એક સિક્કો બે બાજુ : 27) કૂપ મંડૂક દેશ!


ભારત દેશના ભૂતકાળની વાત આપણે આ કોલમમાં કરી રહ્યાં છીએ : શું થઇ રહ્યું હતું આપણા દેશમાં કે જે થકી એ ગુલામ બન્યો ?

એક દેડકો અને એનું આખું કુટુંબ એક કુવામાં રહેતું હતું . એક દિવસ એક નાનકડું દેડકું કોઈ છોકરી પાણી ભરવા આવી ત્યારે એના ઘડામાં ભરાઈ ગયું અને કુવામાંથી બહાર આવ્યું !! અને ઓહોહો ! એણે જોયું કે આ આકાશ તો બહુ મોટું છે ! એણે જોયું કે અહીં કૂવાની બહાર એક આખી દુનિયા વસે છે જે કૂવાના નાનકડાં વર્તુળ કરતાં ઘણી જ મોટી છે !! એટલે એ દેડકાએ પાછા કુવામાં જઈને બીજા દેડકાઓને મોટા આકાશની વાત કરી . સૂરજ અને ચાંદા સાથે રાત્રીએ દેખાતાં અગણિત તારલિયાઓની વાત કરી અને વિશાળ ધરતી આજુબાજુના ખુલ્લા મેદાનો , મકાનો , વૃક્ષઓ અને વાહનો એ સૌની વાત કરી !!
હવે તમે કહો , આગળ શું બન્યું હશે?
તમે કહેશો કે સૌ વડીલ દેડકાંઓએ એ નાનકડાં દેડકાનું સન્માન કર્યું હશે અને આવી સારી સાચી હકીકત જણાવવા એનો આભાર માન્યો હશે ! બધાં દેડકાંઓએ બહારની દુનિયા જોવા માટેનો પ્લાન ઘડ્યો હશે અને પોતાની વિચાર શક્તિને વિશાળ કરી હશે અને વર્તનમાં પરિવર્તન આણ્યું હશે , ખરું ને ?
પણ , આ તો સત્તરમી અઢારમી ઓગણીસમી સદીના ભારત દેશની વાત છે !
અખાને એટલે તો લખવું પડ્યું ; “ કોઈ આવીને વાત જો સૂરજની કરે , તો આગળ જઈ ચાંચ જ ધરે:
અમારે આટલાં વર્ષ અંધારે ગયાં અને તમે આટલાં ડાહ્યાં ક્યાંથી થયાં?
હા , દેશ આખ્ખો અંધકારમાં ગરક થઇ ગયો હતો ..
દેશની આબાદી અને પ્રગતિને કારણે વિશ્વમાંથી સૌ ભારતમાં ભણવા , વહેપાર ઉદ્યોગ કરવા અને ઉચ્ચ સંસ્કૃતિ અનુભવવા આવતાં હતાં , પણ એમણે જોયું કે અહીં તો દેશ સાવ રેઢિયાળ પડ્યો છે ! સૌ પોતપોતાના અહમને સંતોષવા જ્ઞાતિ – જાતિ અને ઊંચ નીચ નાં વાડા કરીને બેઠું છે ! આપણે ત્યાં ચાર વર્ણ – જાતિની પ્રથા હોવાથી ક્ષત્રિઓના હાથમાં રાજ વહીવટ હતો ; અને એટલે એમની પ્રશંશા કરનાર ચારણ વર્ગ રાજાને ખમ્મા ખમ્મા કહેવા ઉભો થઇ ગયો !
બ્રાહ્મણ વર્ગ વિદ્વાન અને દિવ્ય વિચાર ધરાવનાર હતો એટલે એમણે સંસ્કૃતમાં શ્લોક સંહિતાઓ ઉચ્ચારણ સાથે યજ્ઞો કરવા માંડ્યાં.. ફલાણું ફળ અને ફલાણું ફૂલ આ ભગવાનને ધરાવો , અમુક જાતનો રુદ્રાક્ષ મણકો અમુક રીતે માળામાં મૂકીને માળા કરો .. એમ માત્ર બાહ્ય આડંબરોમાં એ સમાજ રચ્યો પચ્યો રહેવા લાગ્યો ! બિચારા વણિક વર્ગને પૂરું અક્ષર જ્ઞાન ના હોય એટલે એ વહેપાર તો કરે પણ બ્રાહ્મણને સાથે રાખે જે વાંચવાનું અને વ્રત વિધિનું કામ કરે !
ને સૌથી ખરાબ દશા પેલા ક્ષુદ્ર વર્ગની થઇ ! બિચારાં બ્રાહ્મણો અને ક્ષત્રિય અને વણિક વર્ગની સેવા કરવા કાયમ ક્ષુધાતુર – છતાં હવે સૌના અહંકાર અને અભિમાનને લીધે ત્યાજ્ય બન્યા ! એટલી હદે કે હવે એ લોકોને અસ્પ્રુશ્ય ગણીને અડવાણી પણ મનાઈ !
અને સ્ત્રીઓનું શું થયું ?
દેશમાં ધર્માન્ધ પરદેશીઓએ આક્રમણો કરવા માંડ્યાં ત્યારે સૌએ ભેગાં થઈને દુશમનોનો સામનો કરવાને બદલે પોતપોતાનાં વાડાઓમાં બેસી રહીને પડોશી રાજ્યને પડવા દીધું ! સ્ત્રી વર્ગ માટે જાત સાંભળવા એક જ રસ્તો હતો – કેસરિયા કરવા ! સતી થવું ! ને જે રાજ્ય ગુલામ બન્યું ત્યાં પર ધર્મીઓથી બચાવ પરદા પ્રથા આવી ગઈ !
હવે જીવનમાંથી સૌનો રસ ઉડી ગયો . આત્માનું કલ્યાણ કરો અને આવતે ભવે સુખ મળશે એવી ભાવનાથી દેશ ટકી રહ્યો ..પંડિતોએ પણ હાથમાં શસ્ત્ર લેવાને બદલે માત્ર યજ્ઞો પૂજા પાઠ કરીને ઉપરથી ભગવાન શિવ કે કૃષ્ણ કે પોતાના અન્ય ઇષ્ટ દેવને ધરતી પર બોલાવવા અરજ કરવા માંડી!! કૃષ્ણે ગીતામાં જયારે ગાયું હતું :
યદા યદા હી ધર્મસ્ય ગ્લાનિર ભવતિ ભારત ; અભ્યુત્થાન અધર્મસ્ય સંભવામિ યુગે યુગે ‘ એ રીતે સૌ યજ્ઞો કરતાં બેસી રહ્યા; “ હમણાં ભગવાન અવતાર લેશે અને આ દુષ્ટોને મારી નાખશે !”
બસ એમ એ યાદ કરીને સૌ બેસી રહ્યાં હાથ જોડીને !! સોમનાથનું મંદિર જયારે લુંટાતુ હતું ત્યારે મંદિરના પુજારીઓ આંખ બંધ કરીને ભગવાનને પ્રાર્થના કરતાં હતાં; “. અમને બચાવો !” શું ભગવાન એમ ઉપરથી ઉતરીને આવવાના હતાં ?
પણ એ સાથે એક બીજો વર્ગ પણ ઉભો થયો : તે હતો ભણેલ ગણેલ સુધારક વર્ગ .
પ્રિય વાચકમિત્રો ! આપણે ત્યાં જયારે ગાંધીજી સાઉથ આફ્રિકાથી પાછા આવ્યા ત્યારે એમણે એક વર્ષ સમગ્ર ભારતમાં મુસાફરી કરી હતી , એમણે વિચાર્યું અજગરની જેમ ઘેરી ઊંઘમાં ઊંઘતા આ દેશને જગાડવો કેવી રીતે ?
પણ એ ઊંઘતા – આત્મશ્લાઘામાં ડૂબેલ દેશને જગાડવાનું કામ નરસિંહ મહેતાથી માંડીને અખો અને કબીર એમ ઘણા કવિઓએ કર્યું છે .. પણ અહીં તો કૂપમંડૂક પ્રજા હતી !
કૂવાના દેડકાને જેમ કૂવામાંથી માત્ર નાનકડું આકાશ જ દેખાય તેમ આ દેશમાં પણ લોકો બસ એજ અંધશ્રદ્ધામાં સબડતા મંત્ર તંત્ર અને દોરા ધાગા અને જાપ તપમાં ડૂબી ગયાં હતાં !
આજન્મ મરણાન્તામ ચ ગંગા આદિ તટિનીસ્થિતઃ
કૂપ મંડૂક પ્રમુખઃ યોગિનઃ તે. ભવતિ કિમ ?
અર્થાત – આખી જંદગી ગંગા જેવા સ્થળને કિનારે રહેનાર દેડકાઓ શું યોગી બની શકે ખરાં?
ભારતના પૂર્વ ભાગમાં રાજા રામ મોહનરાય ( ૧૭૭૨- ૧૮૩૩ ) જેવા સુધારકો અઢારમી સદીમાં થયા
અને પશ્ચિમમાં દયાનંદ સરસ્વતી જેવી પ્રતિભા જન્મી ( તેઓ સૌરાષ્ટમાં જન્મેલ ૧૮૨૪ -1883) ઓગણીસમી સદીમાં – એમને આર્ય સમાજની સ્થાપના કરી .મૂર્તિ પૂજામાં જે દુષણો ભરાઈ ગયા હતાં તેની સામે તેઓએ વિરોધ કર્યો !
“કાના ને માખણ ભાવે , કાનાને મિસરી ભાવે “ એમ ભોગો ધરાવી ધરાવીને સમાજ ગરીબોના આસું પર પોતાના સ્વર્ગની કોઈ અલૌકિક કલ્પનામાં સ્વપ્નમાં રાચતો હતો !
બિચારાં ગરીબોને મોઢેથી લઈને શિવલિંગ ઉપર દૂધનો અભિષેક થતો !
આ બધાં સુધારક લોકોએ ખોટા જાતિવાદ- ઊંચ નીચના ભેદ મિટાવવા હાકલ કરી .
“કોઈ ધર્મમાં મૂર્તિ પૂજા નથી – માત્ર એક જ ભગવાન છે -તેની માનસિક પૂજા કરો “ એ કહે .
કુર્વન્તો વિશ્વમ આર્યમ ! એમણે સમગ્ર વિશ્વને આર્યમ- સુધરેલું બનાવવા બીડું ઝડપ્યું . જો કે એમને પુરી સફળતા ના મળી કારણકે એમનું અકાળે મૃત્યુ થયું . (એની પણ એક રસપ્રદ વાત છે :એમના રસોઇયાએ કોઈની ચઢવણીથી દયાનંદ સરસ્વતીને દૂધમાં ઝેર આપ્યું, પણ પછી એને પસ્તાવો થયો એટલે એણે સાચી વાત કહી દીધી . દયાનન્દે એને પૈસા આપ્યા અને સવારે કોઈ પકડવા આવે તે પહેલાં એને ભગાડી દીધો , પણ એને કહ્યું કે મારે જે સુધારા કરવા છે તે હવે હું કરી શકીશ નહીં ) દોઢ મહિના સુધી ઝઝૂમ્યા બાદ એ મૃત્યુ પામ્યા અને એમનું કાર્ય અધૂરું રહ્યું ..
તો વિવેકાનંદ જેવી તેજસ્વી પ્રતિભાએ પોતાના ગુરુ રામકૃષ્ણ પરમહંસની યાદમાં રામકૃષ્ણ મિશનની સ્થાપના કરી ..( ૧૮૯૨માં ) બાળ લગ્નો અટકાવવા , છોકરીઓને દૂધ પીતી કરવાના દુષણો , પરદા પ્રથા , સતી કરવાના રિવાજો સામે આ સૌ કટી બધ્ધ થયા છે , પણ બહુ ઓછો બદલાવ લાવી શક્યાં છે . વિધવાઓને ફરીથી લગ્ન કરવાની છૂટ આપવી જોઈએ , એમને ભણવાનો હક્ક હોવો જોઈએ વગેરે વગેરે હિમાયતો એ સૌ સુધારકોએ કરી ..
પણ , આપણા ધર્મે તો સૌને કૂપ મંડુકતાં બતાવી : દરિયો ઓળગવાની જ મનાઈ ! બહાર જાઓ તો બહારની દુનિયાનો ખ્યાલ આવે ને ?
ગાંધીજી ૧૯૧૫માં દેશમાં આવ્યા ત્યારે આ બધાં સુધારકોની મહેનત છતાં દેશ અંધકાર યુગમાં ઊંઘતો હતો .. ગાંધીજીએ ઇંગ્લેન્ડ નિવાસ દરમ્યન અને પછી સાઉથ આફ્રિકામાં જોયું હતું કે ત્યાંની સ્ત્રીઓ તો આસાનીથી બધાં સાથે વાતો કરે છે ! એ કોઈ પરદામાં રહેતી નથી . એ કોઈ સ્ત્રી માત્ર ઘરમાં જ બેસી રહેતી નથી . છૂટથી હરે છે , ફરે છે અને પર પુરુષ સાથે વાતો પણ કરે છે .. તો આપણો દેશ તો સ્ત્રીની પૂજા કરતો હતો . સ્ત્રી શક્તિનું ગૌરવ કરતો હતો તે આવો કેવી રીતે બની ગયો ?
અને દેશમાં નવો પવન ફુંકાયો . જે કામ પહેલાં કોઈ જ કરી શક્યું નહોતું તે – દેશમાં સ્ત્રીઓ પણ ઝંડા હાથમાં લઈને ;
“ સૌ ચાલો જીતવા જંગ બ્યુગલો વાગે “ એમ ગાતી બહાર આવી . અને દેશમાં આઝાદીનો પવન ફુંકાયો
માતા તારો બેટડો આવે ; આશાહીન એકલો આવે !
જ્વાળામુખી એને કાળજડે રે , ને આંખમાં અમૃત ધાર !
ભેળાં કાળ નોતરાં લાવે , માતા તારો બેટડો આવે!” એકલે હાથે ઝઝૂમવાની આ vat ગાંધી યુગમાં ઝવેરચંદ મેઘાણીએ લખી છે . બસ , દેશમાં ચૈતન્ય આવ્યું . ને પછી આઝાદી પણ આવી .
હા , દેશની આઝાદીમાં સ્ત્રીઓએ પણ અમૂલ્ય ફાળો આપ્યો છે . સિક્કાની એ બીજી બાજુની વાત આવતે અંકે !

2 thoughts on “એક સિક્કો બે બાજુ : 27) કૂપ મંડૂક દેશ!

  1. 🙏ગીતાબેન તમે આગલા સમયની સત્ય વાત કરી
    ગાંધીજી ના વિચારો કર્યો એ સર્વે ને એક દેશ નો મંત્ર આપ્યો
    પણ…… હાલની પરિસ્થિતિ. …….
    વાણીસ્વાતંત્ર્ય નો દૂર ઉપીયોગ આગળના રજવાડા ની યાદ અપાવે છે દેશ ભક્ત નાગરિક દેશને બચાવે

    દેશના નાગરિક

    Liked by 1 person

  2. Thank you Naliniben ! You are right ..આપણા દેશમાં એટલા બધા દુષણો પેસી ગયા હતાં કે એકલ દોકલ સમાજ સુધારક એને દૂર કરવા અસમર્થ હતા ! ગાંધીજી આવ્યા અને બદલાવ આવવાની શરૂઆત થઇ !

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.