એક સિક્કો – બે બાજુ :14) સીતાની અગ્નિ પરીક્ષા !

એક સિક્કો – બે બાજુ :14) સીતાની અગ્નિ પરીક્ષા !
અમારાં એક મિત્રને ત્યાં ત્રણ દિવસનાં રામાયણ / રામકથા -પ્રવચનોનું આયોજન થયું હતું .કથાનો એ ત્રીજો દિવસ હતો . એ દિવસે રામ રાવણનાં યુદ્ધ પછી રામ અને સીતાનાં મિલાન પ્રસંગની અમે ઉત્સુકતાથી રાહ જોઈ રહ્યાં હતાં. મહારાજે સીતાની અગ્નિ પરીક્ષાનો પ્રસંગ શરૂ કર્યો ..
ત્યાંતો કોઈ ધીમેથી બોલ્યું : “ આ તો હદ થઇ ગઈ કહેવાય!” એક બહેને ધીમેથી કહ્યું ; “ બિચારી સીતા જેણે સતત પોતાના પતિ રામનું જ સ્મરણ કર્યું , જેણે રાવણને કરગરીને , ક્રોધથી કે બીજી ગમે તે રીતે પણ એનાથી પોતાની જાતને સાંભળી , એની જ અગ્નિપરીક્ષા ?”
અમારાં બચુ મહારાજે તુલસીદાસ રચિત રામચરિતમાનસ માંથી લંકા કાંડ નું પદ ગાયું :
“સીતા પ્રથમ અનલ મહું રાખી , પ્રગટ કીન્હિ ચહ અંતર સાખી-
અર્થાત, સીતાજીના મૂળ સ્વરૂપને પ્રથમ અગ્નિમાં રાખ્યું હતું તેને સર્વના હ્ર્દયના સાક્ષી ( અંતર સાખી ) હવે તેને પ્રગટ કરવા ચાહે છે ! એટલે કે સરળ શબ્દોમાં : અગ્નિ દેવને બોલાવી , સીતાને એમાંથી પસાર થવાનું છે ! એટલે કે પોતે પવિત્ર છે તેની એણે ખાતરી આપવાની છે !
અમે સૌ સખી મંડળમાં ગણગણાટ શરૂ થઇ ગયો – જેવો ગણગણાટ ત્યારે પણ લંકામાં રાક્ષસ સ્ત્રીઓમાં થયો હતો :
તેહિ કારન કરુણાનિધિ , કહે કછુક દુર્બાધ;
સુનત જાતુધાની ( એટલે કે રાક્ષસણીયો ) સબ લાગી કરૈ બિષાદ !
એ રાક્ષસ સ્ત્રીઓની જેમ , અમે પણ – જેઓ સૌ -વર્ષોથી અમેરિકાની ભૂમિ પર વસેલ , ભણેલ ગણેલ , નોકરી -ધંધો કરતી બહેનોમાં – પણ ગરબડ શરૂ થઇ .જો કે આવે પ્રસંગે વાતાવરણમાં હલચલ ઉભી ના થાય તો જ નવાઈ !
“ એક સ્ત્રીની અગ્નિ પરીક્ષા ?”
અમે બહેનો વધારે ડિસ્ટર્બ હતી , હા પુરુષ વર્ગ હાથમાં ગરમ ગરમ ભજીયા અને ચા સાથે રામાયણનો આ પ્રસંગ સાંભળી રહ્યો હતો . રામાયણની આજે પૂર્ણાહૂતિ હતી એટલે એમનું ધ્યાન કદાચ સાંજના મહાપ્રસાદ – મિજબાની તરફ હતું ..
“ જુઓ , આ નાજુક પ્રસંગને આપણે બંને બાજુથી જોવા પ્રયત્ન કરીએ !” મહારાજે આગળનાં પ્રસંગોની જેમ (જુઓ -સિક્કાની બે બાજુ : રામાયણનીયે રામાયણ ? ; રામ અને ભરત મિલાપ ; અને એમાં લક્ષમણનો શો વાંક? -એ પ્રસંગો )
અહીં પણ એમણે એમની વાગ્ધારાને વધુ તેજસ્વી બનાવી .
“આપણે દરેક પ્રસંગને – પરિસ્થિતિને અહીં બંને બાજુથી જોવા પ્રયત્ન કરી રહ્યાં છીએ . તો એ રીતે સમજવા પ્રયત્ન કરીએ . તુલસીદાસે જે લખ્યું છે તેની સાથે આપણે વાલ્મિકી રામાયણને પણ તપાસીએ છીએ . વાલ્મિકી જેવા મહા કવિએ આવું શા માટે લખ્યું હશે ?” એમણે અમને સૌને શાંત પાડતાં કહ્યું .
“ આપણી સંસ્કૃતિ જેની અત્યારે વિશ્વમાં બધે પ્રસંશા થાય છે એનાં મૂળમાં ઉચ્ચ આદર્શ, દિવ્ય વિચારધારા અને ઘણા કડક મૂલ્યો રહ્યાં છે . ઋષિ મુનિઓએ સમાજને ઉર્ધ્વગામી બનાવવા જે પ્રયોગો આપ્યા તે કાંઈ સહજ સરળ નહોતા .. અને એટલે જ તો તક્ષશિલા જેવી વિદ્યાપીઠોમાં એ સમયે આજથી બે હજાર વર્ષ પૂર્વે , સાહીંઠ હજજાર જેટલા વિદ્યાર્થીઓ વિશ્વમાંથી આવા ઉચ્ચ મૂલ્યોનો , ઉચ્ચ કલાઓ , શાસ્ત્રો વગેરેનો અભ્યાસ કરવા આવતાં હતાં!
અને સમાજનું નૈતિક સ્તર ઉચ્ચ રાખવામાં સ્ત્રીનું ચારિત્ર્ય ઘણો મહત્વનો ભાગ ભજવે છે ..”બચ્ચું મહારાજ બોલ્યા .
“ એટલે શું સ્ત્રીઓની આવી રીતે અગ્નિ પરીક્ષાઓ કરવાની ?” એક બહેને અકળાઈને કહ્યું .
“ એ તો ઠીક છે , કે અગ્નિપરીક્ષા કરી , પણ ત્યાર પછી તો સ્ત્રી શુદ્ધ રહે એટલે , પતિના મૃત્યું બાદ એને પણ ચિતા ઉપર ચઢાવી દેવાનું શરૂ થયું !!” બીજી બહેને કહ્યું . “ કેવો વિચિત્ર સમાજ !”
વાતાવરણમાં ગરમી આવી ગઈ .
“ વાલ્મિકીને એક એવા આદર્શ સમાજ નું ચિત્ર ઉભું કરવું હતું, કે જ્યાં રાજા પોતાનું અંગત સુખ જતું કરીને પણ પ્રજાનું હિત જુએ.. “મહારાજે સમજાવવા પ્રયત્ન કર્યો .
“આ દુનિયાનું અજબ છે ગાણું, કરે પરીક્ષા , ચિતાનું ટાણું !!
બળી જશે તો પાપી કહેશે , જીવી જાય તો માયાવી કહેશે !”
મેં પણ સુર પુરાવ્યો ; “ સ્ત્રીઓને કેવો અન્યાય ? સીતા , સીતાની છાયા , સીતા અગ્નિદેવને આપી , પછી લીધી .. આ બધું – એવું બધું સ્ત્રીઓને જ નસિબે લખાયું હતું ?” મેં કહ્યું , “ કારણકે આ કથા ઋષિઓએ લખી હતી – ઋષિ પત્નીઓએ નહીં !
“ તું નિર્દોષ છે , બેટી ; આમાં વાંક નથી કાંઈ તારો-
કોઈએ કાંઈ કહ્યું નહીં એવું – કે ના કોઈએ પૂછ્યું કાંઈ તેવું !” એક બહેને લહેકાથી એ ગીત લલકાર્યું .
પણ મહારાજને તો મૂળ કથા કહેવાની હતી ને ? એ મુદ્દા પર આવ્યા :
‘ પુરુષ પ્રકૃતિથી જ શક્તિશાળી હોવાથી , એને ગર્ભવાન બનવાની ચિંતા ના હોવાથી , એ ઘરની બહાર મુક્ત રીતે ફરી શકે , જયારે સ્ત્રી એ દ્રષ્ટિએ અબળા હોવાથી એ ઘરમાં સુરક્ષિત રહે – એ ભાવ માનવ સૃષ્ટિમાં સર્વત્ર છે .
પશ્ચિમની સઁસ્કૃતિમાં પણ સ્ત્રી ઘરમાં રહી કુટુંબનું પોષણ કરે અને પુરુષ બહાર જઈને સ્ત્રી અને સંતાનો માટે ભરણપોષણ માટે ઉપાર્જન કરે એવી વ્યવસ્થા છે જ . પણ ,પશ્ચિમની સંસ્કૃતિમાં સ્ત્રીની અગ્નિ પરીક્ષા કે સતી પ્રથા નથી . તમને ખબર છે કેમ ?”
મહારાજના પ્રશ્ને અમને સૌને વિચારમાં મૂક્યાં!
આપણી સંસકૃતી વિષે ગાંધીજીએ જે કહ્યું હતું તે મહારાજે યાદ કરાવ્યું કહે : “ ગાંધીજી જયારે ૧૯૧૫માં સાઉથ આફ્રિકાથી કાયમ માટે પાછા આવ્યા ત્યારે એમણે એક આખું વર્ષ દેશમાં ભ્રમણ કર્યું હતું . એક વર્ષ બાદ અમદાવાદમાં આશ્રમ સ્થાપવાનો વિચાર કરતા હતા ત્યારે એક પત્રકારે એમને પૂછ્યું : “ ગાંધીભાઈ , આ દેશ જોયા પછી તમને શું લાગે છે ?” એ પત્રકારને એમ કે ગાંધીજી દેશની ગરીબાઈ કે ગંદકી વિષે કાંઈ કહેશે .
પણ ગાંધીજીએ કહ્યું : “ ભણેલા લોકોની નિષ્ક્રિયતા જોઈને હું આશ્ચર્ય ચકિત થઇ ગયો છું . પ્રશ્નો છે , પણ જાતિઓના વાડામાં વહેંચાઈ ગયેલ લોકો પોતાના વાડાઓમાં ,પોતાનો અહમ પકડીને , પોષતાં રહ્યાં છે !” બચુ મહારાજે એમના વિશાલ જ્ઞાન સાગરમાંથી અમને થોડાં વિચાર રજૂ કર્યા :
“સીતાની અગ્નિ પરીક્ષા એ તો સમાજ ઉપર શુદ્ધ સમાજનો દાખલો બેસાડવા લખવામાં આવ્યું હતું .
મહા કવિ વાલ્મીકિએ રામાયણ લખ્યું તે પણ સીતાએ પોતાની જે આપવીતી કહી તે સાંભળીને જ લખ્યું હતું ને ?”
હા , એ વાત ભુલાઈ ગઈ હતી , મહારાજે યાદ કરાવ્યું , કે લંકાના રાવણને હરાવી , અગ્નિ પરીક્ષા આપ્યા બાદ સીતા અયોધ્યા આવે છે અને લોકો ઉત્સવ ઉજવે છે ( દશેરાઃ એ રાવણ દહન અને દિવાળીએ અયોધ્યામાં રામ આગમન આપણે ઉજવીએ છીએ ને ?) અને એક ધોબીની વાત ઉપરથી પછી રામ ગર્ભવતી સીતાનો ત્યાગ કરે છે !
અહીં , આદર્શ રાજા રામ આદર્શ પ્રજા ઘડવાના ઉત્સાહમાં રાણી સીતાનો ત્યાગ કરે છે ! એટલા માટે કે સીતા રાવણને ઘેર દશ મહિના રહી હતી ! સમાજમાં દરેક સ્ત્રી જો ઘરબાર છોડીને પર પુરુષ ઘેર જતી રહે તો પછી સમાજનું માળખું બગડી જાય ! આ સિક્કાની એક બાજુ છે .
પણ બીજી તરફ -સારું , સ્વચ્છ , ઉચ્ચ મૂલ્યોવાળું , નીતિમય જીવન જીવવું અઘરું છે , અને એનો માપ દંડ કાયમ અઘરો જ રહેવાનો . પણ એ માપદંડ ને જો વાસ્તવિકતા સાથે જોડવાનું જયારે સમાજના આગેવાનો ભૂલી જાય છે ત્યારે સમાજમાં વધારે દુષણો ઉત્પ્ન્ન થાય છે ..
પણ સખત નીતિ નિયમો ઘડવાથી આખરે સીતાના જીવનની જેમ સમાજમાં સ્ત્રીઓને કૂવો પૂરવાનો વારો આવે છે .
સીતાએ મહાકવિ વાલ્મિકીને પોતાની આપવીતી કહી , અને વાલ્મીકિએ રામાયણ લખ્યું . ઘણા પ્રસંગોથી એ માહિતગાર હતા , પણ સીતાએ પોતાનું બયાન આપ્યું ને રામાયણ રચાયું .
પછી શું થયું ? તમે પૂછશો .
જે છોકરી જનક પુત્રી – જાનકી શિવ ધનુષ્યથી રમતી હતી , એવી હોશિયાર છોકરી , જેણે રઘુકુળના રામને પોતાના પતિ તરીકે પસંદ કર્યા હતા અને એમને પગલે મુશ્કેલીઓ સહન કરી , અગ્નિ પરીક્ષા પણ આપી , સિંગલ મધર બનીને એકલે હાથે બે બાળકો લવ -કુશને ઉછેર્યા અને આખરે અતિશય દુઃખથી થાકી ને એ આખરે ધરતીમાં સમાઈ ગઈ !!
આપણા દેશની ઉચ્ચ સઁસ્કૃતિનો અભ્યાસ કરવા જયારે દૂર દૂરના દેશોમાંથી વિદ્યાર્થીઓ આવતાં, મુસાફરો આવતાં તો સાથે સાથે લુચ્ચા લૂંટારાઓ પણ આવ્યા ! એ લોકોના આક્રમણોનો સામનો કરવાની શક્તિ આ કહેવાતા શુદ્ધ સમાજમાં નહોતી ! એક વર્ગ જે માત્ર સંસ્કૃતિનું ચિંતન કરતો હતો તે બ્રાહ્મણ વર્ગ – બધી વિદ્યા જાણતો હતો પણ સ્વ નું રક્ષણ કરવા અસમર્થ હતો ! અને દેશનું રક્ષણ કરવાનો ઈજારો ક્ષત્રિઓને આપ્યો હતો તેઓ પોતાના નાના નાના રાજ્યો રચીને , વાડાઓ કરીને બેસી ગયા હતા ! ક્ષુદ્ર – અર્થાત તરસ્યાં- જેઓ સમાજમાં સ્વચ્છતા રાખવા , અન્ય લોકોની સેવા કરવા તરસ્યાં હતાં તે સૌ અછૂત બની ગયા ! ને ગણતરીબાજ વૈશ્ય સમાજ પોતાના હિતની ગણતરીઓ કરવામાં દેશ વેચવા બેઠાં!
અતિશય સ્વચ્છ , ઉચ્ચ ધ્યેયનું પણ સતત પરીક્ષણ કરવું જરૂરી છે – સીતાની અગ્નિ પરીક્ષા અતિશય શુદ્ધ સમાજનોદુરાગ્રહ દર્શાવે છે . જો. સીતા ખરેખર રાવણની વાસનાનો ભોગ બની હોત તો શું એમાં સીતાનો વાંક ગણાય ? એને હૂંફ અને આશ્વાસન આપવાને બદલે દંડ આપવાનો ? અને અપવિત્ર કહીને બાળી નાખવાની ? એટલે જ ગાંધીજીએ કહ્યું હતું કે : “ હું હિન્દૂ છું છતાંયે , દેશ આઝાદ થયા બાદ જો મને સમય મળશે તો હિન્દૂ ધર્મમાં ધર્મને નામે ઘર કરી ગયેલ દુષણો મારે દૂર કરવા છે”
રામાયણ અને મહાભારતમાં ઘણે સ્થાને આવતા માનવતાના મૂલ્યોની ઘણી વાતો આપણને યોગ્ય ના લાગે તે સ્વાભાવિક છે એટલે સમય પ્રમાણે એ બદલાય તે જ યોગ્ય છે .. આપણો દેશ ગુલામીમાં સદીઓ સુધી સબડયો તે પણ એક કારણ વિચારવા જેવું છે . દરેક સિક્કાને બે બાજુ હોય છે – આપણે
એવી જ રીતે એક સ્ત્રીને ચિતા ઉપરથી બચાવનાર સજ્જનને સન્માન આપવાને બદલે શિક્ષા કરવાને લીધે ,તેમાંથી જ આગળ ઉપર જે મજાક – મશ્કરી થઇ – તે ભવાઈની વાત – આખા સમાજની વાત – બહુમાન કરવાને બદલે બહિષ્કાર કર્યો તો એ સિક્કાની બીજી બાજુ – આવતે અંકે વિચારીશું .

2 thoughts on “એક સિક્કો – બે બાજુ :14) સીતાની અગ્નિ પરીક્ષા !

  1. સુભાસભાઈ ગીતાબેન તમે વિચારક પ્રસંગે દર્શવ્યો છે અભિનંદન

    Liked by 1 person

    • Thank you , Naliniben !
      અહીં મધુમતિબેન મેહતાનો એક શેર યાદ આવે છે :
      હું સીતા જેમ બેઠી છું દશાનનની હવેલીમાં
      પરીક્ષા અગ્નિમાં ના લે તેવો રામ શોધું છું !
      એ સમયે સ્ત્રીઓના ચારિત્ર્યની શુદ્ધિનો એટલો બધો આગ્રહ રાખવામાં આવ્યો કે ભૂલ કે ભોગ બનેલ સ્ત્રીઓને મરવા સિવાય બીજો વિકલ્પ જ નહોતો રાખ્યો ઋષિઓએ !

      Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.