ. ઇન્સ્ટન્ટ ફૂડના આ યુગમાં સિદ્ધિ, સફળતા અને મંઝિલ પણ ઇન્સ્ટન્ટ જોઈએ છે. માણસને પોતાની પર્સનાલીટી એટલે કે મહોરું પહેરી સમાજમાં છવાઈ જવું છે. એ માટે ક્યારેક સ્વમાનના ભોગે પ્રયત્નો અને પ્રપંચો કરવામાં આવે છે. પોતાની મૌલિકતા સિદ્ધ કરવાના સ્થાને ઉછીના જ્ઞાનનો આડંબર દેખાડવો છે. આપણી પાસે બાહ્ય જ્ઞાન કે પોપટિયું જ્ઞાન છે, માહિતી છે, વ્યક્તિત્વ છે પણ દુઃખની વાત એ છે કે આપણું પોતાનું કશું જ નથી… ન જ્ઞાન, ન મૌલિકતા, ન સ્વત્વ. પાછો એ ઉછીના જ્ઞાનનો ઘમંડ પણ છે. પોતાનામાં શ્રધ્ધા નથી તેથી લૂલા લંગડાની માફક કાખઘોડીના સહારે ચાલીએ છીએ. જો મુક્તિના માર્ગે આગળ વધવું હોય, સફળતાના શિખરો સર કરવા હોય તો આ કાખઘોડી ફગાવીને સ્વમાન અને સ્વાભિમાનના રસ્તે આપણા ચરણ માંડવા પડશે. જો આપબળે પગ માંડીશું તો આપણા જ પગ તળે લપાયેલો રસ્તો ઉઘડ્યા વિના રહેશે નહિ.

વાસ્તવિક જીવનમાં સ્વમાન અને સ્વાભિમાન પ્રસંગો જોવા ઇતિહાસમાં બહુ દૂર જવાની જરૂર નથી. સૌ જાણે છે કે ટ્રેનની ફર્સ્ટ કલાસની ટિકિટ હોવા છતાં આફ્રિકામાં ટ્રેનમાંથી ઉતારી મૂકવામાં આવેલ મોહનદાસ ગાંધીના સ્વમાન અને સ્વાભિમાનને પહોંચતી ચોટ તેમને મહાત્મા ગાંધી બનાવવામાં  કારણભૂત બને છે અને ભારતને સ્વાતંત્રની મંઝિલ સુધી દોરી જાય છે.

એવું કહેવાય છે કે જમશેદજી ટાટાએ તાજ હોટેલ બાંધવાનો નિર્ણય કર્યો તેનું કારણ તેમને થયેલો એક કડવો અનુભવ છે. બ્રિટિશ યુગની ભવ્ય વોટસન હોટેલમાં એક વાર તેમને પ્રવેશ ન મળ્યો, કારણ કે ફક્ત ગોરા લોકોને જ તેમાં પ્રવેશ મળતો. જમશેદજી તાતાએ આ અપમાનને સમગ્ર ભારતીય સમાજનું અપમાન ગણ્યું. તેમણે એક એવી હોટેલ બાંધવાનું નક્કી કર્યું જ્યાં ફક્ત ભારતીયો જ નહીં પણ વિદેશીઓને પણ કોઈ પણ જાતના પ્રતિબંધ વિના પ્રવેશ મળે. આમ પ્રારંભ થયો વિશ્વના આકર્ષણરૂપ બનેલી વૈભવશાળી તાજ હોટેલનો.

સ્વમાનનો બીજો એક જાણીતો કિસ્સો છે. ભાવનગર નરેશ ભાવસિંહજી મહારાજે પોતાના મહેલમાં મિજબાનીનું આયોજન કરેલું. તેમાં ભાયાતો સાથે અમલદારો અને મિત્રોને પણ નોતર્યા હતા. ભોજન સાથે વ્યંગ અને હાસ્યરસ ચાલતો હતો. મિજબાની પૂરી થતાં સૌએ હાથ – મોં ધોયા. મહારાજ પણ હાથ – મોં ધોઈ પાસે બેઠેલા અધિકારીના ખેસથી લૂછવા લાગ્યા. પેલા અધિકારી પોતાની જગ્યા પરથી ઉભા થઈ ગયા. ક્રોધથી તેમની આંખો લાલ બની. તેમણે ખેસ જમીન પર ફેંકી દીધો અને કહ્યું કે સ્વમાન મને પ્રાણ કરતાં પણ વધુ વહાલું છે. મહારાજને પણ પસ્તાવો થયો. પણ એ સ્વમાની અધિકારીએ પછી જિંદગીભર ખેસ ધારણ ન કર્યો. આ સ્વમાની અધિકારી હતા  મણિશંકર રત્નજી ભટ્ટ  ઉર્ફે ગુજરાતી સાહિત્યના જાણીતા કવિ ‘કાન્ત’.

સ્વમાન અને ફરજપરસ્તીનો બહુ રસપ્રદ કિસ્સો મહાત્મા ગાંધીના દાદા ઉત્તમચંદ ગાંધીનો છે. ગાંધી પરિવાર કુતિયાણા ગામમાંથી ઉદ્ભવ્યો હતો, જે  જૂનાગઢ રજવાડાનો ભાગ હતો. કરમચંદના પિતા ઉત્તમચંદ પોરબંદરના રાણા ખીમોજીરાજના  કારભારી  હતા. ઈ. સ. ૧૮૩૧ માં, રાણા ખીમોજીરાજનું અચાનક અવસાન થયું અને તેમના પછી તેમનો ૧૨ વર્ષનો એકમાત્ર પુત્ર, વિકમતજી ગાદીએ આવ્યો. પરિણામે, રાણા ખીમોજીરાજજીની વિધવા, રાણી રૂપાલીબા, તેમના પુત્રના વાલી (રિજેન્ટ) બન્યા. તેમની ઉત્તમચંદ સાથે ખટપટ થવાથી તેમને જુનાગઢમાં તેમના વતનમાં પાછા ફરવાની ફરજ પડી. જૂનાગઢમાં, ઉત્તમચંદ ત્યાંના નવાબ સમક્ષ હાજર થયા અને તેમણે જમણાને બદલે ડાબા હાથ વડે સલામ કરી, તેનો જવાબ તેમણે એ આપ્યો કે તેમનો જમણો હાથ પોરબંદરની સેવામાં વચનબદ્ધ છે. ફરી જ્યારે વિકમતજી ગાદી એ આવ્યો ને તેમને સ્વમાનભેર પાછા બોલાવ્યા ત્યારે ત્યાં ફરી દીવાન બન્યા.

તાજ હોટેલના જેવો જ ઝળહળતો કિસ્સો એટલે સેન્ટ્રલ બેંક ઓફ ઇન્ડિયાની  સ્થાપનાની  સાથે સંકળાયેલ વાત.  આજની આ રાષ્ટ્રીયકૃત બેંકના સ્વપ્નશિલ્પી હતા સર સોરાબજી   પોચખાનવાલા, જેમણે પોતાના આદર્શવાદ, પરિશ્રમ અને કાબેલિયતથી સંપૂર્ણ  સ્વદેશી બેંકની માત્ર 30  વર્ષના યુવાન વયે સ્થાપના કરી. તેઓ જે બેંકમાં કાર્યરત હતા એ પણ ભારતીય બેંક હતી પણ બધાં જ  ઉચ્ચ હોદ્દાઓ પર યુરોપિયન હતા. એટલું જ નહિ પણ પગારમાં મોટી વિસંગતતા હતી. તેમના મેનેજરને 5000 મળે અને એકાઉન્ટન્ટ તરીકે તેમને માત્ર 200 રૂપિયા મળતા. સ્વમાની સોરાબજીએ બેન્ક મેનેજર શ્રી. સ્ટ્રિંગફેલોને રાજીનામું ધરી દીધું અને સેન્ટ્રલ બેંક ઓફ ઇન્ડિયાની  સ્થાપના કરી પોતાનું સ્વપ્ન સિદ્ધ કર્યું. તેમણે ભારતીય બેન્કિંગ ક્ષેત્રે એવું અદ્વિતીય યોગદાન આપ્યું કે બ્રિટિશ સરકારે પણ તેમને નાઇટહૂડથી નવાજ્યા.

સો વાતની એક જ વાત કે સ્વમાનના ભોગે જડ સાધનોના ખડકલા કરવામાં, ફક્ત ધન એકત્રિત કરવામાં અને ક્ષણભંગુર પ્રતિષ્ઠા મેળવવામાં જીવન ન વેડફીએ. જીવનમાં ભરેલા ચેતનાના ભંડારને શોધી કાઢીએ, હૃદયને ઉત્સાહથી ભરપૂર રાખીએ.  જીવન માટીના પિંડ સમાન છે. વ્યકિત ધારે તેવો આકાર આપી શકે છે. માનવઘટને પણ અનેક પ્રક્રિયાઓ, સંસ્કારો અને ઘટનાઓમાંથી પસાર થવું પડે છે. સ્વમાન એ એવું ટાંકણું છે જેનાથી જીવનની મૂર્તિનો ઘાટ દીપી ઉઠશે. દરેકના જીવનમાં પ્રકાશ અને પ્રેરણાની પળો અચૂક આવે છે. એ પળોને ઓળખીને જીવનને સફળ અને સભર બનાવીએ. સ્વમાન અને સ્વાભિમાનના હલેસાં વડે જીવનની નાવને મંઝિલ સુધી પહોંચાડીએ.


ચોગમ જેની ખ્યાતિ પ્રસરે
સુવાસ જેની હરદમ મહેકે
આંખ ઊઠે આંબવાને આભ
હૈયે ભરી છે એવી હામ
મારગમાં હોય કંટક, ન થંભે
થાક્યા વિના સતત ઝઝૂમે
હૈયું સજાવે સ્વાભિમાને
મસ્તક સદા રહે ઊંચું સ્વામાને.

રીટા જાની
03/09/2021

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.