સ્પંદન-25

હર પળ વહેતી સમય ગંગાને
માણો તો જરા…
હર પળ જીવનમાં નિરાળા રંગો
સજાવો તો જરા…
હર પળ છે એક નવું પુષ્પ
ખીલાવો તો જરા…
હર પળને  પ્રગતિનું સોપાન
બનાવો તો જરા…
હર પળ અનુભવની શાળા
નિતનવું પામો તો જરા…

પળનું સુખ ને પળનું દુ:ખ 
ભૂલાવો  તો જરા…
ભવના બંધન છોડી આ ભવ
શોભાવો તો જરા…
ધબકતી હર ઘડીનું સ્પંદન
જગાવો તો જરા…
હાથ લાગ્યું છે જીવનમોતી
ચમકાવો તો જરા…
પળ પળ જીવન મહેરામણ
મહાલો તો જરા…

પણ આ…જરા…નો કોઈ અંત નથી  કેમ કે હર પળ ઘડિયાળની ટિક ટિક સાથે વહે છે સમય ગંગા. જીવન આ સમયગંગાના કિનારે…આરંભથી અંત સુધી….નિરાકારથી સાકાર સુધી વહી રહ્યું છે,  ત્યારે થાય કે કેવી છે આ સમયની આ ગંગા? આપણે સહુ જીવનગંગાની લહેરોને, સમયની પ્રત્યેક પળને પસાર કરતા શું અનુભવીએ છીએ?

ક્યારેક દિવસ અને ક્યારેક રાત એવા સમયના આ વહેણને દરેક માનવી અનુભવતો રહ્યો છે. જીવનગંગામાં આવતી સમયની લહેરો સાથે તે ક્યારેક બાલ્યાવસ્થામાં રમતો હોય છે તો યુવાવસ્થામાં સમય સાથે બાથ ભીડી, ‘કર લો દુનિયા મુઠ્ઠી મેં’ ના સ્વપ્નો સજાવતો હોય છે. તો વૃધ્ધાવસ્થા કહો કે જીવનનો  વિસામો  તેને એ વિચારવા મજબૂર કરે છે કે સમયના મોતી પ્રાપ્ત થયા કે માત્ર છીપલાં હાથમાં આવ્યાં?

સમય એટલે ત્રિકાળ, પણ ત્રિકાળનું જ્ઞાન કોઈ ને હોય ખરું?  યાદ આવે ત્રિકાળજ્ઞાની, ઋષિ સંસ્કૃતિ સાથે જોડાયેલો પ્રાચીન શબ્દ અર્થાત્ એવી વ્યક્તિ જેને – ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાન- ત્રણે કાળ કે સમયનું જ્ઞાન હોય. ઋષિઓ તેમના તપના બળથી એવી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરતા એવું પુરાણકથાઓમાં જોવા મળે છે. તો સમય એ ચોથું પરિમાણ છે  તેવી વાત એ ભૌતિક વિજ્ઞાન પણ સ્વીકારે છે.

કેટલાકને માટે સમય અવળચંડો છે, તો કેટલાકને  સમય છેતરામણો લાગે છે. ઘણી વખત બધું જ આપણી મુઠ્ઠીમાં હોય તેવું લાગે છે અને ઘણીવખત સાવ ખાલી હાથમાં આપણી રેખાઓ પણ આપણને પારકી લાગવા માંડે છે. સમયમાં જ સમયની વ્યાખ્યા છુપાયેલી છે. ત્રણ અક્ષરના સમયને તોડીને બે બે અક્ષર કરો તો એક શબ્દ થશે સમ અને બીજો મય. સમ એટલે સરખું ને મય એટલે મગ્ન. જે દરેક સમયને સમ એટલે કે સરખો સમજીને મય એટલે કે મગ્ન રહે તેને સમયનો  ડર  લાગતો નથી.

પવન કદીયે એક દિશામાં વાતો નથી. દરિયો કદીયે એક જ કિનારે સ્થિર થતો નથી. ઝરણું ક્યારેય અટકી જતું નથી. તો પછી સમય કાયમ એકસરખો જ રહે? સમય પણ સમયાંતરે કસોટી કરતો રહે છે. જે સમયને સમજે છે તે ક્યારેય નાપાસ કે નાસીપાસ થતો નથી.
મહાભારતમા કહ્યું છે – “अहम् कालोस्मि ”. સાદી ભાષામાં સમજીએ તો સમય એ એવી મૂલ્યવાન સાધનસંપત્તિ છે જેને ખરીદી કે વેચી શકતી નથી, ઉછીની લઈ કે આપી શકાતી નથી, એક્સ્ચેંજ કે શેરિંગ પણ થઈ શકાતી નથી. માટે સમયનું એવી જગ્યાએ રોકાણ કરો કે કામ તો થાય જ સાથે ખુશી, આનંદ, ગૌરવ પણ મળે.

સમય ધનથી પણ વધુ મૂલ્યવાન છે. ધન ચોરાઇ જાય, ખોવાઈ જાય, વપરાઇ જાય કે વેડફાઇ જાય તો તમે ફરી કમાઈ શકો, શોધી શકો. પણ વેડફાયેલો સમય ક્યારેય પાછો ન મળે. માટે સમયની એક એક ક્ષણ ખૂબ સમજી, વિચારીને વિતાવો. સમયનું રોકાણ એવું કરો કે જેથી તમારા વ્યક્તિત્વનો, કુટુંબનો,સમાજનો અને દેશનો વિકાસ થાય. ચાણક્યએ બહુ સરસ વાત કરી છે. માર્ગમાં પડેલો પથ્થર પથ્થર જ રહે છે, જ્યારે નદીમાં વહેતો પથ્થર શિવલિંગ કે શાલિગ્રામ બને છે.

સમય એક ચોર કે લૂટારો છે.  કઈ રીતે? ટેન્ડર સમયસર ન ભર્યું, શાળામાં એડમિશન તો મળ્યું પણ ફી સમયસર ના ભરી, લગ્નની ઉમરે વિચાર કરવા રહ્યા ને જાગ્યા ત્યારે યોગ્ય પાત્ર ન મળ્યું. પૈસા કમાવામાં  બાળકોને પ્રેમ, માર્ગદર્શન ન આપ્યું, ફેમિલી વેકેશન ન લીધું. શરીર સ્વસ્થ હતું ત્યારે યાત્રા પ્રવાસ ન કર્યા ને જ્યારે પથારીવશ થયા ત્યારે ચાર ધામ યાત્રા યાદ આવી. આ અને આવા અનેક ઉદાહરણ બધાને આસપાસમાં જ જોવા મળશે. માટે સમયને પારખો. સમયની ઘંટડી તમને ચેતવે છે. ઇ.સ.2006મા નોકિયા અને બ્લેકબેરીનો માર્કેટ શેર 50% હતો જ્યારે આઈફોન આવ્યો. તેઓ પોતાના પર મુસ્તાક, રિસર્ચ બજેટ અડધુ કરી નાખ્યું. તેઓ કહેતા કે આઇફોન તો રમકડું છે. પછી શું બન્યું તે ઇતિહાસ છે. કવિ  ઉમાશંકર જોશીએ ખરું જ કહ્યું છે… ”એક પગલું ખોટું ને ખોટો આખો દાખલો જ”. ઇરાકના સ્ટડ મિસાઇલ ટાર્ગેટ પર પહોંચે એ પહેલા જ અમેરિકન પેટ્રીઓટ મિસાઇલ તેને હવામાં જ આંતરી લેતા. સમયનું આવું આયોજન એટલે જ જીવન અને મૃત્યુ, હાર અને જીત વચ્ચેની ભેદરેખા.

આપણને બધું જ સમય પર ઢોળી દેવાની ફાવટ છે. આળસ આપણે  કરીએ પણ વાંક નીકળે સમયનો. પદ, પ્રતિષ્ઠા કે હોદ્દાથી પર, કોઈ પણ સંપત્તિ કે જ્ઞાનના સ્તરથી  અલગ સહુને માત્ર 24કલાક મળે છે. શંકરાચાર્ય, વિવેકાનંદ અને રામાનુજનને પણ એટલો જ સમય મળેલો. સમયનો સદુપયોગ કરવો જોઈએ તેમ કહેવામાં વડીલો, દાર્શનિકો, સમાજશાસ્ત્રીઓ કે વૈજ્ઞાનિકો સહુ એકમત છે. કોઈની રાહ જોતા હોઈએ તો સમય ધીમો ચાલે છે. આપણે મોડું થયું  હોય ત્યારે સમય ઝડપી હોય છે.  જ્યારે દુઃખી હોઈએ ત્યારે સમય જતો જ નથી તો સુખમાં ટુંકો  લાગે છે. જ્યારે કંટાળો આવતો હોય ત્યારે લાંબો હોય છે. આમ આપણી માનસિક પરિસ્થિતિ પ્રમાણે આપણે સમયને અનુભવીએ છીએ અને તેને દોષ આપીએ છીએ. સમય સમયનું કામ કરે છે, સતત ગતિ કરે છે. જેમ નદીના સતત વહેતા જળને દરિયામાંથી પાછું લાવી શકતું નથી, પણ તેને બાંધીને સદુપયોગ અવશ્ય કરી શકાય છે.   Rory Vaden કહે છે એમ 21મી સદીમાં સમયના આયોજન માટે નવા વિચાર, નવા ઉકેલ, ત્રિપરિમાણીય વિચાર જોઈએ – તાકીદ(urgency), મહત્વ(importance)  અને અર્થસૂચકતા(significance).        

સમય પર કરેલું કામ જ સફળતા અપાવે છે. સમય કોઈની રાહ જોતો નથી. સમયની ગંગા નિરંતર વહેતી જ રહે છે. તેનું આચમન અને અનુભવ લોકો, સમાજ અને સંસ્કૃતિઓ યુગોથી કરતા જ રહે છે. આ યુગોને કોઈ ઇતિહાસ કહે કોઈ સમયગંગા તરીકે વર્ણવે તો કોઈ સમયને મહાસાગર ગણે. સમયની લહેરો કે મોજાંઓથી કોઈ પર નથી. સમયની આ લહેરોમાં રાવણની સોનાની લંકા પણ છે તો ક્યાંક કૃષ્ણની સોનાની દ્વારિકા, ક્યાંક અર્જુનનું ગાંડીવ પણ છે, તો ક્યાંક મનમોહક મોરલીધર મોહનની બંસી. સમયના મહાસાગરના કિનારે જ ક્યાંક પ્રાચીન રોમ, ગ્રીસ કે ઇજિપ્તની સંસ્કૃતિઓ છે, તો અર્વાચીન વિજ્ઞાનના વિકાસથી ધબકતું વિશ્વ પણ છે.

કોઈપણ ટાઇમ કેપ્સ્યુલ સમયને બાંધી શકે તેટલી મોટી નથી. ભૃગુ અને વરાહમિહિર જેવા ઋષિઓએ સમયને અને બ્રહ્માંડને જે કક્ષા અને સ્વરૂપમાં જોયાં તે જ બ્રહ્માંડના રહસ્યો પામવા, ભાવિમાં ડોકિયું કરવા, વિજ્ઞાન આજે જેમ્સ વેબ ટેલિસ્કોપ અવકાશમાં ગોઠવવાનું  આયોજન કરી રહ્યું છે. પણ ભવિષ્ય ઉકેલી શકાય ખરું? કદાચ તેનો જવાબ પણ સમય જ આપી શકે. સમયના ખજાનામાં મોતીઓનો અંત નથી. પરંતુ સમયનું મોતી જે દરેકના હાથમાં છે તે શું છે? તે છે આપણું-માનવનું- અસ્તિત્વ. આ અસ્તિત્વ એટલે સમયના મહાસાગરના કિનારે વર્તમાનની ભીની રેતીમાં બે પદચિહ્નો …માનવી અમર નથી પણ સમય…
….અમર …અનંત…અવિનાશી…

રીટા જાની
09/07/2021

2 thoughts on “સ્પંદન-25

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.