સ્પંદન-18

ક્યારેક તીખી તલવાર
ક્યારેક આંસુડાં ચોધાર
અજબ આ નયનની દ્રષ્ટિ
બદલી જાય સકળ સૃષ્ટિ
આશા અભિલાષાની ઉષા
કે આતુર નયનોની તૃષા
ખોળે ખુશીઓનો ખજાનો
સકળ સંસાર લાગે મજાનો
ક્યારેક હસાવે, ક્યારેક રડાવે
જિંદગી હમેશાં નિતનવા પડાવે

આંખો …સ્વપ્નિલ સંસારની પાંખો…આંખોમાંથી અમી વરસે.. ને ક્યારેક ગુસ્સો તો ક્યારેક જુસ્સો…તો ક્યારેક વેરનું  ઝેર…આંખો માનવીનો ભાવ છે અને સંસાર સૃષ્ટિમાં દ્રષ્ટિનો પ્રભાવ છે.  આંખો એ મનના સોફ્ટવેરનું હાર્ડવેર છે  અને દ્રષ્ટિ એ આ સોફ્ટવેરનો પ્રોગ્રામ છે. મન અને આંખોનું સંકલન હોય છે. મનના ભાવનો આંખો પર હમેશાં પ્રભાવ હોય છે. દીપક કેટલો પણ નાનો હોય, પ્રણામનો અધિકારી બને છે. આગ કેટલી પણ મોટી હોય, ધિક્કારને પાત્ર બને છે.

સામાન્ય રીતે આંખો સવારમાં ખૂલે અને દિવસની શરૂઆત થાય છે. તેથી જ કદાચ કહેવત પડી હશે કે  ‘જાગ્યા ત્યારથી સવાર’. આ કહેવત તો જૂના સમયથી હશે પણ પ્રશ્ન એ છે કે માણસ જાગે છે ખરો? દુનિયાદારીની પળોજણમાંથી તે છૂટી શકતો નથી. પ્રથમ પૈસાની દોડમાં તે શરીર સ્વાસ્થ્ય ગુમાવે છે , પછી સ્વાસ્થ્ય મેળવવા માટે પૈસા ખર્ચે છે. ત્યારે પ્રશ્ન એ થાય કે જીવનની દૃષ્ટિના કેન્દ્રમાં શું હોઈ શકે ? ધન કહો કે સંપત્તિ , બંગલા, કાર કે બેંક બેલેન્સ, આ બધાં માનવસર્જિત સાધનો છે. તે  જીવનને સરળ ચોક્કસ બનાવી શકે છે પણ તે જીવન નથી. જીવન એ રોજબરોજના જીવનની સરળતા છે,  જેના પર કદાચ કોઈનું ધ્યાન ભાગ્યે જ જાય છે. હવા, પાણી અને શુદ્ધ વાતાવરણ કે આરોગ્યપ્રદ ખોરાકનું મહત્વ ઓછું ન આંકી શકાય. ચોવીસ કલાક શ્વાસ લેતો માનવી પણ જો થોડી મિનિટ શ્વાસ ન લઈ શકે તો શું થઈ શકે તે કોરોનાથી થંભી ગયેલું વિશ્વ  જાણી ગયું છે.  ગઈકાલની સફળ દુનિયા આજે હાંફી રહી છે. ત્યારે થાય છે કે જીવનની દૃષ્ટિ, વિકાસની દૃષ્ટિ શું હોઈ શકે ? અસ્તિત્વ અને વિકાસનો સંઘર્ષ આજે સહુ અનુભવે છે. મિત્રતા અને સત્કાર , ટુરિઝમ અને બીઝનેસ  આજે માસ્ક અને વેક્સિનનો પડકાર ઝીલી રહ્યાં છે. અર્થ પંડિતોને પણ જીવનના અર્થનું મહત્વ સમજાયું છે.  વિશ્વની દૃષ્ટિ બદલાઈ છે.  જીવનનો હેતુ માત્ર વિકાસ જ નહીં,  કલ્યાણ પણ છે તેવી દ્રષ્ટિ ઉદભવી છે.  દૃષ્ટિ એ માત્ર ભૌતિક નથી, વ્યક્તિગત નથી,  સાર્વત્રિક પણ છે. તેમાં જ માનવ કલ્યાણ છે તેવી સમજણ હવે આકાર લઇ રહી છે. આ  તો સામાજિક કે આર્થિક દૃષ્ટિબિંદુ છે પણ માણસની વ્યક્તિગત દૃષ્ટિ શું હોઈ શકે?

દ્રષ્ટિ, ભાવ દ્રષ્ટિ, વક્ર દૃષ્ટિ અને કૃપા દ્રષ્ટિ. ક્યારેક લાગે કે આ તો જ્યોતિષ વિજ્ઞાન ચાલી રહ્યું છે. શનિની વક્રદ્રષ્ટી અને ગુરુની કૃપાદૃષ્ટિની વાતો ઘણાના મનમાં જાગૃત થતી હોય છે. ગ્રહો તે પ્રમાણે વર્તન કરે છે કે નહીં તે મતમતાંતરનો વિષય છે. પણ સંસારચક્રના રાહ પર ચાલનારા સહુનો અનુભવ છે જ કે કોઈની કૃપાદૃષ્ટિ મેળવવા માટે ઘણા લોકો જાતજાતની યુક્તિ પ્રયુક્તિઓ અજમાવતા હોય છે.  દૃષ્ટિ, ભાવનું સર્જન કરે છે. કોઈના પ્રત્યે ભાવ કે અનુરાગ હોય તો સ્નેહદૃષ્ટી પ્રગટતાં વાર લાગતી નથી.  જીવનભર એકબીજાની અમીદ્રષ્ટિ પામવાની અભિલાષા  સહુ કોઈની હોય છે. કદાચ પ્રેમ શબ્દ પણ આ જ પ્રકારમાં આવી શકે છે.

દૃષ્ટિ શું કરી શકે અને શું ન કરી શકે? આ વાતનો તાગ મેળવવા મહાભારતથી ઉત્તમ ઉદાહરણ બીજું કયું હોય? દ્રષ્ટિહીન રાજા ધૃતરાષ્ટ્રનો સાથ આપવા આંખે પટ્ટી બાંધી રાખતી  પતિભક્ત ગાંધારી યાદ આવ્યા વિના ન રહે. પતિપરાયણતા  એ પણ દ્રષ્ટિ જ જન્માવે છે.  જો  ધૃતરાષ્ટ્રને સામાન્ય દૃષ્ટિ હોત તો કદાચ મહાભારતનો ઈતિહાસ જુદો જ હોત. મહાભારત પણ પુત્રમોહથી પીડિત ધૃતરાષ્ટ્ર અને રાજ્યમોહથી પીડિત દુર્યોધનની કથા જ છે ને? તો ગુરુ દ્રોણાચાર્ય અને રાજા દ્રુપદની  વેર દ્રષ્ટિ અને કૌરવ પાંડવના વેરની દ્રષ્ટિની કથા પણ છે.  હજારો વર્ષ પછી પણ મોહ, વેરઝેર , ઈર્ષ્યા અને સિંહાસનનો મોહ  આજના  વિશ્વમાં પણ દેખાશે જ. વેક્સિન હોય કે વેપાર, સમગ્ર વિશ્વ વિશ્વશાંતિની ઝંખના વચ્ચે, બબ્બે વિશ્વયુદ્ધ બાદ આજે પણ વિભાજીત છે. અનુભવ એવો રહ્યો છે કે સ્પર્ધા , પ્રતિસ્પર્ધા અને કાવાદાવાનું , વેરઝેરનું વિશ્વ આજે પણ જીવંત છે. શક્ય છે કે  ભિન્ન ભિન્ન દ્રષ્ટિકોણના કારણે જ આવું બને છે. માનવીની દૃષ્ટિ સમાન હોતી નથી અને સમાનતાની વિચારસરણી હોવા છતાં કેટલાક પ્રત્યે પક્ષપાત એ વાસ્તવિકતા છે.

એક જ પરિસ્થિતિમાં પણ કેટલો અલગ પ્રતિભાવ હોઇ શકે તે જાણવા જેવું છે. …એક દારૂડિયા પિતાનો પુત્ર હતો. જન્મથી જ તેણે જોયું કે પિતા દારૂ પીવે છે, સાંજે કામ પરથી ઘેર આવી મારપીટ કરે છે, ગાળો બોલે છે. તેણે એવું વિચાર્યું કે જીવન આ રીતે જ જીવાય. તે પણ કુસંગે ચડી દારૂ પીવા લાગ્યો, પિતાની જેમ જ દારૂડિયો બની ગયો…પોતાનું જીવન વેડફી દીધું. જ્યારે આવીજ પરિસ્થિતિમાં બીજા એક દારૂડિયાનો પુત્ર હતો. તેણે વિચાર્યું કે પિતા દારૂ પીને આવે છે. માતાને મારપીટ કરી રડાવે છે. આ જોઈ તેણે નક્કી કર્યું કે હું ક્યારેય દારુને હાથ નહિ લગાડું…માટે ફક્ત સંજોગો કે પરિસ્થિતિને દોષ આપીએ તે યોગ્ય નથી. જેવો આપણી પ્રતિભાવ તેવું પરિણામ.
માટીને ગરમી મળે તો કઠણ થાય ને મીણને ગરમી મળે તો એ  પીગળે. ગરમી એ જ છે પણ પરિણામ અલગ. તમે કેવા છો ….તમારી દૃષ્ટિ કેવી છે…એના પર બધું નિર્ભર છે.

કેન્યાનો દોડવીર આબેલ મુતાઈ ફિનીશ લાઈનથી થોડે દૂર હતો ને કોઈ નિશાની જોઈને ગૂંચવાઈ ગયો. તેને લાગ્યું કે તેણે રેસ પૂરી કરીને જીતી લીધી છે. તેની પાછળ જ હતો સ્પેનિશ દોડવીર, ઇવાન ફર્નાન્ડીઝ, જે  વસ્તુસ્થિતિ સમજી ગયો. તેણે મુતાઈને દોડવાનું ચાલુ રાખવા બૂમ પાડી. પણ ભાષા ન સમજવાના કારણે મુતાઈને ખબર પડી નહિ. આથી ફર્નાન્ડીઝે મુતાઇને ધક્કો મારી વિજય અપાવ્યો. રિપોર્ટરે ઇવાનને પૂછ્યું કે તે રેસ જીતી શકે તેમ હતો છતાં તેણે શા માટે મુતાઇને જીતાડ્યો. ત્યારે તેણે કહ્યું કે રેસ તેની જ હતી ને તે જીતી રહ્યો હતો. જો હું જીતું તો તેમાં ઉત્કૃષ્ટતા ક્યાં રહી? એ એવોર્ડ મને માન સન્માન આપી શકે? મારી માતા મારા માટે શું વિચારે?  આખરે તો ગાંધી ચિંધ્યા માર્ગે સાધન અને સાધ્યની શુદ્ધિની વાત અપનાવવાની વાત છે. આપણા બાળકો ક્યા મૂલ્યો શીખે એમ આપણે ઇરછીશું? કેટલાક લોકો એવા પણ હોય છે જે બીજાને શક્તિશાળી બનાવવાના બદલે તેની નબળાઈનો લાભ ઉઠાવે છે. જો આપણે બીજાને ફિનીશ લાઇન સુધી પહોંચાડીએ તો એમાં જીત આપણી પણ  છે.

બહારના વિશ્વ માટે આસપાસના લોકોનો સહકાર જોઈએ. અંતરંગ વિશ્વ માટે તો ફક્ત પોતાની જ જરૂર છે. સાથે એ પણ એટલું જ સાચું છે કે તમારી આસપાસ અશાંતિ અને અરાજકતા હશે તો તમે કઈ રીતે શાંતિથી રહી શકશો? આપણી દૃષ્ટિ લાઈફબોટ જેવી નહિ પણ લાઈટહાઉસ જેવી રાખો. લાઈફબોટ તો થોડા લોકોને જ બચાવી શકે. પણ લાઈટહાઉસ તો ઘણા લોકો માટે પથપ્રદર્શક બની શકે. આપણા જીવનનું લક્ષ્ય તો લાઈફબોટ કે લાઈટહાઉસ બનવાનું નહિ પણ  ધ્રુવતારક બનવાનું હોય. એ જ છે જીવનની સાચી દૃષ્ટિ.

રીટા જાની
21/05/2021

10 thoughts on “સ્પંદન-18

  1. Very nice n true lines Ritaben.atyarna Corona kaal ma Manavta bhulela manvio ne potana vishe vicharine pote kai category ma ave che e nakki kari shake Evo Article che aa.manvine aajna kapra samay ma manvta bharyu jivan jivava prerna ape evi wish . Ane tamne atlo Saras Article apva badal khub Aabhar.

    Like

  2. તમે કઈ રીતે શાંતિથી રહી શકશો?
    આપણી દૃષ્ટિ લાઈફબોટ જેવી નહિ પણ લાઈટહાઉસ જેવી રાખો. ….લાઈફબોટ તો થોડા લોકોને જ બચાવી શકે. પણ લાઈટહાઉસ તો ઘણા લોકો માટે પથપ્રદર્શક બની શકે…આપણા જીવનનું લક્ષ્ય તો લાઈફબોટ કે લાઈટહાઉસ બનવાનું નહિ પણ
    ધ્રુવતારક બનવાનું હોય. એ જ છે જીવનની સાચી દૃષ્ટિ.
    Very nice and thought provoking , Ritaben !

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.