સ્પંદન-17

આજે સૂર બન્યા છે બેસૂર
ખબર નહિ કોનો છે કસૂર
વિષાણુ આવ્યો બની અસુર
દાવ પર જીવન બેકસૂર

વિશ્વ છે આખું દંગ
સંજોગો છે આજે તંગ
નથી કોઈ કોઈને સંગ
એકલ પંડે ખેલવો જંગ

સમજ હવે આ ઈશારો
દૂર  કર હવે વિકારો
મળશે જરૂર કિનારો
હૃદય કરશે હાશકારો.

સમય…બદલાતો હોય છે…બદલાઈ જાય છે…બદલાઈ રહ્યો છે….સમય અને પરિસ્થિતિ એક જ સિક્કાની બે બાજુ છે. સમય બદલાય અને પરિસ્થિતિ બદલાય છે. માનવી કહો કે સમાજ, વ્યસ્તમાંથી અસ્તવ્યસ્ત થઈ જાય છે. સદીઓ..બદલાતી રહી છે… ક્યારેક બીજા વિશ્વયુદ્ધમાંથી નીકળેલું વિશ્વ જ્યારે વિકાસની પગથાર પર કદમ માંડી રહ્યું હોય છે, ત્યારે જ આવે છે…2020..
કદમ થંભી જાય છે… દોડ થંભી જાય છે,  ધમધમતાં બજારો કહો કે વિશ્વના રાજમાર્ગો, વેરાન બને છે…નવા શબ્દો ઉદભવે છે… લોકડાઉન …હવે વિકાસ અને પ્રગતિના દોરાહા પર ઊભેલી માનવસભ્યતા કેદ છે…વિષાણુએ સર્જેલી વિષમતામાં…નવા પડકારો ઉદભવે છે… ક્યાંક છે એકલતા તો ક્યાંક છે એકાંત.  આતુર નયનો શોધતાં હતાં એકાંત અને મળી છે એકલતા.

દેવો અને દાનવોએ ભેગા મળી અમૃત મેળવવા સમુદ્ર મંથન કર્યું.  સૌથી પહેલાં તેમાંથી નીકળ્યું હળાહળ વિષ.  આજે આંધળા વિકાસની દોડમાં, પહેલા થવાની હોડમાં, કંઇક મૂળભૂત ચુકાયું છે, ખોવાયું છે, ગુમાવ્યું છે જેની કિંમત હજુ સમજાઈ નથી. હજુ પણ જાગીને સમજવાની જરૂર છે. નહિતર ભીડમાં પણ એકલતા અનુભવતો માનવી આ હળાહળ વિષ પીવા શંકર ક્યાંથી લાવશે….

ક્વોરંન્ટાઈન…આ શબ્દ એકાદ વર્ષ પહેલાં બહુ જાણીતો ન હતો. પણ કોરોનાકાળે આ શબ્દ ખૂબ પ્રચલિત કરી દીધો. એની  અસર એ થઈ કે જો વાઈરસનું ઇન્ફેક્શન થયું તો ફરજિયાત 10 અથવા 14 દિવસનું ક્વોરંન્ટાઈન.  એક અલાયદા રૂમમાં એકલા જ રહેવાનું. ત્યારે હંમેશા સમાજ, પરિવાર, મિત્રો સાથે રહેવા ટેવાયેલો  માનવી અચાનક જ એકાંત અને એકલતાના સ્પંદનો વચ્ચે ઝોલા ખાતા પાંજરે પુરાયાનો  અનુભવ કરે છે.  પાંજરે પુરાયેલા સિંહ, વાઘ કે પંખીઓ કરતાં તેની મન:સ્થિતિ વધુ સારી હોય તેમ લાગતું નથી. આખી દુનિયાનું જ્ઞાન ધરાવતો હોવા છતાં પોતાના વિશે સાવ જ અજાણ એ વ્યક્તિને જાત સાથે ઓળખાણ કરવાની તક મળે છે. માનવ મહેરામણના કોલાહલમાં દબાઈ ગયેલ અંતરનો અવાજ સાંભળવાની તક સાંપડે છે.

એકલતા અને એકાંત –  આ બંનેમાં બહુ ભેળસેળ થાય છે. પણ તાત્વિક રીતે બંને એકદમ અલગ છે.  એકાંત ભૌતિક છે જ્યારે એકલતા માનસિક છે.  વ્યક્તિ જ્યારે એકલી હોય, આસપાસ બીજું કોઈ ન હોય ત્યારે એકાંતમાં છે. એકાંત એટલે હું મારી સાથે છું. એકાંતમાં વ્યક્તિ બધા આવરણો, બધા મહોરા ફગાવીને સ્વને પામી શકે છે. જે સ્વને નથી જાણતો એ અન્યને ક્યાંથી જાણી શકે?  જેને તપ, ધ્યાન કે સાધના કરવી છે, તે એકાંતમાં જ થઈ શકે. માટે એકાંત ખૂબ પવિત્ર છે અને સાધનાનો રાજમાર્ગ છે.

એકલતા એટલે મારું કોઈ નથી. એકલતામાં વ્યક્તિ એકલી પણ  હોઇ શકે કે પછી પરિવાર સાથે, મિત્રો સાથે, ઓફિસમાં, ટોળામાં – સમૂહમાં પણ હોઈ શકે. વ્યક્તિ એકલી હોય ને એકલતા લાગે એ તો સમજ્યા  પણ બધાં સાથે હોવા છતાં જ્યારે કોઈની સાથે વૈચારિક રીતે, લાગણીની રીતે, ભાવની રીતે જોડાઈ ન  શકાય ત્યારે વ્યક્તિ એકલતા અનુભવે છે. એકલતા દુઃખમાંથી જન્મે છે. અથવા એમ પણ સાચું છે કે એકલતા દુઃખ આપે છે. એકલતા એટલે હતાશા, નિરાશા અને તમામ નેગેટિવ સંવેદનાનો સરવાળો. પણ અહીં એક વસ્તુ અભિપ્રેત છે – આપણી અપેક્ષા. આપણી અપેક્ષા હોય છે કે કોઈ આપણને કંપની આપે, મદદ કરે, વાત સાંભળે, વાત કરે, ફરવા આવે…ઘણું લાંબુ લિસ્ટ થઈ શકે. આ અપેક્ષાની પૂર્તિ ન થાય એટલે એકલતા લાગે. વ્યક્તિને જાત જાતના ભય સતાવતા હોય છે – ગરીબી, રોગ, મૃત્યુ વગેરે…એ બધા કરતાં પણ મોટો ભય તેને એકલતાનો હોય છે.  કારણ કે તેને પોતાની જાત સાથે સમય ગાળવાનું ક્યારેય પસંદ જ નથી કર્યું. મારું તો કોઈ નથી…ને ક્યારેક વાત જીવન મરણ સુધી પણ પહોંચી જાય.

પણ બીજો દૃષ્ટિકોણ તો ભુલાઈ જ જાય છે. હું એટલે કોણ? આ શરીર? ના, મારી અંદર જે ચૈતન્ય છે તે…એ તો હંમેશા એકલું જ હોય…મારી અંદર બીજું કોઈ પ્રવેશી  જ ન શકે. આજે સૌને સ્વતંત્ર, એકલા રહેવું ગમે છે. પણ ખરેખર એવી સ્થિતિ આવી પડે તો વ્યક્તિ એ પણ સહન કરી શકતી નથી, ખોવાઈ જાય છે.  એકલતા કોઈ પણ ઉંમરે અણગમતી છે. તેનો સાચો ઉકેલ એ છે કે આ સમયનો આત્મચિંતન અને સાધના માટે ઉપયોગ કરવો. ગુરુદેવ રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે પોતાની એકાંત વ્યથાને ઓગળી ‘ ગીતાંજલિ ‘ જેવા અમર સર્જન આપ્યાં. અંધત્વના એકાંતને અભિશાપના બદલે આશિષ બનાવી અંધ કવિ મિલ્ટને જગતને સ્વર્ગનું તાદૃશ્ય ચિત્રણ કરાવતા બે મહાકાવ્યો આપ્યાં. તેમની વિશ્વવિખ્યાત કૃતિ ‘ પેરેડાઈઝ લોસ્ટ’ નું સર્જન  તેમણે બંને આંખો ગુમાવ્યા બાદ કરેલું.  કાશ્મીરના મર્મી કવિયત્રી લલ્લેશ્વરીએ સ્વેચ્છાએ લાંબો સમય કાશ્મીરની એકાંત ઘાટીઓમાં કાઢી સુંદર સર્જન કર્યું. એથી વિરુદ્ધ આ કોરોનાકાળમાં ઘણા લોકો ડિપ્રેશનનો શિકાર બન્યા. તથા લોકોની સોશિયલ મીડિયા પાછળની ઘેલછા એ આનો પુરાવો છે.  હકીકત એ છે કે વ્યક્તિ એકાંતમાં પોતાની જાત સાથે તાલ મિલાવી શકે છે અને પોતાના હૃદયમાં ઝંકૃત થતાં સ્પંદનો અનુભવી શકે છે. જો અંતર્યાત્રા કરીશું, જાત સાથે જોડાઈશું તો એકલતાની મરુભૂમિને એકાંતના બાગમાં બદલી શકીશું. પછી  તાકાત નથી એકલતાની કે તમને ડગાવી શકે.

રીટા જાની
14/05/2021

ht

2 thoughts on “સ્પંદન-17

  1. નીવડેલ કવિયત્રીનાં સ્પંદન રજૂ કરતી સુરસ કવિતા સાથે આજની પરિસ્થિતિનું આબેહૂબ વર્ણન કરી આલેખેલ એકાંત
    અનેએકલતાની સરસ સમજ આપતી અભિવ્યક્તિ.ટાગોર,મિલ્ટન,લલ્શ્વરી અને પેરેડાઈઝ લોસ્ટનાં ઉદાહરણ આપનાં વાંચનની પ્રતીતિ કરાવનાર રહ્યાં.

    Like

    • જિગીષા બેન,
      આપણા પ્રેમાળ પ્રતિભાવ માટે આભાર.

      Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.