એક સિક્કો બે બાજુ : 30) સતીનું આત્મવિલોપન


શ્રાવણ મહિનો એટલે ધર્મ ઉભરાઈ જાય ! પૂજા પાઠ કરવાનાં, દેવોના દેવ મહાદેવને દૂધનો અભિષેક કરવાનો , સ્તુતિ , મંત્ર , વ્રત , જપ -તપ આ બધું જ શ્રાવણ મહિનામાં ! અને શિવપૂરાણ કે શિવ માહત્મ્ય વાંચવાનો કથા શ્રવણનો મહિનો !
એવા જ એક શ્રાવણ મહિનાનો એક પ્રસંગ યાદ આવે છે .
લગભગ બે દાયકા પહેલાં , શિકાગોમાં એક મંદિરમાં શિવપુરાણ બેસાડેલું . ત્યાં એક ધર્મકથા સાંભળેલી : શિવપુરાણમાંથી !
શિવ પુરાણ નામ કહે છે એ મુજબ ભગવાન શંકરની વાત કરે છે . એમાં અજન્મા મહાદેવની વાતો છે , પણ સાથે સાથે પાર્વતી માતાની પણ વાત છે .એમનાં અગાઉના જન્મમાં દક્ષ પ્રજાપતિની પુત્રી સતી હતાં. સતી ખુબ વિદ્વાન અને સમજુ દીકરી હતી . મા બાપને એનાં લગ્નની ચિંતા થાય છે : મારી આવી સુંદર , સુશીલ દીકરીને માટે કેવો વરરાજા ભગવાને રચ્યો હશે ?
ત્યારે નારદજી પધારે છે અને મહાદેવની પ્રસંશા કરે છે અને કહે છે કે તમારી દીકરી માટે એ જ વર યોગ્ય છે ..વગેરે વગેરે ..
પણ , દક્ષ રાજાને મહાદેવ – આ અજન્મા મુરતિયો શંકર -મહાદેવ ગમતો નથી .
ને સતીને તો એ જ વર ગમે છે : કહે છે ; “ જેનું કુળ ખબર નથી , જે અજન્મા છે તે અ- મૃતા- અમર જ હોય ને ?
પણ પછી સતીના મહાદેવ સાથે લગ્ન થાય છે . લગ્ન બાદ મહાદેવના સબંધો સસરા દક્ષ પ્રજાપતિ સાથેના બગડે છે .. અને પછી ?
પછી , જે પ્રસંગે મારુ ધ્યાન ખેંચ્યું તેની વાત છે -તે છે સતીના આત્મ વિલોપનની કથા….

વ્યાસપીઠ પરથી મહારાજે સતીની આત્મવિલોપનની કથા કહેલી: આકાશમાં ઉડતાં વિમાનો જોઈને સતી મહાદેવજીને પૂછે છે , કે આ વિમાનો ક્યાં જાય છે ?મહાદેવજી સતીને જણાવે છે કે તમારા પિતા દક્ષ પ્રજાપતિ યજ્ઞ કરે છે એટલે બધાં દેવો ત્યાં જઈ રહ્યાં છે.
પાર્વતીને ઓછું આવી જાય છે , કે મારા પિતાને ઘેર પ્રસંગ છે અને મને આમંત્રણ પણ નથી ?
પણ એ તો ડાહી દીકરી છે ને ? કહે છે ; “ ભલે મને આમંત્રણ નથી પણ મારે તો ત્યાં જવું છે! પિતાને ઘેર જવામાં આમંત્રણ શાનું ?”
હવે કથા કરતા મહારાજ વાતને જરા લડાવે છે; “પતિની ઈચ્છા નથી તો યે પાર્વતી ત્યાં જાય છે . મહાદેવ પત્નીને મનાઈ કરતા નથી ; અને પોતે પોતાના ડ્રાયવરને – સોરી – બોડીગાર્ડ પોઠિયાનેય સાથે મોકલે છે…
પાર્વતી પિતા ઘેર આવે છે , પણ યજ્ઞમાં બધાંનાં આસન છે પણ પતિનું આસન ન જોતાં અપમાનિત થતાં સતી યજ્ઞની વેદીમાં કૂદી પડે છે!”
મહારાજ કથા કરતા ત્યાં અટકે છે અને હવે ૐ નમઃ શિવાયની ધૂન સારું થાય છે.
વ્યાસપીઠ પરથી મહારાજનો સૌ શ્રદ્ધાળુ શ્રોતાઓને વણ બોલ્યો એક સંદેશ મળે છે: ‘ પિયરમાં, પિતા ઘેર વગર આમંત્રણ ગયા પછી જુઓ , સતીની કેવી દશા થઇ!
આખ્ખો પ્રસંગ વિચારમાં મૂકી દે છે:
સતી, જે સમજુ અને હોશિયાર છે અને નારદમુનિ જેનાં વખાણ કરતા દક્ષ પ્રજાપતિને કહે છે કે તમારી આટલી સમજુ દીકરી માટે આખાયે વિશ્વમાંથી માત્ર એક જ મુરતિયો જે શ્રેષ્ઠ છે તે છે દેવોના દેવ મહાદેવ ! અને દક્ષ રાજા એને રખડેલ , અલગારી કહીને એની સાથે સતીનાં લગ્નની ના કહે છે.. જો કે છેવટે એનાં લગ્ન મહાદેવ સાથે જ થાય છે, એ વાત પણ સાચી ; તો અચાનક વાર્તામાં આ શું બની ગયું ?
આવી સમજુ છોકરી પિયરમાં આવે અનેઆત્મવિલોપન કરે , એ કેમ બને ?
મને લાગ્યું કે આ વાત કંઈક અધૂરી અધૂરી લાગે છે ! સિક્કાની બીજી બાજુ પણ હોવી જ જોઈએ !
મને વાતમાં કાંઈ ખૂટતું હોય તેમ લાગ્યું !
અને મારે એ ખૂટતી કડી શોધવાની હતી !
જે ઋષિમુનિઓ “ યત્ર નાર્યસ્તુ પૂજ્યન્તે , રમન્તે તત્ર દેવતાઃ” કહે તે આવું લખીને સમાજને કયો સંદેશો આપવા માંગતા હશે?
જે ઋષિ મુનિઓએ શરૂઆતમાં દક્ષ રાજાની ડાહી દીકરી સતીની વાત કરી હતી , જેણે કહ્યું હતું ; “ મારે એ અજન્મા મહાદેવને જ પરણવું છે , તે આમ પિતા ઘેર જાય અને યજ્ઞમાં કૂદી પડે , અને આપઘાત કરે ?? સમજાતું નથી !!
મેં વિચાર્યું : આવું લખીને આપણા ઋષિઓ જરૂર કંઈક કહેવા માંગતા હશે .. કદાચ આપણને પુરી વાતની ખબર નહીં હોય!
આ તો પ્રત્યેક પરણેલી સ્ત્રીને કંઈક ઊંધો સંદેશો મળતો હોય તેમ લાગે છે : પતિની ઈચ્છા વિરુદ્ધ કરશો તો આવું પરિણામ આવશે ! શું સ્ત્રીનો આત્મવિશ્વાસ છીનવી લેવાની વાત હતી ?
પણ આપણી સંસ્કૃતિ એવું ના જ કરે તેનો મને પૂરો વિશ્વાસ હતો.
હવે અને જવાબ શોધવા મેં જાતે શિવ પુરાણ , ભાગવત વગેરે ઉથલાવ્યાં! પણ જવાબ તરત તો ના જ મળ્યો !
કથાકારોએ એક વાર્તા કહી દીધી ! વાત ત્યાં પુરી ! અને આ જ વાત તમે પણ આજ સુધી સાંભળતાં આવ્યાં છો ને ?
પણ છેવટે એ ખૂટતી કડી જડી !
હા , કથાકારોને એવી ગંભીર વાતોમાં શું રસ હોય? અને ઉંડાણમાં થોથાં ઉથલાવવાથી એમને શો ફાયદો ?
સિક્કાની બીજી બાજુ જડી .
ચાલો , તો જોઈએ સાચી પરિસ્થિતિ શું છે !
આજના સંદર્ભમાં કહી શકાય કે નારદજી જેવી વિદ્વાન વ્યક્તિના અભિપ્રાયથી હોશિયાર સતી , પિતાની ઈચ્છા ન હોવા છતાં શંકરને પરણી. પછી શંકર અને સતી વચ્ચે એક અણબનાવ બને છે:
પૃથ્વી ઉપર રામને ચૌદ વર્ષનો વનવાસ છે એટલે એ જંગલમાં જાય છે અને તેથી રામના ભક્ત શંકર નો જીવ બળતો હોય છે.
સતીએ શંકરને પૂછ્યું કે તમને પૃથ્વી ઉપરના તમારા કોઈ ભક્તની ચિંતા થતી હોય તેમ લાગે છે .તમને શેની ચિંતા છે? તમે ઉદાસ શા માટે છો ?
પણ શંકર સતીને સાચો જવાબ આપતા નથી . વાત છુપાવે છે .
સતીને વાત જાણવાની જીજ્ઞાશા છે . એટલે એ પોતાની જાતે (આમતો એ હોશિયાર છોકરી છે ને ?)એટલે પૃથ્વી ઉપર જાય છે ત્યાં રામને જંગલમાં જુએ છે એટલે વાત જાણવા એ સીતાનું રૂપ લઈને રામને મળવા જાય છે..
સ્વર્ગમાં બેઠલા શંકરને ગુસ્સો આવ્યો: ( સતી પૃથ્વી ઉપર આમ તપાસ કરવા ગઈ એટલે ) એ કહે છે ; “હું ભગવાન રામ અને માતા સીતાનો ભક્ત છું ! તેં સીતાનું રૂપ લીધું તેથી આ જન્મમાં તું મારી માતા સમાન છે!”
બસ ! પતિપત્નીના અબોલા શરૂ થઇ ગયાં !
શંકરે સતીને પતિપત્નીના વ્યવહારથી મુક્ત કરી દીધી! અને આમ વર્ષો વીતી ગયાં!
કોઈ પણ સ્ત્રીની જેમ સતી પણ અંદરથી એકલી પડી ગઈ ! પતિના પ્રેમ સહવાસ માટે એ તડપતી હતી! પિયરનું બારણું પણ પિતાના ડરથી લગભગ બંધ હતું ! આવી વિષાદમય અવસ્થામાં એ હિંમત કરીને બાપને બારણે આવે છે, એ આજના શબ્દોમાં જેને ડિપ્રેશન કહીએ તેવી સ્થિતિમાં છે! પતિથી ઉપેક્ષિત અને પિતાથી પણ ઉપેક્ષિત!
રામચરિત માનસમાં તુલસીદાસજી આ પ્રસંગ બહુ યથાર્થ રીતે ચિતરે છે: વાંચતા આંખમાં ઝળઝળિયાં આવી જાય! પણ , ટૂંકમાં , સતી એ વિષાદ અવસ્થામાં ( ડિપ્રેશનમાં ) ઉદ્વિગ્ન થઈને ( પૅનિક એટેકમાં ) બોલે છે:

પિતા મંદ મતિ, નિંદત તેહિ ; દચ્છ સુક્ર સંભવ યહ દેહી
તજી દઉં તુરત દેહ તેહિ
ઉરધરી ચન્દમૌલિ બ્રૂશકેતુ!
અર્થાત પિતાની આવી અવળી બુદ્ધિ છે( મંદ બુદ્ધિ છે, સમજતા નથી મારી પરિસ્થિતિ ) અને એનાં જ શુક્રાણુઓનો આ દેહ બન્યો છે તે થી ,( આખા પ્રકરણમાં વિગતે દક્ષ પ્રજાપતિના યજ્ઞ વિષે પણ રૂપકાત્મક રીતે સમજાવ્યું છે કે ખોટા હેતુથી ઉપાડેલું કામ નિષ્ફ્ળ જાય)
તો એવા ઘમંડી બાપની પુત્રી હોવાથી , દેહ ત્યજું : શંકરનું ધ્યાન ધરતાં !( આ જન્મમાં શંકરે એને ઉપેક્ષિત રાખી હતી ,પણ આવતા ભવમાં એ મને પતિ તરીકે મળશે એમ ઈચ્છા કરીને)
આ પગલાંને આપણે આજના યુગમાં મનોવૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિએ જોવાનું છે!
ગમે તેવી હોશિયાર અને સમજુ હોય પણ ,પ્રેમલગ્ન કરીને , મુશ્કેલીમાં મુકાયેલ દીકરીને તરછોડવાને બદલે સારા મનોવૈજ્ઞાનિક ચિકિત્સક પાસે લઇ જઈને એને ફરીથી ઉભી કરવાની , હિંમત આપવાની , પ્રત્યેક માં બાપની ફરજ છે!
એને હૂંફ અને હમદર્દી સાથે દવાની પણ જરૂર છે! એને સારું કાઉન્સલીગ મળે તો એ ફરીથી ઉભી થઇ શકે છે( નહીંતો ડિપ્રેશનમાં ખોટું પગલું પણ ભરી દે છે)
કેવો મહત્વનો સંદેશ હતો!
અને કેવો વિકૃત ઉપદેશ થઇ ગયો ?
અખાએ આવા સમાજના ઘુવડો માટે લખ્યું :
કોઈ જો આવીને વાત સૂરજની કરે,
તો સામે જઈ ચાંચ જ ધરે !
‘અમારે આટલાં વર્ષ અંધારે ગયાં
અને તમે આવાં ડાહ્યાં ક્યાંથી થયાં ?’

કોણ સમજાવશે આ કથાકારોને કે ધર્મ અને સંસ્કૃતિનું રક્ષણ માત્ર હરિ ૐ હરિ ૐની ધૂન બોલાવવાથી નહીં પણ સાંપ્રત સમાજને માર્ગદર્શક એવા ઇન્ટરપ્રિટેશન સમજણથી થશે ?
પણ મા’રાજને રસ એમનું પેટિયું રળવામાં !
મંદિરોને રસ પૈસા ભેગાં કરવામાં !
ભક્તો બિચારાં : ‘હરિ ૐ! હરે ૐ! ‘કરતાં ઘંટડી વગાડ્યાં કરે !
સિક્કાની બીજી બાજુ જોવામાં કોને રસ હોય ? એમણે તો કહી દીધું ; “ આજ પછી પિયરમાંથી આમંત્રણ ના હોય તો જવાનું નહીં !
કોઈ પણ પરિસ્થિતિને બીજી તરફથી જોતાં ઘણું નવું જાણવા મળે છે ; તમને ખબર છે કે સતીના આત્મવિલોપનનો આ પ્રસંગ કથામાં કેમ ગુંથી લેવાય છે ? એની વાત ફરી ક્યારેક કરીશું ….!

2 thoughts on “એક સિક્કો બે બાજુ : 30) સતીનું આત્મવિલોપન

  1. “કોણ સમજાવશે આ કથાકારોને કે ધર્મ અને સંસ્કૃતિનું રક્ષણ માત્ર હરિ ૐ હરિ ૐની ધૂન બોલાવવાથી નહીં પણ સાંપ્રત સમાજને માર્ગદર્શક એવા ઇન્ટરપ્રિટેશન સમજણથી થશે ‘

    Liked by 1 person

    • Thanks Vimalaji 🙏 અને દુઃખની વાત તો એ છે કે આવા કથાકારો લોકોને ઊંધે માર્ગે દોરે છે ! બિચારી કેટલીયે વહુવારુઓને આ પ્રસન્ગ ને લીધે પિયરના રસ્તા વધુ લાંબા થઇ ગયાં હશે ! મેં બીજી એક વાત પણ જોઈ છે – ને અમારી બ્રાહ્મણ જાતિમાંથી જ કથાકારો આવે છે – કે એ બધાએ શાસ્ત્રનો પૂરો અભ્યાસ પણ કર્યો હોતો નથી ! 😇

      Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.