એક સિક્કો બે બાજુ : 21) ઈર્ષા કે પ્રગતિનો પડકાર ?


આજ મૈં ઉપર , આસમાં નીચે , આજ મૈં આગે જમાના હૈ પીછે !
એવા કોઈ ઉત્સાહ ઉમંગ અને આનંદ સાથે બે યુવતીઓ અમદાવાદથી સિત્તેર કિલોમીટર દૂર આવેલા નાનકડા ગામ તલોદ જવા ટ્રેનના ડબ્બામાં મુસાફરી કરી રહી હતી .ત્યાં બંનેને ગુજરાતી અને હિન્દી વિભાગમાં ખંડ સમયના પ્રાધ્યાપકની નોકરી મળી હતી . હજુ તો હમણાં જ તેઓને અમદાવાદના ભાષા ભવનમાંથી માસ્ટર્સની ડિગ્રી એનાયત થઇ હતી .
એ બંને પાસે એક એક બિસ્ત્રો હતો જેમાં ભાડે રાખેલ રૂમમાં સુવા માટેનું ગાદલું હતું .
તલોદ સ્ટેશ પર બીજા ડબ્બામાંથી પણ બે નવયુવાનો ઉતર્યા . આ બંને યુવતીઓને તો એમ થયું કે પેલા બંને યુવાનો આવીને એમને મદદ કરશે ; પણ એમણે તો સહજ રીતે પોતાનો સામાન ઝટપટ ઉતાર્યો અને ગર્વ સાથે પોતાનો સમાન લઈને આ યુવતીઓ પાસેથી પસાર થતા સીધો જ પ્રશ્ન આ છોકરીઓને પૂછ્યો ; “ કોલેજમાં જોબ મળી છે ને ? શી જરૂર છે તમારે છોકરીઓએ નોકરી કરવાની ? શાંતિથી ઘેર બેસીને ટ્યુશનો કરો ; નાહકની તમારી આ બે સીટ જે કોઈ જરૂરિયાત વાળાને મળત તે તમે લોકોએ લઇ લીધી !” એક યુવાને કહ્યું , “ હવે ઉંચકો આ બિસ્તરો જો તમારામાં તાકાત હોય તો !”
એ લોકો તો ચાલ્યા ગયા પણ એ બે યુવતીઓ ગુસ્સામાં રાતી પીળી થઇ રહી . યુનિવર્સીટીમાં સારા માર્ક્સ લાવવાની મહેનત એ બંને યુવતીઓએ એટલી જ કરી હતી જેટલી બીજા બધા યુવાનોએ કરી હશે . શું પોતાનું ભવિષ્ય બનવવાનો તેમને હક્ક નહોતો ? પરાણે , ઘણી મહેનતે બન્ને જણ અડધો માઈલ દૂર આવેલી ઓરડીએ પહોંચ્યાં. કદાચ પેલા બે યુવાનોની ઈર્ષા પણ થઇ હશે .
“ એ છોકરાઓ છે એટલે તેઓ આપણને આવું કહી ગયા ને ?”
થોડી વાર માટે આ નવી જગ્યાના થાક અને ઈર્ષાની આગમાં એ લોકો બળતાં રહ્યાં પણ પછી ગાંઠ વાળી કે એ બંને એ પુરી મહેનત કરીને સમાજને અને ખાસ તો પેલા પ્રાધ્યાપકોને બતાવી દેવું , બતાવી દેવું પોતાનું ખમીર , પોતાની હોંશિયારી, પોતાની તાકાત ..
ઈર્ષા હિ મન પાપિષ્ઠાં , નિત્ય ઉદ્વેગ કરી, નૃણામ,
અધર્મ બહુલા ચૈવ , વિના અગ્નિ દહતે નૃણામ !
અર્થાત ઈર્ષા જ મનમાં પાપ કરાવે છે , ઉદ્વેગ – વ્યાકુળતા – ચિંતાને લીધે ઘણી વાર અધર્મ થાય અને ઈર્ષા અગ્નિ વિના વ્યક્તિને બાળી મૂકે છે !
ઈર્ષા શામાંથી જન્મે છે ? શંકા , ભય અને ક્રોધમાંથી .
જયારે વ્યક્તિમાં આત્મવિશ્વાસનો અભાવ હોય અને એક પ્રકારનો પઝેસીવનેસનો ભાવ હોય તો ઈર્ષા કે અદેખાઈ ઉભાં થાય .
હા, પેલા બંને યુવાનોનો. ગુસ્સો કે ઘૃણા સાવ અસ્થાને નહોતા-એની પાછળ એક કારણ હતું !
વર્ષ હતું ૧૯૭૫નું . અને જુલાઈ મહિનાનો સમય હતો . કોલજ શરૂ થઇ ગઈ હતી . અને હજુ બાવીસ વર્ષ પણ હમણાં જ પૂરાં કરશે એવી આ બે યુવતીઓએ ઇન્ટરવ્યૂમાં જે ઉમેદવારોની સામે પોતાની ગુણવત્તા બતાવેલી એ પેલા બંને યુવાનોના મિત્રો હતા .. એક પ્રકારનો ઉપહાસ , ઉદાસીનતા અને ગુસ્સો એ લોકોમાં આ રીતે આવી જ ગયો હતો ..
હા , વાચક મિત્રો ! જીવનના જંગમાં ઘણા પડાવો આવતા હોય છે : એમાંનો આ એક વણનોંતર્યો ફણગો ફૂટ્યો હતો !
આખી જિંદગી જે સ્વપ્નાં સેવ્યાં હતાં , આખી જિંદગી સતત એક જ ઝંખના હતી – કોલેજમાં પ્રોફેસર બનવું : એ સ્વપ્નું કેટલી મુશ્કેલીઓ બાદ સાકાર થયું હતું ! પ્રોફેસરગીરી !
ભલે માત્ર પાર્ટ ટાઈમ – અઠવાડિયામાં ત્રણ દિવસની નોકરી હતી , પણ તે માટે નાનકડા ગામમાં રૂમ પણ રાખી હતી !અને વિદ્યાર્થીઓ માટે લેક્ચર્સ તૈયાર કરવા સતત મહેનત પણ કરી , પણ હવે આ બે સહ અધ્યાયીઓ અને તેને લીધે બીજાં પણ અન્ય અધ્યાપકોનો ખોફ જ વહેવો પડશે ? અમે વિચાર્યું ..
હા હું , ગીતા પાઠક અને મારી સખી તરુલત્તા તિવારી ; અમને ગુજરાતી અને હિન્દી વિભાગમાં અમારી સ્વપ્નમાં જોયેલ પ્રાધ્યાપકની નોકરી મળી હતી – અમદાવાદથી ઘણે દૂર અને અન્ય વાહન વ્યવહારનો અભાવ હોવાથી અમે અમારાં કુટુંબીજનોને સમજાવીને છેવટે રૂમ પણ રાખી , પણ આ ઈર્ષાના બીજને કેવી રીતે દબાવવું ?
ઈર્ષાને લીધે સારા સબંધો પણ તૂટી જઈ શકે છે . અને ક્યારેક નાનકડો એ તણખો આખું જંગલ પણ બાળી દે !
“ તું એવી પંચાતમાં પડવાનું મૂકીને , બસ , તારું જે ધ્યેય છે તેને વળગીને આગળ વધ !” મારા બાપુજીએ મને સમજાવ્યું ,”ઘણી વાર કેટલીક પરિસ્થિતિ આપણા હાથમાં નથી હોતી . જે પણ ભાઈઓને તમારી નોકરીથી વાંધો આવ્યો છે તેમને તો તમે બે બહેનો બદલી શકશો નહીં , પણ પ્રામાણિકતાથી જો તમે બંને બહેનો કાર્ય કરશો તો તમારું કામ જ તમારા વતી બોલશે ..” અમને અમારાં કુટુંબી જનોએ સમજાવ્યું .
ખરાબ વિચારોથી દૂર રહીને , સારી વ્યક્તિઓના સહવાસથી, ઈર્ષાના છાંટાઓથી દૂર રહી શકાય – પણ હા તમારી જાત સાથે પ્રામાણિક રહેવું જરૂરી છે ..” એમણે કહ્યું .
“ જો કે , કોઈ તમારી ઈર્ષા કરે એ મને વધારે ગમે ;” બાએ અમને જીવનનું વાસ્તવિક સત્ય સમજાવ્યું : “ કોઈ તમારી દયા ખાય તેને બદલે ઈર્ષા કરે એ વધારે સારું છે , કારણકે તમારી પાસે એવું કૈક છે જે તેઓ પણ ઝંખે છે ..” બાએ સમજાવ્યું .
પણ , વાચકમિત્રો , આ તો સત્ય હકિકત હતી; પછી આગળ શું બન્યું એ જાણવામાં તમને રસ હશે જ , બરાબર ને ?
તો , અમે એ નવી નોકરીમાં સફળ થવા કમર કસી . ઘણાંને અમારાં માટે ઘણી જાતની ઈર્ષા થતી હશે , પણ અમે કોઈની લીટી ભુંસવાને બદલે અમારી લીટી લાંબી કરવા કૃતનિશ્ચયી બન્યાં! વિદ્યાર્થીઓને ભાષા અને સાહિત્યનું જ્ઞાન આપવા ઉપરાંત અમે ઈતર પ્રવૃત્તિઓ પણ શીખવાડવાનું નક્કી કર્યું . થોડા જ સમયમાં દિવાળીનો તહેવાર આવતો હતો , અમે તલોદ કોલેજે ક્યારેય જોયો ના હોય તેવો સુંદર , સરસ પ્રોગ્રામ વિદ્યાર્થીઓ પાસે તૈયાર કરાવ્યો . ગુજરાતી વિભાગની છોકરીઓએ ગરબા ,અને હિન્દી વિભાગની વિદ્યાર્થીનીઓએ લાવણી નૃત્ય સાથે અમે બંને બેનપણીઓ ખુબ રસ લઈને સમૂહગીતો વગેરે સુંદર ગીતો પણ તૈયાર કરાવ્યાં.. અમદાવાદથી બધાં માટે ભાડે ડ્રેસ લઇ આવ્યાં અને પ્રોગ્રામ તો સરસ જ થયો , પણ સાથે સાથે જે નકારાત્મક ભાવ અમારાં તરફ હતો એ દૂર થઇ ગયો – અથવા તો અમે એ નકારાત્મક વાતાવરણથી ઉપર આવી ગયાં !
જીવનની શરૂઆતમાં જ એક મોટો પદાર્થપાઠ શીખવા મળ્યો : કિસીકે દીયે કી રોશની દેખ હૈરાન મત હો ;
દિયા તેરા ભી જલા, હવા કિસી એક કી તો નહીં !
કોઈની સફળતાથી તું હેરાન ના થા , પ્રયત્ન કર સફળતા તને પણ મળશે !
ઈર્ષા આગ સમાન છે , પણ , એ જ ઈર્ષાને એક નાનકડા દીવડામાં ઢાળીને પ્રગતિનું પગથિયું કેમ ના બનાવી શકાય ?
કોઈએ કાંઈક સારું કર્યું હોય તો એમાંથી શીખ લઈને આપણે પણ એવું સારું કામ કેમ કરી શકીએ નહીં ?
ક્યારેક કોઈ સુંદર સુડોળ , સપ્રમાણ શરીરની સ્ત્રીને જોઈને એની અદેખાઈ કરવાને બદલે એની જેમ કસરત કરવાની , એની જેમ સમતોલ આહાર ખાવાની , વજન કંટ્રોલમાં રાખવાની અને શરીરની સંભાળ રાખવાની પ્રેરણા લઇએ તો ઈર્ષા આપણને આશીર્વાદ સમ લાગે – કારણકે એને લીધે આપણને પ્રેરણા મળે છે !
શેક્સપિયરે હેમ્લેટમાં એને મોઢે જ બોલાવે છે ; Jealousy thy name is woman !“. અદેખાઈ! સ્ત્રીનું બીજું નામ છે !” જો કે , અદેખાઈ કે ઈર્ષા માત્ર સ્ત્રીમાં જ હોય છે એમ નથી , મનુષ્ય માત્રમાં હોવું સ્વાભાવિક છે , પણ એનો કેવી રીતે ઉપયોગ કરવો એ પ્રત્યેક વ્યક્તિના હાથની વાત છે !
કોઈ સારું કમાતું હોય , સારો પૈસો હોય , કે કોઈની પાસે સારો ધંધો હોય , સારી હેલ્થ હોય , કોઈ પાસે સૌંદર્ય હોય તો કોઈની સારી શારીરિક તાકાત હોય , કોઈ પાસે સરસ મઝાનું મિત્ર મંડળ હોય .. આ બધાની ઈર્ષા કરી શકાય – પણ માત્ર એટલા માટે જ ઈર્ષા કરવાની કે જેને લીધે આપણને પ્રગતિ કરવાનું મન થાય !
કોઈ શાણા માણસે સાચું જ કહ્યું છે કે તમારી જાતને કોઈની સાથે સરખાવવાનું બંધ કરો , તમને ખબર નથી એને જીવનમાં કેટલાં પ્રશ્ર્નો છે !
આપણે આપણી જાતને જોરથી કહી દઈએ : એ જીતશે એટલે હું હારું છું એવું નથી જ નથી ! Their win is not my loss! Their beauty ,money , or success is not my loss !
તો કોઈની પ્રગતિ જોઈને તેમની ઈર્ષા કરવાને બદલે તેમાંથી પ્રેરણા લેશોને ?
સિક્કાની આ પણ એક બીજી બાજુ છે ને ?

3 thoughts on “એક સિક્કો બે બાજુ : 21) ઈર્ષા કે પ્રગતિનો પડકાર ?

  1. જીવન માં શકારાત્મક અને નકારાત્મક હકીકત ડગલે ને પગલે બનેછે તેમાંથી પ્રગતિ નો પંથ લેવો હિતાવહ છે નિરાશ નથવું તો પ્રગતિ કરીશકો નલિની ત્રિવેદી

    Liked by 1 person

    • Thanks , Naliniben ! That incident encouraged me to do better in my classroom with my students .. Otherwise I would have just done my job – nothing more . I was inspired by that negative comment!

      Like

  2. તદૃન સાચી વાત.ઈર્ષા થી બડવુ,એના કરતાં પ્રેરણા નું ઈંધન બનાવી, આગડ વધુ શ્રેષ્ઠ પૂરવાર થવુ

    Liked by 1 person

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.