એક સિક્કો – બે બાજુ :15) એક અધૂરી ભવાઈ !


એક વાર અમારી ભારતની મુલાકાત દરમ્યાન એક સાંજે મેં અમારાં એપાર્ટમેન્ટની બહાર કાંઈક કોલાહલ , ઝગડા જેવું કશું સાંભળ્યું !
સાસુ વહુનો ઝગડો હતો અને બૂમાબૂમ , ઘાંટાઘાંટ અને હાથ ઉલાળીને જોર શોરથી , મોટેમોટે બોલાબોલી થઇ રહી હતી ;
“ આ શું ભવાઈ માંડી છે? સીધી રીતે સમજવું છું કે ઘરમાં બેસીને તારાં વેશ ભજવ , આમ બહાર બેસીને આબરૂનો ધજાગરો કરતાં લાજતી નથી ?”
સાસુ ગુસ્સામાં આમ ઘણું ઘણું બોલતી હતી .
અને વહુ પણ રડતાં રડતાં સામે કાંઈક કહેતી હતી ;
“ તમારો દીકરો રોજ દારૂ પી ને આવે છે , ને મને ઢોર માર મારે છે , ને હવે સામી થાઉં છું તો તમે મને વઢો છો ? ભવાઈના વેશ તો તમે માંડ્યાં છે !” વહુએ સામે ગુસ્સાથી જવાબ આપ્યો , અને ફરીથી એ રડવા લાગી .
ને ત્યારે કોઈ આધેડ ઉંમરની બહેને ધીમેથી મને કહ્યું : “ મને તો આ છોકરી જ ગાંડી લાગે છે ! રોજ રોજ આવા નખરાં કરે છે ; અને ઘરનાં બધાને ત્રાસ આપે છે”
ત્યાં તો દારૂના નશામાં ચકચૂર એનો પતિ લથડિયાં ખાતો બહાર આવ્યો એટલે બધાં આડા અવળાં થઇ ગયાં.. મારાં આશ્ચર્ય વચ્ચે મેં નોંધ્યું કે લોકો આ મા અને દારૂડિયો દીકરો જે કાંઈ કમાતોય નહોતો એના પક્ષમાં હતાં!!!
બિચારી વહુનું જાણે કે કોઈ જ નહોતું !
“ ઘર હોય તો વાસણ ખખડે ય ખરાં; પણ આમ રોજ રોજ આવા ઘરનાં ઝગડા બહાર લાવવાના ?” કોઈ વૃદ્ધ માજી -સોરી – કોઈ ‘ઘરડું’ જણ બોલ્યું . મારે ઘણી ઘણી દલિલો કરવી હતી આ પ્રસંગ બાબતે ; મને સ્પષ્ટ દેખાતું હતું કે બિચારી વહુ અહીં ચારે બાજુઓથી ઘેરાયેલી હતી ; પણ એની તરફદારી કરે એવું કોઈ જ ત્યાં નહોતું .
સિક્કાની આ બીજી બાજુ કોઈનેય દેખાતી નહોતી !
મને તો અહીં સ્પષ્ટ દાદાગીરી , અન્યાય અને ત્રાસ જ દેખાતાં હતાં.
પણ જે મને દેખાતું હતું , અને તમને પણ દેખાતું હશે – એ -એ પેલાં લોકોને કેમ ના દેખાયું ?
ઘણી વખત સિક્કાની બીજી બાજુ જોવાની આપણે પરવા જ કરતાં નથી . કદાચ પરવા કરીએ તો આપણા પગ પર એ સળગતું લાકડું આવીને પડે તો ? પણ જે શબ્દો પેલી વહુને સાસુએ કહ્યા હતા તે શબ્દો મને મનમાં ચોંટી ગયા : ‘ આ શું ભવાઈ માંડી છે?’ હા , ભવાઈ !
ભવાઈ શબ્દની ઉત્પત્તિ પણ આવા જ એક પ્રસંગમાંથી થઇ હતી ને ?
પ્રિય વાચક મિત્રો , આજે રજૂ કરું છું હું એ “ ભવાઈ” ની વાત . એ વિષે વાંચવા બેઠી ત્યારે મારું લોહી ઉકળી ગયું હતું ; અને તમારું લોહી પણ ઉકળી જશે એ ચૌદમી સદીનો, ઊંઝા ગામનો પ્રસંગ વાંચીને !
ઈસ્વીસન ૧૩૬૦ ના અરસામાં , આપણા દેશમાં મુસ્લિમોનું રાજ્ય પ્રસરી રહ્યું હતું . દિલ્હીની ગાદી પર અલ્લાઉદ્દીન ખીલજીનું રાજ હતું . એનો સરદાર જહાનરોજ કનોજ થઈને ગુજરાતમાંથી પસાર થઇ રહ્યો હતો . એને ઊંઝા ગામ બહાર તંબુ તાણ્યાં હતાં . ઊંઝાના મુખી હેમાળ પટેલની અત્યતં સુંદર પુત્રી ગંગાના રૂપ વિષે કોઈએ કહ્યું . એટલે એણે કોઈને કહ્યું અને એ ગંગાને ઉપાડી આવ્યું ..
એ સમયે , ઊંઝા ગામનો બ્રાહ્મણ અસાઈત ઠાકર , જેનું ગામમાં સારું માન હતું , અને મુસ્લિમ લોકો પણ એનું માન જાળવતાં હતાં . ત્યારે અસાઈત ઠાકોર મુસ્લિમ સુબેદાર જહાનરોજ પાસે ગયો અને પોતાની દીકરી પાછી આપવા વિનંતી કરી .
‘પોતાની દીકરી ?” અસાઈત ઠાકોરની દીકરી ?
સુબેદાર માનવા તૈયાર નહોતો ; એણે અસાઈતને ગંગાનાં હાથની રસોઈ એક જ ભાણામાં બેસીને જમવા કહ્યું .
પોતાની દીકરી સમાન ગંગાને બચાવવા અસાઈતે એક જ ભાણામાં બેસીને , એક જ થાળીમાંથી ગંગા સાથે ભોજન લીધું ..ને ગંગા બચી ગઈ !
તો તમે માનશો કે સૌએ ગામની દીકરીને બચાવવા બદલ અસાઈત ઠાકોરને ફુલહાર કરીને , વરઘોડો કાઢ્યો હશે અને માનપાન આપીને વધાવ્યા હશે ; બરાબરને ?
જો એવું થતું હોત તો આવડો મોટો દેશ મુસલમાનો અને પછી ફિરંગીઓ , પોર્ટુગીઝો . ફ્રેન્ચ લોકો અને છેવટે અંગ્રેજોના હાથ નીચે ગુલામીમાં બસ્સો વર્ષ સબડયો ના હોત ને ? લોકોએ ભેગાં થઈને અંગ્રેજોને હઠાવ્યા હોત ને ?
પણ , ઊંચ નીચના વાડાઓ કરીને , બ્રાહ્મણોએ અષ્ટમ પષ્ટમ ગપ્પાંષ્ટકમ જેતે ભણીને , આ અછૂત છે , પેલો નીચો છે , આને ખેતી કરવા મોકલો , પેલાએ લડવા જવાનું છે .. એમ વાડાઓ કર્યા અને અંતે દેશ ગુલામ થયો !
અસાઈત ઠાકરને માન સન્માન આપવાને બદલે , એ તો વટલાઈ ગયો છે કહીને એને ન્યાત બહાર મુક્યો !!
એનો બ્રાહ્મણનો વ્યવસાય -પૂજા – પાઠ કરાવવા , યજ્ઞ જપ તપ વિધિ કરાવવાનું બંધ થયું ! બહિષ્કાર કર્યો એ બ્રાહ્મણોએ એનો !!
મિત્રો , દાદાગીરી કે ગુંડાગીરી એ માત્ર આજનો જ પ્રશ્ન નથી ..સદીઓથી ચાલ્યો આવતો સમાજનો માનસિક રોગ છે !
અસાઈતને ઘર સંસાર હવે કેવી રીતે ચલાવવો એ પ્રશ્ન થઇ પડ્યો .
ત્યારે પટેલ લોકોએ એ કુટુંબને આવકારો આપ્યો . હેમાળા પટેલે જમીન આપી કે જેથી એ ખેતી કરી શકે . અસાઈતના ત્રણ દીકરાઓ હતાં તે સૌએ લોકોનું મનોરંજન કરવાનું સ્વીકાર્યું – જેમાં એ લોકો પોતાની આ વાત વ્યગમાં કહી શકે .
“ ભવ” એટલે થવું , અને ભવ એટલે ભાવ! આઈ એટલે માતા . ભવાઈ – કે જેમાં કોઈ ભાવનાઓ છે , એ કરી બતાવીએ તે ભવાઈ .
. માતાને ભાવથી અર્પીએ તે – ભવાઈ .
અસાઈત ઠાકર વિદ્વાન હતો , એટલે એણે ૩૬૦ જેટલા નાટકો – એટલેકે – વેશ લખ્યા . સમાજમાં જે જે ઉપહાસને પાત્ર હતું તે અને જે વિચિત્ર લાગતું હતું તે સૌ ઉપર એણે વ્યંગ કર્યા . નાટકો લખ્યા . અને ભજવ્યા .
સિક્કાની આ બીજી બાજુ છે : જો એ વિદ્વાન ,સમજુ બ્રાહ્મણને તે દિવસે કસોટીમાં ઉતરવાનું થયું હોત નહીં તો એની વિદ્વવત્તા માત્ર પૂજા પાઠમાં જ સમાઈ જાત ! એણે કોઈને માટે , એક પારકી દીકરી માટે છસો વર્ષ પહેલાં, મુસીબત વહોરી , તો આજે પણ અસાઈત ઠાકરને યાદ કરીએ છીએ . એનાં ૬૦ જેટલા નાટકો , ભવાઈ વેશ આજે પણ સચવાયાં છે . એના ત્રણેય દીકરાઓએ જરૂર પડી ત્યાં સ્ત્રીનો વેશ પણ લીધો ! અને તેઓ ખુબ લોક પ્રિય બન્યા ..
અને અમારી ભારતની મુલાકાત દરમ્યાન બનેલ એ બનાવમાં શું થયું ? શું અમે હિંમતથી એ દીકરીનો પક્ષ લીધો ?
હા અને ના .
અમારે પણ લોકોની નારાજગી વ્હોરવી પડેલી..
“ તમને કાંઈ સમજાય નહીં , તમારે અહીં રહેવું નહીં , તો શા માટે આવી વાતોમાં સમય બગાડો છો ?” કોઈ અમને સમજાવવા આવેલું ; “ તમારી પાસે સમય નથી અને જો કોઈ તમારા વિરુદ્ધ ખોટી ફરિયાદ પણ કરશે તો તમે પોલીસના લફરામાં પડશો ! તમારો પાસપોર્ટ જ જપ્ત કરી લેશે !”
એમણે હળવા શબ્દોમાં ધમકી આપેલી ..
હા , ઘણી વખત દિલ બળે છે કે મોટી મોટી મહાન સંસ્કૃતિની વાતો કરતાં આપણે , યત્ર નાર્યાસ્તુ પૂજ્યન્તે રમન્તે તત્ર દેવતાઃ- જ્યાં નારીનું ગૌરવ થાય છે ત્યાં દેવોનો વાસ છે એમ કહેતાં આપણે , સાચા અર્થમાં કેટલું સ્ત્રીનું સન્માન કરીએ છીએ ? તે દિવસે તો એ છોકરીને અમે સાંત્વના આપેલી , બીજું વધારે કાંઈ કરી શકેલ નહીં .
ભવાઇના વેશ ભજવવા જેટલી હિમ્મત કોઈનામાં નહોતી , નહીં તો દારૂડિયો , બે રોજગાર પતિ અને એનીપુત્ર પ્રેમમાં આંધળી માં ઉપર જરૂર કોઈ કશુંક બોલ્યું હોત..
બસ , આજે એટલું જ . સિક્કાની બીજી બાજુ હોય છે – ક્યારેક એટલી ખતરનાક , કે આપણે જાણીને ય એ બીજી બાજુ જોતાં નથી . એક બાજુએ અન્યાય છે ણે બીજી બાજુએ ન્યાય સાથે મુશ્કેલીઓ ! હરિનો મારગ છે શૂરાનો !
બધામાં અસાઈત ઠાકર જેવી શક્તિ હોતી નથી ને ?

4 thoughts on “એક સિક્કો – બે બાજુ :15) એક અધૂરી ભવાઈ !

  1. સ્ત્રી ને સમાજ માં બધી કસોટી આવેછે

    મુખ્ય માણસ સમજુ હોય તો સાચો માર્ગ બતાવે
    અને સારુ પરિણામ આવેઅનીસ્ટ માંથી બચી જવાય
    શિકાની બે બાજુ છે સારુ પણ થાય અને માઠું પણ ને
    Nalin

    Liked by 1 person

  2. ગીતાબહેન, સિક્કાની બે બાજુમાં તમે આજનાં સમયમાં પણ સ્ત્રીની અવદશાનું સુંદર ચિત્રણ સાથે ,ભવાઈનાં પ્રણેતા અસાઈત ઠાકરની સુંદર વાત કરી છે.. સુંદર આલેખન….

    Liked by 1 person

    • Thanks Jigishaben ! The whole story about Asait Thakar is so unbelievably weird that one cannot believe it .. That’s how we lived in those days .. Hopefully they learned and changed their attitude .

      Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.