સ્પંદન-16

હૈયે છે એવો ઉલ્લાસ
હોઠે આવે જય ગુજરાત.
ધીંગી ધરાની ધીંગી પ્રજા,
દેશ દેશાવરે ફરકે ધજા.
સુખ સમૃદ્ધિ લાવે આણી,
સાહસમાં ન કરે પાછી પાની.
મીઠી બોલી, મીઠા દિલ,
ગરબે ઘૂમે મેલી હેલ.

મોહન અને મોહનદાસની આ પુણ્યભૂમિ, સરદાર પટેલ, ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિક અને રવિશંકર મહારાજ જેવા નેતાઓની ભૂમિ, વિક્રમ સારાભાઈ સમા વૈજ્ઞાનિકની ભૂમિ,  નરસિંહ મહેતા, મીરાંબાઈ અને પ્રેમાનંદની ભક્તિમાં છલકાતી  અહીંની ગુજરાતી ભાષા, અવિનાશ વ્યાસના સંગીતમાં ઝંકૃત થતી, નર્મદ, મેઘાણી, મુનશી અને ઉમાશંકરના સાહિત્યમાં કસુંબીનો રંગ પીને તરબતર થતી આ ધરા ગુજરાત અને તેની ગુજરાતી ભાષા તથા તેની ખમીરવંતી પ્રજાની વાત અનોખી છે. ડાલામથ્થા સાવજની ડણકથી ગાજતી આ ભૂમિએ બે રાષ્ટ્રોના રાષ્ટ્રપિતા આપ્યા છે.

ગુજરાત અને ગુજરાતીઓ સાથે સમૃદ્ધિ સદાયે જોડાયેલી રહી છે.  સોનાની દ્વારિકા અને સુરત સોનાની મૂરત  એ કોઈ પણ સાહિત્યપ્રેમી ગુજરાતી માટે અજાણ્યા નથી. ગુજરાત પાસે લાંબો સમુદ્ર કિનારો છે. તેથી ગુજરાત દરિયાદિલ છે. ક્યારેક સંજાણ બંદરે આવેલા આશ્રય માગતા પારસીઓને પણ આવો અનુભવ થયો હતો.  પરંતુ આનંદ એ વાતનો કે પારસીઓ ગુજરાતમાં દૂધમાં સાકરની જેમ ભળી ગયા. દાદાભાઈ નવરોજી હોય કે ટાટા, કોઈના માટે ગુજરાત અજાણ્યું નથી. દેશ દેશાવરમાં આ મહેક ફેલાયેલી છે. અહીં કોઈ શરણાગત નથી પણ દિલથી સહુનું સ્વાગત છે. દરિયાદિલી ગુજરાતના લોહીમાં છે. આવી જ લાગણી હતી કેટલાક પોલેન્ડના શરણાર્થીઓની જ્યારે બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં 500 સ્ત્રીઓ અને 200 બાળકો સાથે પોલેન્ડથી નીકળેલ જહાજના કેપ્ટનને કહેવાયેલું કે જ્યાં શરણ મળે ત્યાં જજો. જહાજ દેશ દેશ ફર્યું અને બધાએ જાકારો આપ્યો ત્યાં સુધી કે મુંબઈ બંદરે અંગ્રેજ સરકારે પણ ના પાડી. જહાજ આવ્યું ગુજરાતના  જામનગર બંદરે. મહારાજા દિગ્વિજય સિંહ શરણ તો આપે જ છે પણ સાથે જ બાળકોના શિક્ષણ માટે બાલાચડી સૈનિક શાળામાં વ્યવસ્થા પણ કરે છે. શરણાર્થીઓ નવ વર્ષ બાદ વતન પરત ફરે છે.  તેઓ આજે પણ આ ઉપકાર ભૂલ્યા વગર દર વર્ષ જામનગરની મુલાકાત લે છે. ગુજરાત સંવેદનશીલ  છે. આવાં સીમાચિહ્નો ગુજરાતને પ્રસ્તુત કરે છે. તેથી જ ખુશ્બુ ગુજરાત કી આપણને હૃદય સ્પર્શી લાગે છે. કારણ કે આ જ ખુશ્બુ આપણા હૈયા સુધી વસેલી છે અને પ્રેરણા પરિમલ વહાવી રહી છે. …પ્રેરણા પરિમલ વહે છે અને તેમાંથી ખુશ્બુ વહે છે – આ ખુશ્બુ છે સાહસિકતાની. કિનારો આફ્રિકાનો હોય કે અમેરિકાનો કે પછી યુરોપનો, ગુજરાતી સાહસિકતાની સોડમ બધે જ છે. ગુજરાતની સાહિત્ય સમૃદ્ધિ જુઓ તો પણ તમને આફ્રિકાની વાતો મળી આવશે. ગુણવંતરાય આચાર્યની નવલકથાઓ ‘દરિયાલાલ’ જુઓ કે ‘સક્કરબાર’ એ આભાસ થયા વગર રહેતો નથી કે ગુજરાત માટે આફ્રિકા અજાણ્યું હોય. તો યુરોપમાં માદામ કામા હોય કે શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા- ગુજરાતનો દેશપ્રેમ ભારતના સ્વાતંત્ર્યમાં પણ ઝળકે છે. વાસ્કો દ ગામાને કાલીકટ બંદરની રાહ દેખાડનાર કાના  માલમને પણ એક સાહસિક દરિયાખેડું ગુજરાતી તરીકે ન જ ભૂલી શકાય.

ગુજરાતનો સ્થાપના દિન એ આનંદની ક્ષણ છે, સંકલ્પની ક્ષણ છે, નવાં સ્વપ્નોથી આંખોને રોમાંચિત કરવાની ક્ષણ છે. તેથી જ ભૂતકાળની ભવ્યતાનો પરિચય એટલું જ પર્યાપ્ત નથી. સમય હમેશાં સરતો રહેતો હોય છે.  ઈમારતોની ભવ્યતા તો જ જળવાય જો તેનું સ્વરૂપ બદલાય.  ઇતિહાસનો પદાર્થપાઠ એ છે કે ઇતિહાસ સર્જવો જરૂરી છે. તેમાં રાચવું એ કદાચ ક્ષણિક આનંદ જ હોઈ શકે.  વસંતના આગમનની વધામણી ખાતાં પહેલાં પુષ્પોના સામ્રાજ્યની રૂપ, રંગ અને મહેકથી સજાવટ કરી લઈએ.

ગુજરાતી એ વિશ્વજાતિ છે.  જો સંકુચિતતા હોય તો એ ગુજરાતી નથી. જેમ તે બધાને આવકારે છે તેમ પોતે પણ દેશ દેશાવર ખેડી બધે પહોંચે છે.  પોતાના આતિથ્ય દ્વારા સૌને સત્કારે છે તો વિદેશમાં જઈને પણ પોતાની સંસ્કૃતિ જાળવી રાખીને ત્યાં સમાઈ જાય છે.  જ્યાં પગ મૂકે ત્યાં દૃઢમૂળ થઈને રહે એટલું જ નહિ પણ સેવા સુવાસથી ખ્યાતિ પ્રસરાવે એ સાચો ગુજરાતી. ફોર્બ્સ અને ફાધર વાલેસ જેવા સવાયા ગુજરાતીઓએ ગુજરાતી ભાષાની અમૂલ્ય સેવા કરી.  તો  માદરે વતનથી માઈલો દૂર પરદેશની ધરતી પર માતૃભાષા ગુજરાતીના સંવર્ધન માટે કામ કરતા  ‘બેઠક’, ‘બે એરિયા ગુજરાતી સમાજ’ , ‘ ઓટલો ‘ અને  તેના જેવા અનેક સંગઠનો વર્ષોવર્ષ ગુજરાત ગૌરવ દિન રંગે ચંગે ઉજવે છે એટલું જ નહિ પણ ગુજરાતની સંસ્કૃતિની આલબેલ પોકારે છે.

ગ્લોબલ ગુજરાતી એ માત્ર આજની વાત નથી, એ તો તેની કાયમી ઓળખ છે.  વિશ્વભરમાં પોતાના લચીલાપણાના ગુણના કારણે દુનિયાભરમાં આપણને ગુજરાતીઓ જોવા મળે છે.  તેના પ્રવાહી સમ સ્થિતિસ્થાપક સ્વભાવના કારણે તે વિશ્વના કોઈપણ સ્થળ, સમય અને સંજોગોમાં ગોઠવાઈ શકે છે. ગુજરાતી દરેક દિશાઓથી આવતા નવા વિચારોને સ્વીકારી શકે છે. તે હંમેશા પરિવર્તન માટે તૈયાર હોય છે – પછી તે વાત વ્યંજનની હોય, વિચારોની હોય, પહેરવેશની હોય, ભાષાની હોય  કે ટેકનોલોજીની હોય. તે સામ, દામ દંડ, ભેદની નીતિ અપનાવી પોતાનું કામ કુનેહપૂર્વક કઢાવી લે છે.  માટે તો વર્ષોથી વેપારમાં ગુજરાતી એક સફળ પ્રજા છે. જીવનને ભારોભાર માણવું એ ગુજરાતી સ્વભાવ છે. તમે દેશમાં ફરો કે વિદેશમાં….સૌથી વધુ પ્રવાસીઓ તમને ગુજરાતના જ મળશે.

ગુજરાતીઓના  ભોજનપ્રેમની વાત વગર આ લેખ અધૂરો જ ગણાય. તેમના ફાફડા, ગાંઠિયા, થેપલા, ઢોકળા જગજાહેર છે. હળવદના ઘીથી લથબથ ચૂરમાના લાડુ, સુરતની ઘારી, વડોદરાનો લીલો ચેવડો, ખંભાતનું હલવાસન, ભરૂચની શિંગ,  ગોંડલના ફાફડા, ભાવનગરના ગાંઠિયા, વલસાડી હાફૂસ અને તલાલા ગીરની કેસર કેરી એમનો આગવો પ્રેમ છે.

ગુજરાત, ગુજરાતી અને ગરબા એક અનોખું સંયોજન છે. નવરાત્રી હોય કે કોઈપણ શુભ પ્રસંગ…ગરબે ઘૂમતા ગુજરાતી આખી રાત ગરબા ગાઈને  પણ થાકતા નથી….ભલે ગલીના નાકા પરની દુકાને જવા વાહન લઈ જતા હોય.

કલા અને મનોરંજનના ક્ષેત્રે પણ ગુજરાતીઓનું યોગદાન રહેલું છે.  દેશી નાટક સમાજ… આઈએનટી..પંચોલી પિકચર્સ…કલ્યાણજી આણંદજી…સંગીતકાર જયકિશન..ચિત્રકાર રવિશંકર રાવળ…આર્ટ ડાયરેક્ટર કનુ દેસાઈ….નોંધનીય નામો છે.

ગુજરાતી પાસે વિઝન છે, દીર્ઘદૃષ્ટિ છે, વેપારની સૂઝ છે અને સાહસ પણ છે.  અમુલ, અંબાણી, અદાણી, ઝાયડસ, કેડીલા, સન ફાર્મા, ટોરેન્ટ ફાર્મા એના ઉદાહરણ છે. આ ખમીરવંતી પ્રજા કચ્છના ભયંકર ભૂકંપ પછી તેનું નવસર્જન કરે છે. કચ્છની મરુભૂમિમાં આજે કેસર કેરી, ડ્રેગન ફ્રૂટની ખેતી થાય છે તો ત્યાં સોલાર પાર્ક ને વિન્ડ ફાર્મ તેને વિકાસના પંથે અગ્રેસર કરે છે.  એવું નથી કે આ રસ્તે તેને કોઈ સંઘર્ષ ન કરવો પડ્યો હોય. પણ સંઘર્ષથી અટકે નહીં, હારે નહિ કે પાછો ફરે નહિ એ જ સાચો ગુજરાતી.

રીટા જાની
07/05/2021

4 thoughts on “સ્પંદન-16

  1. સરસ ! ગુજરાતીઓનો ઇતિહાસ અને પ્રદાન બધું જ એક લેખમાં સમાવવું સરળ ન જ હોય ; પણ સરસ રીતે રજૂ કર્યું ! વળી સાન ફ્રાન્સિસ્કોની બેઠક અને લોસ એન્જલ્સનો ઓટલો પણ યાદ કર્યાં એટલે આનંદ થયો ! Thank you Ritaben !

    ગુજરાતી વિશેનું કાવ્ય લખ્યું છે તેની બે પંક્તિ :

    ખાવું પીવું ટેસથી રહેવું , થોડાંમાંથી કૈક બચાવવું ,
    અમીર દિલમાં દયાની સાથે થોડું દાન ધરમ પણ કરવું !
    દાણો પાણી હોય ન હોયે – અતિથિથી હરખાવાનું ,
    દુઃખને પણ ગરબામાં ગઈ જાય એ ગુર્જરનું સરનામું !

    Like

    • આભાર, ગીતાબેન. તમારી કાવ્યપંક્તિઓ ખૂબ ગમી. સચોટ રીતે ગુજરાતીઓની ખાસીયતો રજૂ કરે છે.

      Like

  2. ખૂબ સરસ આલેખન રીટાબહેન,ગુજરાતીઓની દરેક લાક્ષણિકતા આવરી લેતો સુંદર લેખ

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.