HopeScope Stories Behind White Coat – 10 / Maulik Nagar “Vichar”

By : મૌલિક નાગર “વિચાર”

લીનાબેન તો હાથમાં ચેકલીસ્ટ લઇને બેગ ભરવામાં મશગુલ થઇ ગયાં હતાં.

‘જો બેટા, ખાવાપીવાની કોઈ પણ તકલીફ પડે, પૈસાની જરૂર પડે કે ગમે તે ઇમરજન્સી આવે, જરાક પણ મૂંઝાતો નહીં, અમને અહીંયા જાણ કરી દેજે, મેં મારા ત્યાંના બે-ત્રણ મિત્રોને કહી જ રાખ્યું છે, ક્યારેય હતાશ ના થતો, તકલીફ આવે તેમ જતી પણ રહે, મારા જીવનનો મંત્ર તું પણ આજે જીવનમાં ઉતારી લે “ઓલવેઝ બી પોઝિટિવ.”
‘અરે મમ્મી-પપ્પા તમે જરાક પણ ચિંતા ના કરો, ઉષ્મા તો છે મારી સાથે અને બધું કંપની જ પ્રોવાઈડ કરવાની છે, બસ તમે લોકો પણ ત્યાં આવવાની તૈયારી ચાલું કરી દેજો.’

ચિક…ચિક…ચિક…ચિક…ચકલીના અવાજવાળો દેશી ઘરનો દેશી બેલ વાગ્યો અને દરવાજો ઉઘાડતા જેમની રાહ જોવાતી હતી તે પાડોશી પ્રમોદભાઈ નજરે પડ્યાં.
‘લીનાબેન આ લો, ખાખરાનાં પાંચ પેકેટ, લિજ્જત પાપડનાં ત્રણ પેકેટ, મુખવાસ અને બીજો સૂકો નાસ્તો પણ છે.’
‘સોરી પ્રમોદભાઈ તમને કામ સોંપવું પડ્યું, આજે રાત્રે જ ભાવેશની અમેરીકાની ફ્લાઈટ છે અને બહું બધાં કામ બાકી છે.’
‘અરે લીનાભાભી પાડોશી એ પહેલો સગો…….તમ ત્યારે જરાક પણ……!’

લીનાબેન ટીફીન સર્વિસ ચલાવતા હતાં, રોજનાં ૧૫ માણસોનું ટિફિન એ એકલાં હાથે બનાવતાં હતાં અને રક્ષેશભાઈ નામું લખવાં જતાં હતાં. ભાવેશ એમનો એકનો એક દીકરો હતો.
મોજશોખ બાજુ પર મૂકીને તેઓ એ ભાવેશને ભણાવ્યો હતો. ઉછીના પૈસા લઈને એને ધામધૂમથી પરણાવ્યો અને ચારધામ યાત્રાની બચત પણ ભાવેશના હનીમૂન પાછળ ખર્ચી નાખી.
એ સમય એવો હતો કે અમેરિકા જવું એટલે પરગ્રહ પર જવા બરાબર હતું અને એક ગર્વની વાત પણ હતી, એટલે લીનાબેન અને રક્ષેશભાઈના ઘરે સવારથી જ સગાસંબંધીઓ મુલાકાતે આવતાં હતાં.
“કંઈ કામકાજ હોય તો અચૂક કહેજો રક્ષેશભાઈ!!!.”
“અમારી ગાડી છે, જો એરપોર્ટ જવું હોય તો લીનાભાભી!!!” જેવું કહેતા અનેક મહેમાનો મદદ માટે ઊમટી પડ્યાં હતાં.

સાંજ પડી, ૩૫-૪૦ જેટલાં સગાસંબંધીઓ સાથે આખોય સંઘ અમદાવાદ એરપોર્ટ પહોંચી ગયો. લીનાબેને ભાવેશનાં માથે વ્હાલભર્યું ચુંબન કરી ભાવેશ અને ઉષ્માને વિદાય આપી.

‘પપ્પા, અમે અહીંયા પહોંચી ગયા છીએ, કંપનીની ગાડી એરપોર્ટ લેવાં આવી હતી.’ ભાવેશે પહોંચતાની સાથે જ ઘરે ફોન કરી જણાવી દીધું કે પોતે સુખરૂપ પહોંચી ગયો છે.
રિસિવર હાથમાં આવવાની સાથે જ મમ્મી એ તો સવાલોની ગોળીબારી ચાલું કરી દીધી, ‘ક્યાં, કેવું, કેમ વિગેરે વિગેરે!!’
‘મમ્મી ચિંતા ના કરીશ, અત્યારે તો કંપની એ હોટેલ રહેવા આપી છે, પછી અમે કંપનીના એપાર્ટમેન્ટમાં શિફ્ટ થઇ જઈશું, તમારા લોકોની વિસા પ્રોસેસ પણ કંપની જ કરાવી આપવાની છે.’
‘સારું બેટા તું અમારી ચિંતા ના કરતો, બસ તારી નોકરીનું ધ્યાન રાખજે, ઉષ્મા અને છોકરાઓને અમારી યાદ આપજે.’ મમ્મી એ ફોન મુક્યો અને આંખમાંથી મમતા છલકાઈ ગઈ.

સમયે તો જાણે મેરેથોનમાં ભાગ લીધો હોય.
વર્ષો વીતવા લાગ્યાં, બ્રેડ બટરના દેશમાં તો ભાવેશ પાસે ઘી કેળાં હતાં.
પોતાના પર્સનલ સ્વિમિંગ પુલવાળો વિલા, માથાદીઠ ગાડીઓ, નોકરચાકર વિગેરે વિગેરે….
વર્ષો વીતી ગયાં હતાં અને ગમે તેટલાં પૈસા હોવા છતાં પણ એ એક પણ વખત મમ્મી-પપ્પાને અમેરિકા બોલાવી શક્યો ન હતો.
ક્યારેક એને છોકરાઓની પરીક્ષાઓ નડતી, ક્યારેક બહું ઠંડી હોવાથી તમે આવશો તો માંદા પડશો જેવાં બહાનાં નડતા અને ક્યારેક ટિકિટના અને ડોલરનાં ભાવ ઘટે એટલે તરત ટિકિટ બુક કરાવી દઈએ એવું આશ્વાશન મળતું.
હવે તો લીનાબેન અને રક્ષેશભાઈએ પણ અમેરિકા જવાનો વિચાર માંડી વાળ્યો હતો.
જોતજોતામાં કોરોના નામની વૈશ્વીક બીમારી એ વિશ્વના એકેએક દેશમાં કહેર વર્તાવવાનું ચાલું કરી દીધું.
લીનાબેન તો રોજ સવારે ભાવેશ, ઉષ્મા અને પૌત્રોના ખબર અંતર પૂછી લેતી પણ સામેથી “તમે લોકો સાચવજો પાછા” જેવો બેદરકારી ભર્યો પ્રેમ મળતો.

છેલ્લા એકાદ અઠવાડિયાથી રક્ષેશભાઈને તાવ ઉતરતો જ ન હતો, બે ત્રણ વખત તેઓ કોરોના ટેસ્ટિંગ ટેન્ટમાં વિનામુલ્યે ટેસ્ટ કરાવવા ગયાં હતાં પણ ત્યાંથી તેમને સામાન્ય તાવ છે તેવું કહીને ટેસ્ટ કરવામાં આવતો ન હતો.
ભાવેશ પણ સામાન્ય તાવ છે મમ્મી, થઇ જશે સારું, આ તો સીઝન બદલાય એટલે પપ્પાને આવું થતું જ હોય છે જેવાં અનેક સામાન્ય કારણો જણાવી ફોન મૂકી દેતો.
રક્ષેશભાઈને બ્લડ પ્રેશર અને ડાયાબિટીસ હોઈ એમની તબિયત વધારે બગડવા લાગી હતી.
લીનાબેનની ઘભરામણ ધીરે ધીરે વધતાં તેમણે ભાવેશને અડધી રાત્રે ફોન કર્યો, ઉત્તરમાં ભાવેશે કહ્યું કે, ’ચિંતા ના કર, મારો ફ્રેન્ડ નિશાંત છે ને એની બહેન ધરતી ત્યાં ઇન્ડિયામાં ડૉક્ટર છે એને હમણાં વાત કરું છું.’

‘દીદી, હું ભાવેશ, નિશાંતનો ફ્રેન્ડ’, આજે લાગ્યું કે ભાવેશે થોડી દરકાર રાખી છે.
ભાઈના મોઢે ભાવેશનું નામ અને લક્ષણ બંને સાંભળ્યા હતાં. “એકના ચાર અડધાં”
કંઈ કામ હશે એટલે અમેરિકાથી મેસેજ કર્યો હશે એવું વિચારી ધરતીએ પણ ઉત્તર આપ્યો.
‘દીદી, આમ તો સામાન્ય તાવ જ લાગે છે, પણ તમે મમ્મી જોડે વાત કરી લેજો ને, વગર કામની ચિંતા કરે છે.’
‘ડોન્ટ વરી આઈ વીલ ટોક ટુ અંકલ-આંટી, પણ ભાવેશ, અમે ડૉક્ટર્સ એક ખાંસીને પણ ક્યારેય સામાન્ય નથી ગણતા’ આવા સજ્જડ મેસેજ સાથે ધરતીએ કોઈ પણ પરિસ્થિતિને સામાન્ય ન ગણવી એવો સંકેત આપ્યો.

ડૉ ધરતીએ લીનાઆંટી સાથે ફોન પર વાત કરી. બંનેના કોરોના ટેસ્ટ કરાવ્યાં
સદ્ભાગ્યે લીનાઆંટીનો રિપોર્ટ તો નેગેટિવે આવ્યો પણ રક્ષેશ અંકલ પોઝિટિવ આવ્યાં.
શહેરમાં કોરોનાનાં અનેક કેસ વધી ગયાં હતા, એક પણ હોસ્પિટલમાં દાખલ થવાં માટે બેડ મળતાં ન હતાં.
ધરતીએ ભાવેશને અમેરીકા ફોન કરીને જણાવ્યું કે, ’અંકલને કોરોના પોઝિટિવ છે, એમને તાત્કાલિક દાખલ કરવાં પડશે.’
ભાવેશે કહ્યું, ‘દીદી, તમને જેમ ઠીક લાગે તેમ કરજો.’
‘સરકારી હોસ્પિટલમાં બેડ મળવો તો મુશ્કેલ હતો, ખાનગી હોસ્પિટલમાં જ દાખલ કરવાં પડશે’ ધરતી વહેતાં જતાં સમયનો અણસાર જાણતી હતી.
‘દીદી, જો બચવાની શક્યતા ના હોય તો ખાનગી હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવાનો કોઈ મતલબ નથી, જે કંઈ હોય તે તમે મમ્મી સાથે ચર્ચા કરી લેજો.’
બાય કીધું ના કીધું અને ભાવેશે ફોન પટકી દીધો.

લીનાઆંટી એ તો ધરતીને છુટ્ટી દોર આપી દીધી હતી, કે ‘બેટા તું જેમ કહીશ એમ કરીશું, બસ એનાં પપ્પાને બચાવી લો’
ધરતીએ મોબાઈલ ફોનની ફોનબુક ફરાવવાં લાગી, જેટલાં પણ જાણીતાં ડૉક્ટર કે હોસ્પિટલવાળા હતાં બધાંને ફોન કરીને પૂછી જોયું. ખાનગી કે સરકારી હોસ્પિટલમાં ક્યાંક પણ એકાદ બેડ મળે તો રક્ષેશઅંકલની ટ્રીટમેન્ટ ચાલુ થઇ જાય.એમનું ઓક્સીજન લેવલ ઘટતું જતું હતું, એમની તબિયત હવે ધીરે ધીરે ગંભીર થતી હતી.
પોતાનાં સગા કાકાને દાખલ કરવાનાં છે એમ કહીને મહામહેનતે એક પ્રતિષ્ઠિત ડૉક્ટરની ભલામણથી રક્ષેશઅંકલ માટે એક ખાનગી હોસ્પિટલમાં બેડની વ્યવસ્થા થઇ ગઈ.
‘હેલ્લો આંટી, ધરતી બોલું છું, ચિંતા ના કરતાં ખાનગી હોસ્પિટલમાં અંકલ માટે એક બેડની વ્યવસ્થા થઇ ગઈ છે’ હાશકારો અનુભવતાં ધરતી એક જ શ્વાસે બોલી ગઈ.
‘બેટા, અમે તો આણંદ પહોંચવા આવ્યાં છીએ, અહીંની સરકારી હોસ્પિટલમાં બેડ ખાલી હતો એટલે અમે ૧૦૮માં અહીંયા આવી ગયાં. હું અને તારાં કાકા એક જ એમ્બ્યુલન્સમાં આવ્યાં છીએ અને અમારાં પાડોશી પ્રમોદભાઈ બીજી ગાડીમાં આવે છે. કંઈ બીજું કામ હશે તો તને જણાવીશું.’
ધરતીની મહેનત તો પાણીમાં ગઈ પણ એને માઠું ન લાગ્યું, આટલાં વર્ષોના અનુભવો બાદ લોકોના આવાં સ્વભાવથી એ પરિચિત થઇ ગઈ હતી.
ધરતી તો એનાં કામમાં વ્યસ્ત થઇ ગઈ, થોડાં કલાકો બાદ લીનાઆંટીના ફોન પરથી જ પાડોશી પ્રમોદભાઈનો ફોન આવ્યો. બેટા અહીંયા ૭-૮ કલાક થયાં અને હજી અમને બહાર જ ઊભા રાખ્યા છે, કહે છે કે એમનાં બ્લડ રિપોર્ટ્સ આવશે પછી જ એમને દાખલ કરીશું અને બ્લડ રિપોર્ટ આવતાં હજી બીજાં ૧૨ કલાક જેવું તો થશે જ.
ધરતીએ પ્રમોદ અંકલને કહ્યું, “ચિંતા ના કરો અંકલ, હું ભાવેશને વાત કરું છું અને બની શકે તો ત્યાંના કોઈ ડૉક્ટર સાથે મારી વાત કરાવજો.’
ફોન તો ચાલું જ હતો ત્યાં પાછળ એક વૉટ્સએપ મેસેજ આવ્યો. ચાલું ફોને જ ધરતીએ મેસેજ ચેક કર્યો.
લીનાઆંટીના મોબાઈલ પરથી જ પ્રમોદભાઈ દ્વારા મોકલાયેલો એક સ્નેપશોટ હતો.



સ્નેપશોટ જોતાંની સાથે જ ધરતી એ ઉત્તર આપ્યો, “નો પ્રોબ્લેમ અંકલ કંઈ કામ હોય તો કહેજો, આઈ એમ યુઝડ ટુ વિથ ધીસ, આઈ એમ સ્ટીલ પોઝિટિવ”

સ્પંદન-10


 




અજબ શી સ્વપ્નની સૃષ્ટિ
બંધ નયનોને મળી જે દૃષ્ટિ
સ્વપ્ન સવારી કેવી મજાની
પરવા નહી કોઈ રજાની
આશા મળે અભિલાષા ફળે
સ્વપ્નપરીનો રાજકુમાર મળે
દૂર કરી દિનરાતની ભરમાર
નિરાકાર સપનાં કરીએ સાકાર


રંગ છે.. રંગમંચ સમાન રંગમય સૃષ્ટિ પણ છે ..પરંતુ દ્રશ્ય જોવા માટે જરૂરી નથી કે પડદો ખૂલે ..અહીં નયન – પડદો બંધ થાય અને સૃષ્ટિના દ્રશ્યો દેખાય …આ છે સ્વપ્ન સૃષ્ટિ … ક્યારેક અજબ ક્યારેક ગજબ .
આ જાદુઈ સૃષ્ટિને કલ્પનાની પાંખો છે…અસીમ આસમાન છે…તો…ઉડવા તૈયાર છો ને…એક અનેરી દુનિયામાં કદમ માંડીએ…સ્વપ્નોને સાકાર કરી લઈએ.

સ્વપ્ન એ શૂન્યનું સર્જન છે કોઈ આશા કે અપૂર્ણ અભિલાષાનું ગર્જન છે. કોઈ એજન્ડા વગર આગળ વધતી કહાણી છે, જેમાં કોઈની મધુર યાદો સમાણી છે. પ્રશ્ન થાય કે શૂન્યનું સર્જન એટલે શું ? નિ:શબ્દનો શબ્દ એટલે શું ? શાંત સમુદ્રનો ઘૂઘવાટ એટલે શું? સવાલ ત્રણ પણ જવાબ એક. એ છે સ્વપ્ન. જેમ ફિલ્મનો સ્ક્રીન દ્ર્શ્યોથી છવાઇ જાય તેમ મનના નેપથ્યમાં કહાનીનું સર્જન થાય છે, નિ:શબ્દ મનમાં શબ્દ ઊઠે છે, સુંદર દ્રશ્યોની પરાકાષ્ઠા સર્જાય છે, મનની રંગભૂમિ પર પાત્રોની કે પ્રસંગોની વણઝાર ઊઠે છે. વાસ્તવમાં અશક્ય, પણ સ્વપ્નમાં શક્ય બને છે. શાંત સમુદ્રમાં પણ ઘૂઘવાટની અનુભૂતિ થાય છે. ત્યારે મનમાં પોકાર ઊઠે છે કે આ સત્ય છે?

સ્વપ્નને સીમા હોતી નથી – ન ભૌગોલિક , ન આર્થિક , ન વાસ્તવિક. બાલ્યાવસ્થા હોય કે કિશોરાવસ્થા સ્વપ્નોનો પ્રકાર બદલાય, પણ વણઝાર નહીં. સ્વપ્નોનો રાજકુમાર ક્યાં હશે અને કોના મનમાં હશે તે કોણ કહી શકે? યુવાવસ્થા તો જાણે સ્વપ્નોની જ દુનિયા. દુનિયા બદલી નાખવાના સ્વપ્નોનું જોમ અને જોશ યુવાવસ્થાનો જ ઇજારો છે . ‘એક મહલ હો સપનોં કા ‘ એ યુવાવસ્થામાં માત્ર ગીત નથી રહેતું, ક્યારેક વાસ્તવ તરફ પણ કદમ માંડી જતું હોય છે.  યુવાની એવો પ્રદેશ છે જ્યાં ‘સપનો  કા સૌદાગર’ અને ‘સપનો કી રાની’ બંને શબ્દો એક નવી દુનિયા વસાવતાં હોય છે.  ફિલ્મો હોય કે સાહિત્ય , સ્વપ્નોનો અંત ક્યારે પણ આવતો નથી.

સ્વપ્નો તો હોય છે રંગીન પણ જીવન? જીવનની દોડ ક્યારેક બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટ ફિલ્મ જેવી હોય છે. વાસ્તવિકતા સ્વપ્નો પાછળ દોટ મૂકે છે. માનવ ચંદ્ર પર પગ મૂકે તે ક્યારેક સ્વપ્ન હતું અને હવે? માનવની મંગલ સવારી  કહો કે માર્સ પ્રોજેક્ટ, આજે અવકાશ વિજ્ઞાનીઓનું સ્વપ્ન નથી ? સ્વપ્ન અને વાસ્તવિકતા… જાણે કે તેજ અને તિમિર…. અને જીવન? હૂ તૂ તૂ  …ની રમત.


ખરેજ….કેવી મજજાની છે સપનાંની દુનિયા…જે ચાહો, સઘળું મળે…સપનાનો રથ ક્ષિતિજે પહોંચે. પણ  શમણાંમાં ઝૂલતી આશાઓ  ક્યારે ઝુરતી થઈ જાય એ ખબર નથી પડતી. તો શમણું ક્યારે સર્જન બનીને આશ્ચર્યો સર્જે છે એ પણ કહેવું મુશ્કેલ છે.  હમણાં 28ફેબ્રુઆરીએ  વિશ્વવિજ્ઞાન દિન ગયો.  ત્યારે આજે એવાં કેટલાંક સ્વપ્નોની વાત કરવી છે જે વૈજ્ઞાનિક શોધ માટે પ્રેરણારૂપ બન્યાં. વિશ્વના કેટલાક વિખ્યાત કલાકારો અને વૈજ્ઞાનિકોની યુરેકા ક્ષણો એમને ઊંઘમાં આવેલ સ્વપ્ન હતાં. આવા અદ્ભુત શોધને સર્જનાર રોમાંચક સ્વપ્નોને જાણીએ અને માણીએ.

*ફ્રેંકેસ્ટેઇન
ઇ.સ.1816માં કિશોર વયની મેરી શેલી વિખ્યાત કવિ લોર્ડ બાયરનને જીનીવા મળવા ગઈ. ત્યાં તેને એક સ્વપ્ન આવ્યું અને સર્જન થયું વિશ્વની સર્વ પ્રથમ વૈજ્ઞાનિક કાલ્પનિક નવલ, જેને આપણે ફ્રેંકેસ્ટેઇન તરીકે જાણીએ છીએ.

*સિલાઈ મશીન
ઇ.સ.1845માં ઇલિયસ હોવને એક હિંસક સપનું આવ્યું. કેટલાક આદમખોર લોકો તેને ઉપાડી ગયા. તેઓએ તેને ધમકી આપી કે 24 કલાકમાં સિલાઈ મશીન તૈયાર કર અથવા દુ:ખદાયક મોત માટે તૈયાર રહે. તે નિષ્ફળ ગયો. તેથી પેલા લોકોએ તેને ભાલાથી વીંધી નાખ્યો.એ ભાલાની ટોચ પર એક છિદ્ર હતું. આથી હોવને ખ્યાલ આવ્યો કે જે સિલાઈ મશીનની શોધ માટે તે મથામણ કરતો હતો તેની સોયમાં એક છિદ્ર રાખવું. ને સિલાઈ મશીનની શોધ થઈ.

* DNA
ડૉ.જેમ્સ વોટ્સનને સપનામાં સર્પાકાર સીડી આવી અને તેમને ડીએનએના ડબલ હેલિક્સ સર્પાકાર માળખાનો વિચાર આવ્યો ને તેમને નોબલ ઈનામ પણ મળ્યું.

*પિરિઓડિક ટેબલ
10 વર્ષથી અગ્રણી રસાયણશાસ્ત્રી મેંડેલેવ બધા જ રસાયણિક તત્વોને એક પેટર્ન વડે જોડવાનો પ્રયત્ન કરતાં હતા. કામ કરતાં કરતાં થાકીને ઘસઘસાટ ઊંઘી ગયા. તેમણે સપનામાં એક ટેબલ જોયું, જેમાં બધા તત્વો જરૂર મુજબ ગોઠવાઈ ગયા. જાગીને તેમણે તરત જ કાગળ પર બધું નોંધી લીધું.

*અણુ માળખું
વૈજ્ઞાનિક નીલ બોહરને સપનામાં અણુનું કેન્દ્ર દેખાયું, જેની આસપાસ ઇલેક્ટ્રોન ફરતા હતા, જાણે સૂર્યની આસપાસ ગ્રહો ફરતા હોય. તેના અંતરની લાગણી એમ કહેતી હતી કે આ સચોટ વાત છે. તેમણે પોતાની શોધ દ્વારા એ સાબિત કર્યું ને નોબલ ઈનામ જીત્યા.

*ગૂગલ
વિદ્યાર્થી તરીકે લેરી પેજને એવો અવ્યક્ત ભય રહેતો કે તેને ભૂલથી સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટિમાં એડ્મિશન મળ્યું છે. જેથી તેને સપનામાં પણ ચિંતા સતાવતી. તેણે એવી કલ્પના કરી કે તે પૂરી વેબ જૂના કમ્પ્યુટર પર ડાઉનલોડ કરી રહ્યો છે. તે રાત્રે ઉઠીને ગણતરી કરતો. તેને ખબર પડી કે આ શક્ય છે. બે વર્ષની મહેનતના અંતે ગૂગલનું સર્જન થયું. આજે આપણે ગૂગલ વિનાની દુનિયાની કલ્પના પણ કરી શકીએ છીએ?

*ટર્મિનેટર
ઇતિહાસની એક અતિ સફળ ફિલ્મની પાછળ ડાયરેક્ટર જેમ્સ કેમેરોનને આવેલ એક સ્વપ્ન છે. તેમણે સ્વપ્નમાં એક ધડાકો થતો જોયો, તેમાથી એક અર્ધ કપાયેલો રોબોટ હાથમાં રસોડાની છરી લઈને જમીન પર ઘસડાતો આવતો હતો. તેમણે જાગીને ટર્મિનેટરના પાત્રનું આલેખન કર્યું અને આર્નોલ્ડ શ્વાઝનેગરના અભિનયે તેને યાદગાર બનાવ્યું.

આપણી જાગૃત અવસ્થાના વિચારો, સ્મૃતિઓ, ઝલક, સ્પંદન, જાણકારીઓ સ્વપ્ન બની ઘણી વાર આપણી સર્જનાત્મકતાને જન્મ આપે છે. માટે સ્વપ્નોનું મહત્વ ઓછું આંકી શકાય નહીં. કલામસાહેબ કહે છે એમ સપનાં એટલે બંધ આંખોએ જે જોઈએ તે નહિ, પણ  સપનાં એ છે જેને પૂરા કરતાં આંખોની ઊંઘ ઉડી જાય. ખલીલ જિબ્રાન કહે કે હવામાં સપનાનો મહેલ બનાવો એનો વાંધો નહિ પણ પછી તેની નીચે પાયા ચણીને એને જમીન પર લઈ આવો. કોઈ પણ કાર્ય પહેલા વિચારોમાં, સપનાઓમાં આકાર લે છે. માટે  સપનાં જેટલા મોટા એટલી સિદ્ધિ પણ મોટી. સપનાં તો ક્યારેય સાચા પડતા હશે એવી વૃત્તિ જે ધરાવે તેના સપનાં તો સાચા ન જ પડે. પણ જે શ્રદ્ધાપૂર્વક સપનાને સાચા કરવા નીકળે છે તેને તો એવું જ બને કે ચાલીએ અને રસ્તો ખૂલતો આવે. સપનામાં જ્યારે સ્વત્વ અને સત્વ પ્રગટે ને ત્યારે ઝુઝવા અને ઝઝૂમવાની શક્તિ મળી જાય છે. માટે હું તો કહીશ કે સપનાં જુઓ. આખરે આ સૃષ્ટિ પણ કોઈક પરમ તત્વના સપનાનો આવિષ્કાર જ છે ને?

રીટા જાની 
19/03/2021


૧૦. “જ્યાં ન પહોંચે રવિ ત્યાં પહોંચે કવિ” – અલ્પા શાહ

વૈશ્વિક કવિતાના ભાવવિશ્વમાં એક સફર…

નમસ્કાર મિત્રો,

આપણે હવે માર્ચ મહિનાની મઝધાર પાર કરી ગયા છીએ. આજે આપણે આ મહિનાના વિષય “મન”ના જ સર્જન એવા સપના પરની એક અંગ્રેજી કવિતાનો ભાવાનુવાદ જાણીશું અને માણીશું. આ જીવન મૃગજળનો ભાસ છે કે એક નક્કર અહેસાસ છે – એ પ્રશ્નના મનોમંથન દ્વારા ઉદ્ભવેલી આજની કવિતાનું શીર્ષક છે ” A Dream within a Dream ” અર્થાત ” સપના મહીનું એક સપનું…”  જેના રચયિતા છે  Edgar Allan Poe. તમે આ અંગ્રેજી કવિતા આ લિંક પર વાંચી શકશો. https://poets.org/poem/dream-within-dream

અત્રે મેં આ કવિતાનો પદ્ય ભાવાનુવાદ કરવાનો નમ્ર પ્રયાસ કર્યો છે જે હું રજુ કરું છું.

આ નાનકડી લાગતી કવિતામાં કવિએ ખુબ ઊંડા અને ગહન વિચારનું વિચારબીજ રોપ્યું છે. કવિ માનવજીવનને એક સ્વપ્નવત નહિ, પણ તેથી પણ એક ડગલું આગળ વધીને સ્વપ્નમાંનું એક સ્વપ્ન દર્શાવે છે. અહીં કવિએ માનવ જીવનની ક્ષણભંગુરતાની અને ક્ષુલ્લકતાની માત્રા દર્શાવી છે. છેલ્લી પંક્તિમાં તો કવિએ માનવજીવનની નક્કરતા પર જ પ્રશ્નાર્થ ચિન્હ લગાવ્યું છે. કવિતાના પ્રારંભમાં કવિ પોતાના પ્રિયજનથી વિખુટા પડવાની વેદના વર્ણવતા કહે છે કે તારાથી દૂર ગયા પછી મારી જિંદગીના દિવસો હવે સ્વપ્નવત જ ભાસે છે. ત્યારબાદ આશાની જ્યોત  ધીમે ધીમે કેવી ક્ષીણ થતી જાય છે તેની રજૂઆત કરતા કવિ કહે છે કે મૃગજળ સમાન આ જિંદગીની હેસિયત તો સ્વપ્નમાંના સ્વપ્ન જેટલી ક્ષણિક છે. પછી આગળ વધતા કવિ હાથમાંથી સરકી જતી રેતીની ઉપમા આપીને વહી જતા સમયની કરચો ભીતરે વેદનાની જે ટીશ સર્જે છે તેનું વર્ણન કરે છે અને છેવટે એ સમયને બાંધી ન શકવાની અસમર્થતા દર્શાવતા પરમતત્વને પોકારે છે અને “શું જિંદગીની ધારા સપના મહીનું એક સપનું જ છે – સાચે?” એ પ્રશ્ન તેમની સમક્ષ વહેતો મૂકે છે.

Edgar Allan Poe (1809-1849) ની ગણના અમેરિકાના એક સુપ્રસિદ્ધ સાહિત્યકાર તરીકે થાય છે. ટૂંકી વાર્તાઓ અને ખાસ કરીને horror stories માં તેમનું નોંધપાત્ર યોગદાન રહેલ છે. આ કવિનું જીવન સંઘર્ષોની હારમાળા હતું. બાળવયમાંજ માતા-પિતાને ગુમાવ્યા બાદ તેઓ પાલક પિતા John Allan પાસે ઉછર્યા.આ કાવ્યની રચના તેમણે માંદગીના બિછાનેથી  જીવનના ઉત્તરાર્ધમાં કરી હતી અને એટલેજ કદાચ આ કવિતામાં તેમની મનોવ્યથા અને મનોદશાનું પ્રતિબિંબ પણ જોવા મળે છે.

માનવજીવનની ક્ષુલ્લકતા અને ક્ષણભંગુરતાની યાદ અપાવતી આ કવિતા કેટલી સહજ રીતે આ જીવનની ક્ષણિકતાને સ્વપ્નમાંના સ્વપ્ન તરીકે દર્શાવે છે. હા, માનવજીવન ક્ષણિક છે અને દરેક શ્વાસ અને ઉચ્છવાસ સાથે આપણે આપણા અંતિમ લક્ષ્ય તરફ આગળ વધી રહ્યા છીએ એજ નક્કર વાસ્તવિકતા છે, પણ જ્યાં સુધી આપણી શ્વાસ-ઉચ્છવાસની લેવડ-દેવડ  ચાલુ છે ત્યાં સુધી શું કરવું એ સંપૂર્ણપણે આપણા મન અને વિચારો પર આધારિત છે. આ જિંદગી ભલે સ્વપ્નમાંના સ્વપ્ન જેટલી temporary અને insignificant હોય, પણ એ સ્વપ્નનો આપણે ઉત્સવ બનાવવો કે ઉપહાસ એ તો આપણે અને આપણી મન:સ્તિથિએ  નક્કી કરવાનું છે. સમયની સોનેરી રેતને આપણે ક્યારેય મુઠ્ઠી માં બંધ કરી શકવાના નથી એ અસમર્થતા સ્વીકારીને આપણે એ સમયની સોનેરી રેતમાંથી ચારેકોર આનંદ-ઉત્સવનું અજવાળું પ્રસરાવીએ ત્યારેજ તો આપણું જીવન સાર્થક થયું ગણાય, બાકી તો દિવસ પછી રાત અને રાત પછી દિવસ, એમ ધીમે ધીમે શેષ સમયની રેતી સરકતીજ જશે, સરકતીજ જશે… અને નિયતિએ નિર્ધારેલા સમયે શ્વાસ-ઉચ્છવાસની લેવડ-દેવડ પર સદાયને માટે પૂર્ણ-વિરામ મુકાઈ જશે…

   તો ચાલો પ્રભુ કૃપાએ મળેલી સ્વપ્નમાંના સ્વપ્ન સમી ક્ષણિક પણ અમૂલ્ય ભેટ – એટલે કે આપણા જીવનનો નિત્ય ઉત્સવ મનાવવાની આપણી મન:સ્તિથિ કેળવાય તેવી પરમચેતનાને પ્રાર્થના સાથે હું મારી કલમને આજે વિરામ આપું છું. આવતા અઠવાડિયે મન વિશેની એક બીજી સુંદર કવિતા સાથે ફરી મળીશું. તમારા માર્ગદર્શન અને અભિપ્રાયો ની અપેક્ષા સાથે…  

– અલ્પા શાહ

અજ્ઞાતવાસ-૯

Gold giver 
ચિમનભાઈએ બે મિનિટ વિચારીને ભાઈને કીધું,”જયદેવભાઈ ,મારે નકુલ સાથે બધી વાત શાંતિથી બેસીને સમજવી પડશે.તમારા રેડિયો શો નો ટાઈમ થઈ જશે,મામલો થોડો ગંભીર લાગે છે.ભાઈએ કીધું,” મને પણ”.મને ચિમનભાઈની સાથે વધુ શાંતિથી વાત કરવા મૂકીને ભાઈ ઘેર ગયા.ભાઈનાં ગયાં પછી ચિમનભાઈએ મને પૂછ્યું,”દિકરા ,તારી ઉંમર શું છે?” મેં કીધું “,અઢાર વર્ષ.”હું કોની કોની સાથે કેટલું રમ્યો તેની બધી વિગતો તેમણે આશ્ચર્ય સાથે લીધી.પછી તેમને મેં નામ આપ્યા તે બુકીઓને તેમણે ફોન કરવા માંડ્યાં.

ફોન કરી ચિમનભાઈએ કહ્યું,” ભાઈ ,તમારે જે નકુલભાઈ પાસેથી પૈસા લેવાના છે,તેં મારી સાથે મારે ઘેર બેઠા છે. પણ તમે આટલા નાના છોકરાંનાં આટલાં બધાં પૈસા લખ્યા કેવીરીતે? ૯૦૦૦,૧૦૦૦૦ હજાર રૂપિયા ૭૪-૭૫ ની સાલમાં મોટી રકમ ગણાતી. સામેથી બુકીએ કહ્યું,” કૌન સા છોટા બચ્ચાં?યે તો હમારે પાસસે હર બાર જીત કે પૈસે લે ગયા હૈ,પૂછો ઉસે! યે તો હર બાર જીતતા હૈ ,ઉસકો બચ્ચા મત સમઝેા! યે તો બડા ખિલાડી હૈ,ઘોડે કે બારેમેં સબ કુછ જાનતા હૈ.
“ચિમનભાઈ આશ્ચર્ય સાથે મનમાં જ બબડ્યા”ઘોડે કે બારેમેં સબ કુછ જાનતા હૈ?“
તેમણે તો બધાં બુકીઓ સાથે એક જ વાત કરી,” જો ભાઈ,આનાં પિતા તો એક્ટર છે,કોઈ બિઝનેસમેન નથી.નકુલ પાસે તમને ચૂકવી શકાય એટલા પૈસા છે નહીં ,તો તમે ગમે તે કરશો તે તમને ક્યાંથી પૈસા આપવાનો છે? હું એના પૈસાનાં હવાલો મારે માથે લઈ લઉં છું અને એને મારે ત્યાં નોકરીએ રાખી લઉં છું.એટલે હું થોડા થોડા કરીને તમારા પૈસા અપાવીશ.આમેય તમારા પૈસા તો ડૂબી જ ગયેલાં છે સમજો.તમે હવે કાલથી એના ઘેર જવાનું બંધ કરી દેજો.નકુલનાં પૈસાની વાત મારી સાથે કરજો.ચિમનભાઈ મનમાં જ કંઈક વિચારી રહ્યાં હતા.

ચિમનભાઈ એટલાં મોટા બુકી હતાં કે બધાં તેમનું માન રાખે જ.એ પછી એમણે મને કહ્યું કે”,.મારે માણસની જરુર છે.એમ કર ,કાલથી તું મારી ઓફીસે નોકરીએ લાગી જા.હું તને ૩૦૦ રૂપિયા પગાર આપીશ અને બસનું ભાડું.સાંજે બનશે ત્યાં સુધી હું તને બ્રીજકેન્ડીનાં નાકે ગાડીમાં ઉતારતો જઈશ.મને એમની ઓફીસનું સરનામું આપ્યું અને કહ્યું કાલથી આવી જા.મારી મુશ્કેલીનાં તારણહાર તે હતા એટલે મારી પાસે હા કહેવા સિવાય કોઈ રસ્તો જ નહોતો.

ચિમનભાઈનાં ત્યાંથી ઘેર પહોંચ્યો એટલે બહેને મારી સાથે થોડો કકળાટ,થોડી રડારોળ અને તેની અંતરની લાગણીની લેવડદેવડ કરી.પણ આખરે તો માનાં બરફ જેવાં ઠંડક આપતાં દિલને પ્રેમની ઉષ્માથી પીગળાવતાં કેટલી વાર?તેમાં ભાઈએ મામલો ચિમનભાઈએ પતાવી દીધો છે એમ બહેનને સમજાવી અને બુકીનાં માણસો આવતાબંધ થઈ ગયાં એટલે બહેન શાંત થઈ ગઈ.ટીના હું વિદ્યાનગર ગયો,ત્યારથી જ નારાજ હતી પણ મને વિદ્યાનગર ફોન કરતી.હું પાછો આવી ગયો એટલે ખુશ હતી પણ મેં ટોફેલ આપી અમેરિકા જવાનું વિચાર્યું તે તેને જરાપણ ન ગમ્યું.તેને એમ જ થઈ ગયું કે હવે હું તેને છોડીને કાયમ માટે જતો રહીશ. મને તો તેને માટે ભારોભાર લાગણી હતી પણ તે સમજવા તૈયાર જ નહોતી. એટલે અમારે થોડા ઝઘડા ચાલતાં હતા.એમાં મારી રેસની મોટી હારે મને પણ સાવ ભાંગી નાંખ્યો હતો.

ચિમનભાઈની ઓફીસ ભૂલેશ્વરમાં એક આખો માળો હતો.નીચેને માળ બધી દુકાનો હતી.બહારથી બિલ્ડીંગ જૂનું પણ અંદરથી ઓફીસ અને સ્ટાફ ભવ્ય હતા.લાઈન સર ટેલિફોન લઈને બેસેલા માણસોનો મોટો સ્ટાફ ,સતત આવતા રહેતાં ચા,પાણી અને ભાતભાતનાં નાસ્તા.મને ખબર નહોતી કે તેમણે મને કેમ નોકરી પર રાખ્યો છે? અને મારે ગાદી તકિયા પર બેસીને શું કામ કરવાનું છે?
મેં ચિમનભાઈનાં ત્યાં જવાનું ચાલુ કર્યું.ચિમનભાઈનો કારોબાર ખૂબ મોટો હતો.કેટલાય ટેલિફોન સાથે પેન્સીલર (બેટ લખનાર ) હતાં. હું ચિમનભાઈની ઓફીસે પહોંચ્યો,પણ હજુ ચિમનભાઈ આવ્યા નહોતા.મને નાના છોકરા જેવો અને નવો નવો નોકરીએ આવેલ જોઈ ઓફીસમાં સહુ સમજતાં હતાં કે કોઈ શિખાઉ છોકરો પેન્સીલરનું કામ શીખવા આવ્યો છે.મોટી ઉંમરનાં કાકાએ મને બેટ અંગે શિખવાડતા કીધું,”જૂઓ નકુલ ,ઘોડાનો નંબર લખી ,સામે તેનો ભાવ લખી પન્ટરને (બેટીંગ કરનારને)તે ભાવે કેટલા પૈસા લગાડવા છે તે લખવાનું.દા.ત.નંબર ૨નાં ઘોડા પર ૬/૫ = પ રૂપિયાની બેટ પર ૬ રૂપિયા પ્રોફીટ એટલે તમારેા ઘોડો જીતે તો તમને ૧૧ રૂપિયા પાછા મળે.હારો તો તમારાં પ રૂપિયા જાય.અને આ ભાવ પર તમે જેટલા પૈસા લગાડ્યા હોય તે જીતો તો બુકીએ તમને ભાવ પ્રમાણે ગણીને આપવાના.એક જ ઘોડા પર જેટલાં વધારે લોકો પૈસા લગાડે તેમ તેમ તે ઘોડાનો ભાવ ઓછો થઈ જાય.(પન્ટર)બેટ લગાડનારની ,બેટ બુકી સ્વીકારે ,તેને રેસની ભાષામાં ઘોડો ખાઈ જવો તે શબ્દ પણ વપરાય છે.આમ ઘરડા કાકા મને બેટ કેવીરીતે લખવાની,કેવીરીતે બેટ સ્વીકારવાની (ઘોડો ખાવાનો)તે સમજાવવા લાગ્યા..હું મનમાં તો હસતો હતો પણ મોટી ઉંમરનાં કાકાને માન આપતા કંઈ બોલ્યો નહીં.

એટલામાં ચિમનભાઈ આવ્યા અને હાથ પકડી તેમની ગાદી પાસે લઈ જઈ મને તેમની બાજુમાં બેસાડ્યો.તેમની આજુબાજુ ત્રણ,ચાર ફોન પડેલા. ચિમનભાઈ એક ફોન પર હોય તો બીજો ફોન મારે ઉપાડીને ક્યા ક્લાયન્ટનો ફોન છે તે કહેવાનું,તે મોટા ઘરાકની સાથે પહેલા વાત કરતા. તેમજ ઘરાકની લીમીટ સુધીનાં પૈસા પતી જાય તો તેની અમુક બેટ,કાપીને બીજા બુકીઓને તે બેટ પાસ કરવાની,આ કામ માટે બીજા બુકીઓને ફોન કરવાનું કામ પણ મારે કરવાનું, પણ બધું કામ ચિમનભાઈ સાથે જ.રેસ રમનારાં મોટા અને ખાસ ગ્રાહકોને તે સંભાળતા.મુંબઈનાં મોટા નામી એક્ટરો,ગર્ભશ્રીમંતો,તેમજ મોટામોટા વેપારીઓ અને ઈન્ડસ્ટ્રીયાલીસ્ટો ચિમનભાઈને ત્યાં રેસની બેટ લખાવવા આવતા.તેમનું બુકી તરીકેનું ખૂબ મોટું નામ હતું. હવે મને ચિમનભાઈને ત્યાં થોડા દિવસો થઈ ગયા હતા.એક દિવસ રેસ શરુ થવાની હતી અને એક્ટર મહેમુદનો ફોન આવ્યો.
ચિમનભાઈએ ફોન ઉપાડ્યો અને મહેમુદે પૂછ્યું”,ચિમનભાઈ Gold giver કા ક્યા ભાવ?
ચિમનભાઈએ કહ્યું,” ૧/૧.૬૦ એક રૂપિયો સાઈઠ પૈસા.”

મહેમુદે કહ્યું,”૫૦,૦૦૦ રૂપિયા લીખો.”

ચિમનભાઈએ કહ્યું,”સારું.”

બેમિનિટ પછી ફરી મહેમુદનો ફોન આવ્યો,” Gold giver ક્યાભાવ?”

ચિમનભાઈ એ કહ્યું,”૧/૧.૪૦ એક રૂપિયો ચાલીસ પૈસા.”

મહેમુદે કહ્યું,”૨૫૦૦૦ રુપિયા લીખો.”
ચિમનભાઈએ કીધું ,”ઓકે.”
જેમ જેમ રેસનો ટાઈમ નજીક આવતો જાય તેમ તેમ એક ઘોડો બધાંને જીતે તેમ લાગે એટલે તેનો ભાવ ઘટતો જાય.જેમ જેમ રેસનો ટાઈમ નજીક આવતો જાય તેમ તેમ પન્ટરને લાગે કે તે જીતી જશે,તો તે થોડી મિનિટોમાં ખૂબ પૈસા કમાઈ જશે.જીતવાનાં નશાનાં ખ્વાબમાં તે પૈસા બુકીને લખાવતો જાય છે.
હવે રેસ શરુ થવાની એક બે મિનિટની જ વાર હતી અને મહેમુદનો ફરી ફોન આવ્યો.”,Goldgiver ક્યા ભાવ? “રેસની કોમેન્ટ્રી રેડિયો પર ચાલુ થઈ ગઈ હતી.
ચિમનભાઈએ કહ્યું.”૧/૧.૨૦ એક રૂપિયો વીસ પૈસા,પણ હવે ચિમનભાઈને બેટ સ્વીકારવી નહોતી.
મહેમુદે કહ્યું,”ચિમનભાઈ ૧.૨૦ નાભાવે Goldgiver ૫૦,૦૦૦ રૂપિયા લખો.”
ચિમનભાઈ મહેમુદની બેટ સ્વીકારવા તૈયાર ન હતા.મહેમુદે કહ્યુંકે ચિમનભાઈ તમે બેટ સ્વીકારશો નહીં તો હું કાયમ માટે બીજે જતો રહીશ.તે વખતનાં ફોનમાં સામે વાળો ઘાંટાં પાડીને બોલે તો બાજુમાં બેઠેલી વ્યક્તિને બધી વાતચીત સંભળાય.હું મહેમુદની બધી વાત સાંભળતો હતો.હવે મને ચિમનભાઈનો મોટો ઘરાક જતો રહે તે ગમ્યું નહીં.
હું બાજુમાં જ બેઠો હતો,મેં ચિમનભાઈનાં ફોન પર હાથ મૂકીને કીધું”,ખા જાઓ યે ઘોડા”.અને કાગળમાં લખીને આપ્યું,”યે ઘોડા જીતને કી બાત તો દૂર હૈ યે એક,દો,તીનમેં ભી નહીં આયેગા.આપ ઘોડા ખા જાઓ.”
ચિમનભાઈએ,”મહેમુદની બેટ સ્વીકારી લીધી.”
એક જ મિનિટ પછી રેસ ચાલુ થઈ ગઈ.ચિમનભાઈ મારી સામે ગુસ્સાથી જોવા માંડ્યા અને ઘૂરકીને બોલ્યા”,અબે સાલા !તેં કેમ મને આટલું મોટું રીસ્ક લઈ ઘોડો ખાઈ જવા કીધું,તને ભાન પડે છે આ કેટલા પૈસા થયા?
મેં શાંત ચિત્તે જવાબ આપ્યો,”અરે!ચિમનભાઈ ચિંતા કી તો કોઈ બાત હી નહીં હૈ યે ઘોડા જીતને વાલા નહીં હૈં.જીતનેકી બાત તો દૂર હૈ પર યે એક,દો,તીનમેં ભી નહીં આયેગા,ઘોડો જીતવાનો નથી,તે વાત મેં ખૂબ દ્રઢતાથી કહી.આ ઘોડો નહીં જીતે કારણ તેનો એક knee સૂજેલો છે અને તે જ્યારે દોડે છે ત્યારે તેને high knee action થાય છે.એટલે કે તે પગ જ્યારે ઢીંચણથી ઉપર લઈ જઈ નીચે લાવે છે ત્યારે તેને નીચે લાવતાં બે સેકંડ વધારે લાગે,એટલે તે ઘોડો પહેલા જીત્યો હોય પણ high knee action થયાં પછી જીતે નહીં.અમે વાતચીત કરતાં હતાં ત્યારે રેસ ચાલુ થઈ ગઈ હતી.
થોડીવારમાં તો રેસનું રેડિયો પર રીઝલ્ટ આવ્યું.Goldgiver હારી ગયો હતો.ચિમનભાઈને તો મારી સલાહથી લાખ રુપિયા ઉપર ફાયદો થઈ ગયો હતો. તેતો મારા ઘોડાજ્ઞાનથી મારી પર ફિદા થઈ ગયા.મને પૂછવા લાગ્યા કે ,”તને કેવીરીતે ખબર કે ઘોડાનો knee સૂજેલો છે. અને તેને high knee action છે.? “મેં કહ્યું,” હું રોજ સવારે રેસકોર્સ જાઉં છું. અને હું દરેક ઘોડાનાં સેડલ કલોથ પર સવારે ટ્રેનીંગ વખતે લખાવતાં નંબરો તેમનાં નામ સાથે બોલવા લાગ્યો.જૂઓ ૩૧૦ એટલે Thunderstorm,૩૨૫ એટલે Prince of heart,૪૨૩ એટલે healiantha,તે સાથે તે ઘોડાની ખાસિયતો પણ.
આ સાંભળીને તો ચિમનભાઈ માથું ખંજવાળવા લાગ્યા,એમને તો રેસનાં બુકી તરીકે રેસ લખવી અને રેસ સ્વીકારી,ઘોડો ખાઈ પૈસા કેમ કમાવવા તે જ જાણકારી હતી.ઘોડા અંગે તેમને કોઈ જાણકારી હતી નહીં.એતો કહે આ બધાં કયા નંબરો છે?ચિમનભાઈ તો મને આભા બની જોતાં જ રહી ગયાં.તેમનું બુકી મગજ અંદર ને અંદર કંઈ ગણત્રીઓ કરવા લાગ્યું.મને કહે હવે આજથી તને ૧૦૦ રૂપિયા પણ રેસ રમવાની છૂટ નહીં પણ ૧૦,૦૦૦ રૂપિયા સુધી ઘોડા ખાવાની છૂટ………
જિગીષા દિલીપ

એક સિક્કો – બે બાજુ :9) ધરમ કરતાં ધાડ પડી !


આ કહેવત જ દર્શાવે છે કે તમે ધર્મ નું કામ કરવા જાઓ અને સામે ચોર લૂંટારા આવીને તમને લૂંટી જાય ! ધરમ કરતાં ધાડ પડે !
એક વખત અમારાં જીવનમાં જ આવો પ્રસન્ગ બની ગયો : અમે કોઈકની દયા ખાવા ગયાં અને અમારી જ ખબર લેવાઈ ગઈ! એકાદ હાજર ડોલરનો દંડ પણ ભરવો પડ્યો અને એમાંથી માંડ માંડ છૂટ્યાં!
અને એવું કેમ બન્યું ? કારણ કે અમે માત્ર અમારી દ્રષ્ટિથી જ પરિસ્થી જોતાં હતાં : સિક્કાની બીજી બાજુ પણ હોઈ શકે તે વાત લાગણીમાં ભુલાઈ ગઈ હતી !
એ વર્ષ હતું ૧૯૯૩ કે ૧૯૯૪ની સાલનું .અમે શિકાગોમાં ધીમે ધીમે સેટ થઇ રહ્યાં હતાં ! મારું બાલમંદિર ; અને સુભાષનાં એપાર્ટમેન્ટ બિલ્ડીંગ વચ્ચે અમે અમારાં જીવનનો પથ નક્કી કરી લીધો હતો .
માર્ચ મહિનાની આખર તારીખે અમારાં એક બિલ્ડિંગના એક એપાર્ટમેન્ટમાંથી કોઈ ભાડુઆત એપાર્ટમેન્ટ ખાલી કરીને જતો રહ્યો હતો એટલે અમે એ એપાર્ટમેન્ટનું અંદરથી નિરીક્ષણ કરવા નીકળ્યાં હતાં . સુભાષ અંદર ચક્કર મારવા ગયેલ ; અને હું બિલ્ડિંગની બહાર નિરાંતે કુદરતમાં વસંત ઋતુનાં આગમનનાં સુંદર એંધાણ જોઈને ખુશ થઇ રહી હતી : વાહ ! ભગવાનની લીલા પણ કેવી અદભુત છે ! ત્યાં અચાનક એક વીસેક વર્ષની છોકરી હાંફળી ફાંફળી દોડતી મારી પાસે આવી . એ પ્રેગ્નન્ટ હતી તે સ્પષ્ટ દેખાતું હતું . એ થોડી અપસેટ , મૂંઝાયેલ હોય તેમ લાગતું હતું .એણે મને પૂછ્યું કે કોઈ એપાર્ટમેન્ટ આ બિલ્ડિંગમાં ભાડે આપવાનું છે ?
‘ હા , એક એપાર્ટમેન આજે જ ખાલી થયું છે” મેં બધી માહિતી આપી અને બીજે દિવસે સવારે મેનેજમેન્ટ ઓફિસમાં ફોન કરવાનું જણાવ્યું . પણ ત્યાં તો એણે રડવાનું શરૂ કર્યું ! એનો બોયફ્રેન્ડ એને મારતો હતો અને એ પોતાને અને બાળકને મારી નાંખશે એમ ધમકી આપતો હતો એવું બધું એણે મને રડતાં રડતાં કહ્યું .
‘ પ્લીઝ ,તમે મને આ એપાર્ટમેન્ટ આપો ! મારો જાન જોખમમાં છે .. એણે કરગરતાં , કલ્પાંત કરતાં કહ્યું .
“ પછી શું થયું ?” તમે પૂછશો !
એજ થયું જે તમે વિચારો છો .
તમે જો મારી જગ્યાએ હોવ તો જે કરો એજ મેં પણ કર્યું ..
સુભાષને મેં સમજાવીને ઈમોશનલ બ્લેકમેઇલ કરીને એ એપાર્ટમેન્ટ પેલી છોકરી – ટ્રેસી ને આપવા દિલથી ભલામણ કરી .
“ ગીતા , એપાર્ટમેન્ટ કોઈ પણ વ્યક્તિને એવી રીતે આપી શકાય નહીં .” સુભાષે મને ગુજરાતીમાં કહ્યું .
અને પછી પેલી છોકરી – ટ્રૅસીને અંગ્રેજીમાં સમજાવ્યું ; “બેન , તું કાલે ઓફિસમાં ફોન કરજે , એપ્લિકેશન કર્યા પછી અમે બધી તપાસ બાદ જો તારી અરજી મંજુર થશે ત્યાર પછી તને એપાર્ટમેન્ટ જરૂર ભાડે આપીશું .”
પણ હવે એ છોકરી કોઈ વાતે સમજવા તૈયાર નહોતી . એણે કહ્યું કે એ બધી જ વિધિ અત્યારે જ પતાવી દેવા માંગે છે ; પણ આજે એને રહેવા માટે એ જ એપાર્ટમેન્ટ આપો , કારણકે એનો જાન જોખમમાં છે .
એણે બધાં ફોર્મ ભર્યાં અને નિયમ પ્રમાણે ડિપોઝીટ અને ભાડું વગેરે બધું જ આપી દીધું .
કોઈનું ભલું કર્યું છે એવાં આત્મસઁતોષ સાથે એ સાંજ ત્યાં જ પુરી થઇ … પણ ભવિષ્યમાં એક પદાર્થપાઠ શીખવા મળવાનો હતો એનાં બીજ ત્યારે જ રોપાઈ ગયાં હતાં ..
ટ્રૅસીનો બોયફ્રેન્ડ ભારે ખતરનાક હતો . એણે ટ્રૅસીનું આ રહેઠાણ શોધી કાઢ્યું અને હવે એ એની સાથે જ રહેતો હતો ! ત્રણ મહિનામાં આખું નેબરહૂડ ગ્રફિટી , ડ્રગ્સ , ગન શોટ્સ અને પોલીસના ચક્કરોથી ઘેરાઈ ગયું !જાણે કે ગેરકાનૂની કરતૂકોનો અડ્ડો બની ગયું ! બધાં રહેવાસીઓએ અમને કંમ્પ્લેઇન કરી પણ હવે બાજી અમારાં હાથમાં પણ નહોતી !
સિક્કાની આ બીજી બાજુનો અમને ખ્યાલ જ નહોતો !
“ નિયમ પ્રમાણે ના કરીએ એટલે એવું થાય !” સુભાષે પણ અકળાઈને મને કહ્યું હતું .
“ હું કોઈ દયાભાવથી સ્ત્રી અને બાળકની રક્ષા કરવાના ઉમદા ભાવથી વિચારતી હતી, મારે એ વાતમાં પડવાની જ જરૂર નહોતી !” મેં પણ અફસોસ કર્યો .
“ રામાયણ પણ ના રચાઈ હોત જો સીતાએ સદભાવનાથી રાવણને ભિક્ષા આપી ના હોત તો ! ઘણી વાર આપણે સારું જ વિચારતાં હોઈએ છીએ અને બીજી બાજુનો વિચાર કરવાનું ભૂલી જઈએ છીએ !” સુભાષે જે કહ્યું તેમાં તથ્ય હતું . મૌન રહીને મેં સાંભળ્યાં કર્યું .
શિકાગોમાં સુંદર ઉનાળાનાં દિવસો શરૂ થયાં હતાં.. અમે અમારાં જીવનમાં વ્યસ્ત હતાં . બાળકોને એક શનિવારે મિત્રોને ત્યાં પાર્ટીમાં જવાનું હતું અને સુભાષને બિઝનેસનાં ઘણાં કામ હતાં એટલે મેં મારી બેનપણી રમીલાને ઘેર જવાનું નક્કી કર્યું . જે પંદરેક માઈલ દૂર રહેતી હતી .
“ અરે હા ,” સુભાષે મને એક કાગળ આપ્યો અને કહ્યું; “ ગીતા , તારે રસ્તામાં આ ફલાણો પાર્ક આવે છે ત્યાંના મુખ્ય હોલમાં આજે આપણા ફલાણા નેબરહૂડની પાર્ટી છે એટલે જો તું ઉભા ઉભાત્યાં જઈશ તો એ નેબરહૂડના લોકોને સારું લાગશે કે મકાનમાલિક તરીકે આપણે ત્યાં હાજરી આપી !”
“ સ્યોર !” મેં કહ્યું .અને બપોરે બે વાગે હું તૈયાર થઈને બેનપણીની ઘેર જવા નીકળી .
રસ્તામાં એ પાર્કના બિલ્ડીંગ પાસે ગાડી બ્લીન્કર ઉપર રાખી અને હું અંદર ગઈ .
ચારે તરફ મેળા જેવો માહોલ હતો . લોકો ખાતાં પીતાં અને નાચતાં હતાં . સ્ટેજ પર કોઈ બેન્ડ વાગતું હતું અને બે પાંચ જણ ડાન્સ કરતાં હતાં ..
મેં પેલો કાગળ આપ્યો અને હું પાછી વળવા જઈ રહી હતી ત્યાં એ ભાઈ ખુબ વિવેકથી મારી પાસે આવ્યા અને મારી પાસે માત્ર બે મિનિટ માંગી .
“ જુઓ ભાઈ ; હું ઉતાવળમાં છું .” મેં નમ્રતાથી કહ્યું પણ એ તો મને છેક પ્રવેશ દ્વારથી છેક આગળ સ્ટેજ તરફ લઇ ગયા અને એક જ મિનિટમાં પાર્ટીનો ઘોઘાટ બંધ થઇ ગયો ! સ્ટેજ ખાલી થઇ ગયું અને એ ભાઈ મને સ્ટેજ પર લઇ ગયા ને મારી ઓળખાણ આપી … ને પછી પ્રશ્નોની ઝડી વરસી !! અમારું નેબરહૂડ એટલું બધું બગાડી કાઢવા માટે તેઓ મને જવાબદાર ગણતાં હતાં .
ગાંધીજી જયારે ભારતથી સાઉથ આફ્રિકામાં પાછા ફરેલા અને ત્યાં ઓળખાઈ ગયા પછી જે ધમાલ થઇ હતી તેવો જ અનુભવ મને થઇ રહ્યો હોય તેમ લાગ્યું ..
શું કહેવું તે મને સૂઝતું નહોતું પણ મેં અચાનક જ મારો બચાવ કરતાં કહ્યું કે “ મિત્રો . બિલ્ડીંગ મેનેજમેન્ટનું કામ મારું નથી પણ મારા પતિની તબિયત ગંભીર હોવાથી આવું બધું થઇ રહ્યું છે , અને જો કોઈ રસ્તો બતાવશે તો એ અપનાવવા અમે તૈયાર છીએ ..” વગેરે વગેરે .
પ્રિય વાચક મિત્રો ! ઘણી વાર આપણે આવાં રમુજી જોક્સ સાંભળતા હોઈએ છીએ જ્યાં વ્યક્તિ એક જૂઠ છુપાવવા બીજું જૂઠ ઉભું કરે .. મેં પણ આવું જે તે મગજમાં આવ્યું તે કહી દીધું .
ને ગાડીમાં જઈને નિરાંતનો દમ લીધો ! “ હાશ ! જાન છૂટ્યો ! સારું છે કે કોઈ ઓળખીતું ત્યાં નહોતું !”મેં મનમાં વિચાર્યું !
પણ અહીંયા પણ હું એક જ દ્રષ્ટિથી વિચારતી હતી …ફક્ત મારી જ દ્રષ્ટિથી ! સિક્કાની બીજી પણ બાજુ હતી જેનો મને અણસાર પણ નહોતો !
રમીલાની ઘેર પહોંચી ત્યારે એ બહાર જ મારી રાહ જોતી ઉભી હતી .
મને એમ કે બે વાગ્યે એને ઘેર પહોંચવાને બદલે લગભગ સાડા ત્રણે પહોંચી એટલે એ ગુસ્સે થશે .
પણ એણે ચિંતાથી પૂછ્યું ; “ ગીતા , સુભાષભાઈને શું થયું ? એમની તબિયત આટલી બધી ક્યારે બગડી ગઈ?”
હું લગભગ ચક્કર ખાઈને પડવાની તૈયારીમાં હતી .. લે , આને કોને કહ્યું આ બધું ??”
કાંઈ બોલું એ પહેલાં અમે ઘરમાં આવ્યાં. ટી વી . ઉપર જાહેરાત હતી : “ લેન્ડ લેડી અચાનક બગડી ગયેલ નેબરહૂડ માટે લોકો પાસે દિલ ખોલીને વાત કરે છે – વિગત વાર સમાચાર સાંભળો હમણાં ચાર વાગ્યાનાં સમાચારમાં !” અને ત્યાર પછી તો લોકલ છ વાગ્યાનાં સમાચાર અને રાત્રીના દશ વાગ્યાનાં સમાચારમાં પણ હું ઝળકી : “ મારાં પતિની તબિયત બગડતાં પરિસ્થિતિ હાથ બહાર જતી રહી છે , અમે તમારી મદદ માંગીએ છીએ ..” એવી મારી અપીલ સૌ સાંભળી રહ્યાં હતાં!
વાચક મિત્રો , વાત ત્યાંથી ના અટકી , પણ સોમવારે ડે કેર સેન્ટરમાં પણ બધાં પેરેન્ટ્સ મને અતિશય સહાનુભૂતિ દર્શાવવા લાગ્યાં ત્યારે મેં માત્ર એટલુંજ કહ્યું – અલબત્ત મનમાં – કે મારી આ ખોટી ઉભી કરેલી સહાનુભૂતિ મેળવવાની બાબત પાછળ સિક્કાની બીજી બાજુ પણ છે …
જયારે મેં દિલ ખોલીને એ વાત મારી બાલમંદિરની ઈન્સ્પેક્ટરને કરી ત્યારે એમણે મને સાચી સલાહ આપી : “ મદદ કરવા માટે એ છોકરીને ત્યારે શેલ્ટર હોમ કે કોઈ ચર્ચમાં ફોન કરીને લઇ જવાની જરૂર હતી .. જે વાત મને – કે સુભાષને – ત્યારે યાદ જ આવી નહોતી .
સદ્ભાવનાની બીજી બાજુ હોય છે તેના તમને પણ અનુભવ થયા હશે જ .. તો એવાં અનુભવની વાત આવતે અંકે .

૯- વાર્તા અલકમલકની-રાજુલ કૌશિક

 ‘અભિયુક્તા’-

મેજિસ્ટ્રેટ શ્રી મિશ્રાની અદાલતની બહાર આજે કોર્ટની બહાર ભીડ હકડેઠઠ હતી પણ સન્નાટાથી વાતાવરણ ભારેખમ, બોઝિલ બની ગયું હતું. કેસ હતો જ એવો સનસનીખેજ.

કેસ હતો એક વીસ વર્ષની યુવતિ પર. બેરિસ્ટર ગુપ્તાના પુત્રના ગળાની સોનાની ચેઈનની ચોરી કરવાનો આરોપ એના પર મૂકાયો હતો. એક યુવતિ અને તે પણ સુંદર, લોકોની ભીડ ન જામે તો જ નવાઈ. ચોરીના આરોપ માટે કોઈ સુંદર યુવતિને આમ કોર્ટના કઠેરામાં ઊભેલી જોવાનુ જરા અજાયબ તો લાગતું જ હતુ, જાણે ક્યારેય કોઈ સ્ત્રી જોઈ ન હોય એમ લોકો એવી રીતે એકઠા થયા હતાં.

બીજી અજાયબ વાત એ હતી કે શહેરના મશહૂર બેરિસ્ટર ગુપ્તા ખુદ આ ચોરીના સાક્ષી હોવાના લીધે જુબાની આપવા હાજર હતા. શહેરના નાના મોટા લોકો એમની ખ્યાતિથી માહિત હતા. સરકારી ઓફિસરો એમની મહેમાનગતિ માણવા એમના ઘેર આવતા. શહેરમાં કોઈ મનોરંજનનો કાર્યક્રમ હોય તો એની જવાબદારી પણ બેરિસ્ટર ગુપ્તા જ સંભાળતા. શરાબના શોખીન એવા ગુપ્તાને ક્યારેય શરાબના પીઠામાં જતા જોયા નહોતા કારણકે એમનું ઘર જ શરાબના પીઠા જેવું હતું. સરકારી ઓફિસરોને કેવી રીતે સાચવવા એની ગુપ્તાને બરાબર ખબર હતી. બેરિસ્ટર સાહેબ પાછા હતા મિલનસાર પણ એટલે કોઈનુંય કામ કરી આપવામાં પાછા નહોતા પડતા.

એક બાજુ નામી બેરિસ્ટર અને બીજી બાજુ બેનામી અભિયુક્તા.

અભિયુકતા એ યુવતિનું નામ હતું. કેસ શરૂ થયો. ગરીબ અભિયુક્તા પોતાના બચાવ માટે કોઈ વકીલ રાખી શકે એમ નહોતી.

બેરિસ્ટર ગુપ્તાના કહેવા પ્રમાણે લાંબા સમયથી અભિયુક્તા શહેરમાં ભીખ માંગતી હતી ત્યારથી એને જોતા હતા. લગભગ એક મહિના પહેલાં એમના ઘર પાસે ગલીના ગુંડા જેવા લોકોને અભિયુક્તાની છેડતી કરતા જોયા અને એમને દયા આવી એટલે ગુંડાઓથી બચાવી. અભિયુક્તાનું કોઈ નથી એવી જાણ થતા એને પોતાના સંતાનોની દેખભાળ કરવા ઘેર લઈ આવ્યા. પંદર દિવસ કામ કર્યા પછી એ અચાનક ઘરમાંથી ગાયબ થઈ ગઈ. ગાયબ થઈ ગઈ એનો વાંધો નહોતો પણ એમના પુત્રની સોનાની ચેઈન લઈ ગઈ હતી એની સામે વાંધો હતો. પોલીસમાં કેસ નોંધાવ્યો. જ્યારે એ પકડાઈ ત્યારે સોનાની ચેઈન એની પાસે જ હતી. હવે આનાથી વધીને બીજો કયો પુરાવો હોઈ શકે? પોલીસ ચોકીમાં સોનાની ચેઈન પણ ગુપ્તાએ ઓળખી બતાવી હતી. ચેઇન ઘડવાવાળા સોનીથી માંડીને પોલીસના અન્ય સાક્ષીઓ ગુપ્તાની વાતને ટેકો આપ્યો. થાણેદારે પણ અભિયુક્તાને કેવા સંજોગોમાં પકડી હતી એનું વર્ણન કર્યું. સરકારી સાક્ષીઓની જુબાની પૂરી થતી હતી.

સીધો કેસ હતો, અભિયુક્તા પર આરોપ પૂરવાર થતો હતો. મેજિસ્ટ્રેટ મિશ્રાએ અભિયુક્તાની પૂછતાછ આદરી. એની કથિત વાતો પરથી એટલું ફલિત થતું હતું કે જો મજૂરી મળે તો મજૂરી નહીં તો ભીખ માંગીને એ પેટ ભરતી હતી. જ્યાં જગ્યા મળે ત્યાં પડી રહેતી હતી. એણે બાળપણથી જ પિતા ગુમાવ્યા હતા. મરી ગયા હતા કે ચાલી ગયા હતા એની ખબર નહોતી. માત્ર માતાએ એને ઉછેરી હતી અને હવે તો મા પણ મરી ગઈ છે અને એ માતાની નિશાનીરૂપ આ ચેઈન છે એવું કહેતા એ રડી પડી પણ કોર્ટમાં દિલથી નહીં દલીલથી જીતાય છે.

મેજિસ્ટ્રેટે એને ગુપ્તા સામે સવાલ કરવાનો, પોતાની સફાઈ આપવાનો મોકો આપ્યો. અત્યંત ધૃણાથી ક્રોધથી તમતમતા ચહેરે અભિયુક્તાએ સાફ ના પાડી દીધી. ગુપ્તાની સાથે વાત કરવાનું તો દૂર એમની સામે જોવાનુંય ટાળ્યું અને ઉમેર્યું કે એણે ચેઈન ચોરી જ નથી એ પોતાની માતાની છેલ્લી નિશાનીઅને પિતાની યાદગીરી હતી..

અભિયુક્તાની આ નિર્ભિકતા અને ગુપ્તાના ફિક્કા પડેલા ચહેરા પરની લકીર જોઈને મેજિસ્ટ્રેટ અને લોકોને અચંબો થયો.

મેજિસ્ટ્રેટના સવાલો હજુ ચાલુ હતા. બેરિસ્ટર ગુપ્તાના ઘેરથી રાતોરાત ભાગી જવાનું કારણ પૂછતાં એણે સીધી નજર ગુપ્તા સામે તાકીને કોર્ટને જે જણાવ્યું એ ખરેખર ચોંકાવનારી બાબત હતી. ગુપ્તાએ જ્યારે એને ગુંડાઓથી બચાવી ત્યારે એના મનમાં ગુપ્તાજી માટે શ્રદ્ધા, સન્માન અને કૃતજ્ઞતાના ભાવ ઉપજ્યા હતા પણ પછી એ ધૃણા અને તિરસ્કારમાં પલટાતા ગયા. જ્યાં બેરિસ્ટર સાહેબની નજર અને નિયત સાફ ન હોય ત્યાં એ કેવી રીતે એમના આશરે સલામત રહી શકે? આશ્રયદાતા જ જ્યાં ભરખી જવા તૈયાર હોય ત્યાં કેવી રીતે રહી શકાય? એ એને લાલચ, ધમકીથી વશ કરવા મથ્યા, એને એમની વાસનાપૂર્તિનું સાધન સમજીને જે વ્યહવાર આચરવા માંડ્યો એ પછી તો એક પળ એ ત્યાં રહેવા તૈયાર નહોતી.

હવે કોર્ટ અને કોર્ટની નજરમાં અભિયુક્તા માટે સહાનુભૂતિ અને બેરિસ્ટર માટે નફરતના ભાવ છલકાયા પણ કોર્ટમાં કોઈની સહાનુભૂતિથી સાબિતીથી કેસ મજબૂત નથી બનતો, એના માટે તો ઠોસ સાબિતી, નક્કર પુરાવા જોઈએ. આ ગરીબ, લાચાર છોકરી ક્યાંથી પુરાવો લાવે? એ કેસ હારી જશે એમાં કોઈ શંકા નહોતી.

ચૂકાદાનો દિવસે પણ કોર્ટમાં ચિક્કાર મેદની હતી. અભિયુક્તા માટે સૌના ચહેરા પર ઉત્સુકતા કરતાં ક્યાંય વધારે ચિંતા દેખાતી હતી. ન્યાયની દેવીના આંખે તો પાટા બાંધેલા છે અને જે એની નીચે બેસીને ચૂકાદો આપવાના છે એમની તટસ્થતા વિશે ખાતરી નહોતી કારણકે ન્યાયનું પલ્લું મોટાભાગે લાગવગ, ધનવાન કે મોભાદાર વ્યક્તિઓ તરફ વધારે નમતું હોય છે. નામદાર જજની પધરામણીથી કોર્ટના ગણગણાટ પર સન્નાટો છવાયો.

મેજિસ્ટ્રેટે ચૂકાદો આપતા પહેલા એકવાર અભિયુક્તાને સોનાની ચેઈન એની જ છે એની સાબિતી માંગી અને જો અભિયુક્તા ઈચ્છે તો એની સફાઈમાં કંઈક કહેવાની તક આપી. અભિયુક્તાની સફાઈ અને સાબિતી જ એ સોનાની ચેઈન હતી જે ગુપ્તાજીએ અભિયુક્તા સાથેની છેડછાડમાં એની કમરે બાંધેલી જોઈ લીધી હતી. અભિયુક્તા એ સોનાની ચેઈન પોતાની પાસેથી ચોરાઈ જવાના ડરે ગળાના બદલે કમરે બાંધતી હતી.

ચેઈનની વચ્ચે હ્રદયાકારનું નાનું પેન્ડન્ટ હતું જે ઉપરથી નક્કર દેખાતું હતું પણ એની પર કોઈ ચોક્કસ રીતે દબાણ આપતા એ ખુલતું હતુ. એમાં અભિયુક્તાના પિતા અને માતાની તસ્વીર હતી. આ જ એનું સત્ય હતું અને આ જ એની સાબિતી હતી જે મેજિસ્ટ્રેટ સાહેબને બતાવવામાં આવી.

કોઈ યુવાન અને યુવતિની એ તસ્વીર જોઈને મેજિસ્ટ્રેટ સાહેબના માનસપટલ પર એ યુવાનની છબી ઉપસી આવી. આ યુવાનને એ ખૂબ સારી રીતે ઓળખતા હતા.

આ યુવાન જ્યારે બી.એ. ફાઈનલમાં હતો ત્યારે મેસના મહારાજની ભોળી અને હસમુખ દીકરી તરફ આકર્ષાયો હતો, આકર્ષણમાંથી માનસિક લગાવ, લગાવમાંથી શારીરિક ખેંચાણ સુધી એ સંબંધ પહોંચ્યો હતો. એ યુવાનનું એ અંતિમ વર્ષ હતું. જે ફેકલ્ટીમાં એને આગળ ભણવું હતું એ ફેકલ્ટી અહીં નહોતી. પ્રેયસીને છેતરવાનો વિચાર સુદ્ધા મનમાં નહોતો પણ સફળતાના ઉચ્ચ શિખરે પહોંચવાની એની મહત્વકાંક્ષાથી એ વિમુક્ત રહી શકે એમ નહોતો. 

પ્રેયસીથી છૂટા પડતા એણે એના પ્યારના ઉપહાર સમું એ પેન્ડન્ટ પહેરાવ્યું હતું અને રડતી પ્રેયસીને છોડીને ભારે દિલે એને નીકળી જવું પડ્યું હતું. મેજિસ્ટ્રેટ મિશ્રા આ તમામ ઘટનાના કડીબદ્ધ સાક્ષી હતા. એ યુવાન અને એની પ્રેયસી છૂટા પડ્યાં એ પછી ક્યારેય મળી શક્યા નહીં. એ ઘટના પર સમયના થર ચઢતા ગયા અને એ ઘટનાય ભૂલાઈ ગઈ.

પણ આજે લગભગ વીસ વર્ષ પછી એ પ્રેમીઓના પ્રેમ, શારીરિક ખેંચાણનું મૂર્તિમંત સ્વરૂપ એમની નજર સામે હતું. હવે તો મેજિસ્ટ્રેટ મિશ્રાને અભિયુક્તામાં પેલી યુવતિના અણસાર પણ કળાતા હતા.

ભૂતકાળની સફર ખેડીને પાછા આવેલા મેજિસ્ટ્રેટ મિશ્રા એમની નજર સામે ઊભેલી અભિયુક્તા અને કોર્ટમાં હાજર સૌની ઉત્સુક નજરને ખાળી શકતા ન હોય એમ એમણે સીધી નજર મેળવવાનું ટાળતા ચૂકાદો આપ્યો.

“અભિયુક્તા નિર્દોષ છે, એને જવા દો” કોર્ટના સન્નાટાને ચીરતા એમના અવાજથી ફેલાયેલી સ્તબ્ધતાનો બોજ વધારે હતો કે એમના હ્રદય પરનો બોજ વધારે હતો એ કળવું મુશ્કેલ હતું પણ જાણે જજની ખુરશી એમને ડંખતી હોય એમ સફાળા એની પરથી એ ઊભા થઈ ગયા.

******

સુપ્રસિદ્ધ અને રાષ્ટ્રીય ચેતનાના સજાગ કવયિત્રી અને લેખિકા સુભદ્રા કુમારી ચૌહાણની વાર્તા ‘અભિયુક્તા’ પર આધારિત ભાવાનુવાદ.

Rajul Kaushik
http://www.rajul54.wordpress.com

“અનુભવની અનુભૂતિ” -કુમુદબેન પરીખ-પ્રકરણ -૩

સીડીનું ત્રીજું પગથિયું 
અમેરિકામાં પ્રવેશ કરવાના આજે ૫૬ વર્ષ વીતી ગયા કેટલું કેટલું બદલાઈ ગયું . નવી નવી ટેકનોલોજીથી દુનિયા કૂદકે  અને ભૂસકે આગળ વધી રહી છે.  અને google મા એ તો હદ કરી નાખી છે google મા ને પૂછી લો એટલે બધા જવાબ મળી જાય.
    અરે નૅવિગેશનેતો કેટલા  ડિવોર્સ થતા બચાવ્યા. અમારા જમાનામાં તો   મેપમાં ઝીણા અક્ષરે  ડિરેક્શન જોતા માથાનું દહીં  થઈ જતું . અને પતિ પત્ની ના ઝગડા શરૂ થઇ જતા. આ બધું વિચારતા ઘણા બધા પ્રસંગો યાદ આવ્યા વગર રહેતા નથી અતીતના સંભારણા કહ્યા  વગર હું રહી શકતી નથી.
     જેમ  દરેક છોકરીની  ઈચ્છા હોયકે  લગ્ન પછી  હનીમુન માટે  ક્યાંક ફરવા જવું . મને પણ એવું મન હતું. અને લગ્નની  પહેલી રાત્રે  મ્હેં મારા પતિ ને પૂછી નાખ્યું આપણે ક્યાં હનીમૂન પર ફરવા જવાના છીએ?.  અને જવાબ આપ્યા વગર જ કિચનના કેબિનેટમાંથી  હનીની  બોટલ અને ચમચી કાઢી  મને બેડરૂમની બારી પાસે લઇ જઇ ચંદ્રના દર્શન કરાવ્યા અને હું સમજી ગઈ.  હાસ્યના ફૂવારા  અમારા બંનેના મ્હોં  પર આવી ગયા. ખરું કારણ તો એ હતું કે એવા પૈસા ટ્રાવેલિંગ  કે હોટેલના અમારી પાસે નહોતા એટલે અમે હની અને મુનના કિરણોથી  સંતોષ માન્યો.
    પરણ્યા પછી નો બીજો દિવસ કેટલી હું ખુશ હતી મારું પોતાનું ઘર મને ગમશે તેવી સજાવટથી સજાવીશ. પ્રથમ તો બધા જ બારી બારણા ના પડદા ખોલી સૂરજ દેવના દર્શન કરી લીધા. ધીરે અવાજે ગીત ગુન  ગુનતી  હતી.  ત્યાં બેડરૂમમાંથી મારા પતિનો અવાજ આવ્યો ચાય  થઈ ગઈ? મેં કહ્યું કાતર જડતી નથી.  આ દૂધનું કાર્ટુન ખૂલતું નથી. મારા પતિ  આંખો ચોળતા ચોળતા  કિચનમાં આવ્યા. અમેરિકામાં બધું જ સહેલું છે તમે વાંચવાનો પ્રયત્ન કરો તો તુરત જવાબ મળી જશે. જો આ દૂધના કાર્ટૂન પર નિશાન છે “ઓપન”.  મારા મ્હોંમાંથી  થી વાહ શબ્દ નીકળી ગયો .અને તે દિવસથી મને વાંચવાની ટેવ પડી ગઈ.
     ચાલ તને બીજું લેસન શીખવાડું. કોઈ પણ  ઈન્ફોર્મેશન જોઇતી હોયતો 411 નંબર ડાયલ કરીશ  અને ઓપરેટરને પુછીસ તો કોઈ પણ ઇન્ફોર્મેશન મળી જશે. મનમાંતો મને  ગુસ્સો આવ્યો મદદ કરવાને બદલે  સલાહ આપવા બેસી ગયા. આજે આ સલાહ આપવા બદલ મારા પતિની હું ખુબ આભારી છું હિંમતથી સીડીનું પગથિયું હાથ પકડ્યા વગર કેવી રીતે ચડવું તે શીખવાડી દીધું.
    બીજો એક પ્રસંગ જ્યારે હું ૧૯૬૪માં આવી ત્યારે એક પણ  indian grocery store નહોતો અમે તુવેરની દાળ ના બદલે  યેલો પી  દાળ વાપરતા ચણાના લોટને બદલે કોર્ન  લોટ વાપરતા અને ગોળના બદલે બ્રાઉન સુગર થી ચલાવતા. મસાલામાં મીઠું મરચું હળદર  સિવાય કોઈ મસાલા મળતા નહીં. પણ દુનિયાના છેડે વસતા   ગુજરાતી ની આવડત, કોઈપણ પ્રોડક્ટ માંથી ગુજરાતી ફુડ  બનાવવનો પ્રયત્ન કરતો. આમ અમે પણ નવી નવી વાનગીઓ બનાવીને મિત્રો સાથે આનંદ માણતા.
    આમને આમ બે-ત્રણ મહિના પસાર થઇ ગયા.  અમારા ઘરથી પંદર એક મિનિટના અંતરે એલ એ સી ટી કોલેજ, મેં ત્યાં ઈંગ્લીશના  ક્લાસિસ શરૂ કર્યા.  ક્લાસમાં મોટાભાગે બીજા કન્ટ્રી ના વિદ્યાર્થીઓ આવતા અમને શીખવવામાં આવ્યું ઉધરસ કે છીંક આવે તો એસક્યુઝ મી કહેવું.  એક દિવસે  મને છીંક આવી અને આખા ક્લાસ ને સંભળાય તેમ જોરથી મ્હેં એસ્ક્યુઝ મી  કહ્યું અને આખો ક્લાસ જોર જોરથી હસી પડ્યો. આવા છબરડાં શરૂઆતમાં કરતા કરતા પગથિયાં ચડતી રહી.
    મારા પતિએ એક વાત તો મને શીખવાડી દીધેલી કે Road ક્રોસ ગ્રીન લાઈટમાંજ કરવો  પણ આપણે બન્દા  તો ઇન્ડિયામાં મન થાય એમ ક્રોસ કરી નાખતા એમ તે  દિવસે યલો લાઈટ અને રેડ લાઇટમાં રોડ  ક્રોસ  કરી નાખ્યો.  સામેજ પોલીસભાઈ મારી રાહ જોતા ઉભાજ હતા.  મારી પાસે ડ્રાયવીંગ લાયસન્સ નહોતું.  પંદર મિનિટની  માથાકૂટ પછી મને ખબર પડીકે એને મારુ નામ અને  અડ્રેસ જોઈતું હતું..  મને જે વૉકીંગની ટિકિટ મળી ગઈ.  હું ખુબજ ગભરાઈ ગઈ હવે મારા પતિને કહેવું કેવી રીતે  હઝારો વિચારો મનમાં આવી ગયા.  ટિકિટ ફાડી  નાખુ?  પણ પોલીસે ટિકિટ આપી છે અને વધારે મુશ્કેલીમાં  મૂકાઉ તો   એ વિચારે પતિને કહ્યા  વગર છુટકો નહોતો.  ગભરાતા ગભરાતા મ્હેં પતિને વાત કરી. મારા આશ્ચર્ય વચ્ચે તે  ના ગુસ્સે થયા કે ના કટુ વચન કહ્યા, એટલું જ પૂછ્યું  ટિકિટ તને કોણે આપી?  મ્હેં  કહ્યું પોલીસે. તો મને કહે, તું પોલીસનેજ પૂછી લે શુ કરવાનું.
પણ ફોન ક્યા નમ્બરે કરું?
ભૂલી ગઈ 411 ડાયલ કરીશ એટલે બધીજ  બધીજ માહિતી ઓપરેટર પાસેથી મલસે..
બીજે દિવસે  411 નમ્બર ડાયલ  કરતા ઈમરજન્સી થી માંડીને સાચા નંબરે પહોંચતાં અને સમજતા એક કલાકે  મને કયા એડ્રેસ પર 5 ડોલરની પેનલ્ટી ભરીને મોકલી આપવી એ ખબર પડી. આ પછી અમેરિકામાં આવે દોઢ વર્ષ થઈ ગયું. અને મને ibm કંપનીમાં જોબ મળી અને ફરીથી અમે બધી મિત્રો રોડ ક્રોસ કરતી હતી ત્યાં જે વોકિંગ ની ટિકિટ ફરીથી મળી. આ વખતે ટિકિટ ની બધી જ ઇન્ફર્મેશન વાંચવાની અને સમજવાની ટેવ પડી ગઈ હતી.  ટિકિટ પાછળ જ બધી ઇન્ફર્મેશન વગેરે લખ્યું હતું તે રાત્રે મારા પતિ પર ખુબ જ ગુસ્સે થઇ ને કહ્યું આટલું સહેલું હતું  તો મને પહેલી ટિકિટ મળી ત્યારે કેમ ના કહ્યું?  તો જવાબમાં હસીને કહે મેં કહ્યું હોત તો તું ત્યાં ને ત્યાં જ રહી હોત. મને જ હંમેશા પૂછ્યા  કરત. મારો આશય તો  એકજ  હતો કે તું જલ્દી જલ્દી સ્વાવલંબી બને. આમ ત્રીજું પગથિયું ચડી ગઈ. 

 

HopeScope Stories Behind White Coat – ૯ / Maulik Nagar “Vichar”

by: Maulik Nagar

‘ડોન્ટ વરી નિભાકાકી.. તમે જલ્દી મારી ક્લિનિક પહોંચો.’ આશિનીએ ફોન કટ કર્યો અને ગાડીની ચાવી લીધી.
‘ક્યાંય નથી જવાનું આશિની..!!’
‘મમ્મી, ઇટ્સ માય ડ્યુટી.’
‘તારાં પપ્પાનું અપમાન કર્યું હતું, એ તું ભૂલી ગઈ? ક્યાંય નથી જવાનું… તને મારા સમ છે..’
‘મમ્મી, ડૉક્ટરની ડિગ્રી મળે એ જ સમયે અમે ડોક્ટરોએ સમ લઇ લીધાં હોય છે_”લોકોને બચાવવાનાં”.’
ધડામ કરતું બારણું પછાડી આશિની ક્લીનીક જવા નીકળી ગઈ.
વોક્સવેગન ગાડીનું પહેલું ગીયર જેવું પડ્યું અને વિચારોની વોક્સવેગન એકાદ વર્ષ રિવર્સ જતી રહી.


‘રિપોર્ટસ જોતાં તો એવું લાગે છે કે બા ચોવીસ કલાક કાઢે તો પણ બહું છે, નજીકના સગાઓને બોલાવી લો.’
‘ડૉક્ટરની સંગાથે વકીલ પણ બોલાવવા હતા ને મિતેષ.. અમારે બાનું વીલ વાંચવું છે.’
‘અરે..નિભાભાભી આ શું બોલો છો, આ સમયે તો આવું ના બોલો, આપણાં ફેમીલી ડૉક્ટર પણ ઊભા છે.’
‘ફેમિલી ડૉક્ટર છે એટલે આપણાં ફેમિલીની બધી વાતો પણ જાણતાં જ હશે ને?!’ નિભાભાભીએ પણ હિંદી સિરિયલના કોઈ પાત્રની જેમ મોં મચકોડતાં કહ્યું.
જાજરમાન બંગલાના એક મેલાઘેલાં, દવાદારૂ અને પેશાબથી ગંધાતાં રૂમમાં વર્ષો પછી નીરૂબાનો વસ્તાર આજે મહિનાઓ પછી ભેગો થયો હતો.
આ પહેલાં એક બે વખત પણ બા યમરાજાને થપ્પો કરવા ગયા હતાં ત્યારે પણ આવી રીતે જ બધાં ભેગાં થયાં હતાં. બા તો દરેક વખતે પાછાં આવી જતાં પણ બે ભાઈઓ વચ્ચે મીઠાશ ક્યારેય પાછી ન આવતી.
નીરૂબાને બે દીકરા હતાં. મોટો દીકરો હિતેશ અને નાનો મિતેષ. શરૂઆતમાં તો બંને ભાઈઓ બાપુજીની પેઢીમાં જોડે હતાં પણ સમય જતા મન, મગજ અને મકાનથી અલગ થઈ ગયાં હતાં.
બંને દીકરા અને વહુઓની કચકચથી પરવારીને બાપુજી તો અનંત યાત્રાએ નીકળી ગયાં હતાં. તેથી નીરૂબા નાનાં દીકરા મિતેષ સાથે રહેતા હતાં.
બંને ભાઈઓ લગ્ન પહેલાં તો જાણે જીગરી દોસ્ત જેવાં હતાં, પણ લગ્ન પછી એથી સાવ વિપરીત પરિસ્થિતિ.. ઊભુંય બનતું ન હતું. એનું મુખ્ય કારણ હતું મોટાં દીકરા હિતેશની પત્ની નિભા.
હિતેશ અને મિતેષ બંનેને ભગવાનની મહેર હતી. ગર્ભશ્રીમંત તો હતાં જ સાથેસાથ બંનેને એક-એક દીકરી હતી.

‘જો મિતેષ, અમને ખબર છે કે તે અને રિદ્ધિએ મિલ્કતની લાલચે જ બાને રાખ્યા છે, બા હજુ દસ વર્ષ ખેંચી નાખે એમ છે પણ તમે લોકો જ એમની સારસંભાળ રાખવામાં કચાશ કરો છો.’ પહેલેથી જ બધાં નિભાભાભીના આવાં અળવીતરા સ્વભાવથી વાકેફ હતાં.
પપ્પા પર લાગતાં આ બધાં પારિવારીક આરોપો સાંભળી ખૂણામાં ઊભેલી આશિનીથી એક ડૂમો ભરાઈ ગયો. આશિની સિંગાપુરથી પોતાનું માસ્ટર્સ પતાવીને હમણાં જ ભારત પરત આવી હતી.
આશિની સામે નજર કરતાં વળી પાછું નિભાકાકીએ ઝેર ઓક્યું, ‘તું ત્યારે આજે રોઈ જ લે, કાલથી તારે અને તારાં બાપાને બંનેને જલસા જ છે. દાદાના શેરથી માંડીને બધો જ હિસાબ કિતાબ તારાં બાપાએ દબાવી રાખ્યો છે. તારાં ભણતરનો ખર્ચ તો પેઢીમાંથી જ થયો છે અને હવે તારાં ક્લિનિક માટે પણ તારાં બાપાએ બધો વેંત કરી નાખ્યો છે.’
નિભાભાભી તો આજે ફૂલ ફોર્મમાં હતાં કારણકે એમને અને બધાને ખબર જ હતી કે હવે બાની જીવનનૈયા કિનારે પહોંચવાની તૈયારીમાં જ છે. એટલે જો જરાક પણ ઢીલું મૂકે તો મિતેષને ભાવતું જ મળી જાય.
મિતેષની પત્ની રિદ્ધિએ “બા…..” ની ચીસ પાડી અને ફિલ્મ ડાયરેક્ટર એકશન બોલે અને બધાં કલાકાર અભિનય ચાલુ કરી દે એમ અહીંયા પણ નિભાભાભીએ રોકકળ ચાલું કરી દીધી.
બાના ક્રિયાકર્મ પત્યાં અને એક સાંજે હિતેશભાઇ અને નિભાભાભી બેસવાનાં બહાને હિસાબ લેવાં આવી પહોંચ્યાં.
બાપુજી પાસેથી ધંધો શિખનાર મિતેષે હિતેશભાઈને આમ જોવાં જાઓ તો નિભાભાભીને પાઇ-પાઇનો હિસાબ આપી દીધો.
ભવિષ્યમાં બે ભાઈઓ વચ્ચે વધારે ક્ડવાશના આવે તે હેતુથી મન મોટું રાખીને બા-બાપુજીએ પહેલેથી જ બંનેના ભાગે સરખી મિલકત અને વારસો આપ્યો હતો.
બંને પરિવાર વચ્ચેનું શાબ્દિક વાતાવરણ જોતાં તો એવું જ લાગતું હતું કે, હિતેશભાઈ અને નિભાભાભીની આ છેલ્લી મુલાકાત બની રહેશે.
‘એકાદ વર્ષ બાદ શિવાનીના લગ્નની કંકોત્રી આપવાં આવીશું.’ એવો ઈશારો કરી હિતેશભાઈ ઊભા થયાં અને નિભાભાભીએ પણ મિલ્કત આવવાથી થોડી નરમાશ સાથે બધાંને “આવજો” કીધું અને ખાસ કરીને થોડાં વ્યંગ સાથે “બાય, ડૉક્ટર આશ……”


ગાડીના પૈડાની સાથે મગજનું વ્હીલ પણ એકસો વીસની સ્પીડે ફરતું હતું. એક બાજુ આશિનીને પપ્પાનું અપમાન, બા-દાદા માટેની બેફિકરાઈ અને મિલ્કતની લાલચ યાદ આવતી હતી અને બીજી બાજુ પિતરાઈ બહેનનો જીવ, બંને પરિવાર મીઠાશથી જોડાઈ શકે એની આશા અને એક અઠવાડિયા પછી લીધેલાં શિવાનીના લગ્ન….

કાકા અને નિભાકાકી ક્લિનિકના રિસેપ્શન પાસે જ ઊભાં હતાં, આવતાની સાથે જ કાકા કાકીને અવગણીને આશિની સૌ પહેલાં શિવાની પાસે વોર્ડમાં ગઈ.
‘ડૉ જીગ્નેશ, વ્હોટ ઇસ પેશન્ટ’સ હિસ્ટરી?’
‘મે’મ રિલેટીવ્સના કહેવાં પ્રમાણે પેશન્ટ ન્હાવા બેઠાં હતાં અને બાથરૂમમાં ધડામ કરતો અવાજ આવ્યો, એમનાં પપ્પાએ બે ત્રણ વખત દરવાજો ખખડાવ્યો અને અંદરથી કોઈ રિસ્પોન્સ ન આવતાં તેમણે બાથરૂમનો દરવાજો તોડી નાખ્યો અને એમને ખેંચ આવતી જોઈ.’
‘તમે અમને જેવી ઇન્સ્ટ્રક્શન આપી હતી તે મુજબ અમે તેમને ખેંચ બંધ થવાનું ઇન્જેક્શન આપ્યું અને ઓક્સિજન માસ્ક લગાવ્યું છે.’
‘કેટલી મિનિટ થઈ ઓક્સિજન ચાલુ કર્યા ને?’
‘મે’મ વીસ મિનિટ..’
‘ગ્રેટ’ બોલતાં જ આશિનીએ શિવાનીને સ્હેજ હલનચલન કરતાં જોઈ, માત્ર પાંચ સાત મિનિટમાં જ શિવાની એકદમ સ્વસ્થ થઇ ગઈ.
‘થેન્ક યુ દીદી.’
‘અરે..ગાંડી…!!’ બન્ને વાતો કરતાં કરતાં ઑબ્ઝરવેશન રૂમમાંથી બહાર આવ્યાં.
શિવાનીને ચાલીને આવતાં જોઈ હિતેશકાકા અને નિભાકાકી તો ખુશીના માર્યા રડી જ પડ્યાં.
ભૂતકાળની બધી જ કડવાશ ભુલાવી આશિનીએ કાકા, કાકી અને શિવાનીને પોતાની કેબીનમાં બોલાવ્યાં અને કોફી મંગાવી.
‘બેટા..શિવાનીના આવતાં અઠવાડીયે લગ્ન છે, અમે તમને લોકોને કંકોત્રી આપવા આવવાના જ હતાં.. પણ…!!! બેટા એમ તો કે, શિવાનીને શું થયું હતું?’ નિભાકાકીનો ટોન આજે વિવિધભારતીના ન્યુઝ રીડર જેવો નમ્ર લાગ્યો.
‘કાકી.. તમારા ઘરે બાથરૂમમાં ગેસ ગીઝર લાગે છે..’
‘હા બેટા… ઇલેક્ટ્રિક ગિઝર તો કેટલું મોંઘુ પડે..’ કાકીના સ્વભાવ પ્રમાણે વળી પાછી એમની પિન પૈસા પર જ ચોંટી.
‘માય જજમેન્ટ ઇસ પરફેક્ટ.’ બાથરૂમમાં ગેસની પાઇપ લાઈનમાં લિકેજ હશે અને એમાં કાર્બન મોનોકસાઈડ આવે, જેની સ્મેલ ના આવે અને એ દેખાય પણ નહીં.’
‘કંઈ વાંધો નહીં, પણ હવે રિપ્લેસ કરાવી દો કાકા, કાર્બન મોનોકસાઇડની આડઅસર પણ બહુ જ હોય છે. બે ચાર વર્ષ પછી મેમરી લોસ, હકલાવું વિગેરે જેવી તકલીફ થઈ શકે છે… પણ કંઈ ચિંતા ન કરો. મેં શિવાનીને તરત જ હાઇપર બેરીક ઓક્સિજન અપાવી દીધો છે, આખા અમદાવાદમાં આવાં પ્રકારનું ઓક્સિજન આપવાનાં ત્રણ જ મશીન છે.’ દિવાલ પર ટીંગાયેલા એક સર્ટિફિકેટની સામે ઈશારો કરતાં આશિનીએ કહ્યું.
સર્ટીફીકેટનું હેડીંગ હતું , “ગુજરાતની અદ્યતન ક્લિનિકના સર્વેમાં નંબર વન ક્લિનિક”
બાજુમાં ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી પાસેથી એવોર્ડ લેતી આશિનીની એક ફોટોફ્રેમ હતી, નીચે લખ્યું હતું,
“૧૦૦% સ્કોલરશિપ ફોર માસ્ટર્સ ઇન સિંગાપોર યુનિવર્સિટી ઓફ મેડિસિન.”

સ્પંદન-9


સંધ્યા અટવાઈ તેજ ને તિમિરે
સુંગંધ ખોવાઈ  સાંજના સમીરે
વહેતી આંખોએ  વેરાયા શમણાં
ગાવું ‘તુ ગીત રહ્યું કંઠમાં હમણાં.

એક અદ્ભુત કલાકાર છે ઈશ્વર. એની સર્જેલી પ્રકૃતિમાં અપરંપાર વૈવિધ્ય છે. એટલાં એના વિવિધ રૂપ ને રંગ છે કે હર ઘડી એક નવું જ દૃશ્ય જોવા મળે. આ સૃષ્ટિ દ્વંદ્વથી ભરેલી છે. સુખ-દુ:ખ, રાત-દિવસ, વસંત-પાનખર, ગ્રીષ્મ-શિશિર, તેજ-તિમિર….વિડંબણા એ છે કે આ દ્વંદ્વમાં માનવી તો અટવાયા કરે છે પણ સંધ્યા પણ તેજ અને તિમિર વચ્ચે અટવાય છે. સંધ્યા એ સંધિકાળ છે. દિવસનો ઉજાસ ઓછો થાય છે અને રાત્રિના અંધકારનો આસાર શરૂ થાય છે.

જીંદગી એ ક્ષણોનો સરવાળો છે. કોઈના માટે એ કોયડો છે તો કોઈના માટે પડકાર. હસતું , કૂદતું બાળપણ જુઓ કે યુવાનીનો થનગનાટ કે વૃદ્ધત્વમાં વર્તાતી મનની મૂંઝવણો; થાય કે આ બધું શું છે? જીવનની દરેક ક્ષણ આપણા કાનમાં કૈંક કહે છે… એ છે ઉંમરનો નિચોડ, એ છે સંસારનો સાર…. ક્યાંક છે દુઃખ અપાર તો ક્યાંક છે ખુશીઓની ભરમાર… ક્યાંક ખુશી તો ક્યાંક ગમ. ખુશી અને ગમમાં અટવાતી આ જીંદગીની દરેક પળ ક્યાંક તેજ અને તિમિર વચ્ચે ઝૂલતી હોય છે. કદાચ મનની યાદોને ઢંઢોળીને શોધીએ તો સૂર નીકળે …મને અંધારાં બોલાવે, મને અજવાળાં બોલાવે.

સમયની સૂરીલી સરગમ પલટાય છે અને પ્રગટે છે પડકારોના પડઘમ. પડકાર એ જીવનનો સાર છે. જીવન દ્વંદ્વની કહાણી બને છે. વેણુનાદનું શ્રવણ કરતી રાધાને કૃષ્ણ વિરહ કેવો સાલતો હશે, એની યાદ પણ આપણા મનને વિહ્વળ બનાવવા માટે પૂરતી છે.  એવી એક સવારને આજે યાદ કરવી છે, જ્યારે ભગવાન રામને રાજ સિંહાસનના બદલે ચૌદ વર્ષનો વનવાસ પ્રાપ્ત થાય છે. રામ જ્યારે ગર્ભવતી સીતાનો ત્યાગ કરી તેને વનમાં મોકલે છે, તે વેદના યાદ કરીશું તો થશે કે જીવનની દરેક સવાર કે દરેક સાંજ, પ્રત્યેક પળ કે ક્ષણ પડકાર છે. માનવના જીવનનું દરેક કદમ અજ્ઞાત તરફનું કદમ છે.

પ્રેમકથાઓને સમર્પણ અને આદર્શો સાથે સીધો સંબંધ છે. પણ આ માત્ર પુરાતન સમય કે સાહિત્યની અનુભૂતિ નથી. આ તો છે માનવજીવનની પ્રત્યેક ક્ષણનો પડકાર. કદાચ આવી જ કોઈક ક્ષણોનું દર્શન થાય છે જ્યારે રણમાં માતૃભૂમિની રક્ષા કાજે જતા સૈનિકને તેની પત્ની કે પરિવાર વિદાય આપે છે…આ પળો માનવીની અગ્નિપરીક્ષા છે. અંધકારમય વાસ્તવિકતાઓ અને આદર્શોના ઉજાસ વચ્ચે જીવનસંધ્યા પણ તેજ અને તિમિરમાં ખોવાય છે. પ્રભાતે ખીલેલા પુષ્પો સાંજ પડતાં મુરઝાય છે ને સાંજના સમીરમાં એની સુગંધ ખોવાય છે. શમણાં એ દરેક આંખનું આભૂષણ છે. પણ આંખોમાંથી જ્યારે ગંગા જમના વહે, ત્યારે આંખોના એ શમણાં પણ વેરાઈ જાય છે. ક્ષણો થંભી જાય છે…સમય પણ જાણે કે થંભી જાય છે….હ્રુદયનો ધબકાર …કહે છે સ્પંદનની વાત..ત્યારે હૈયામાં ઊઠેલું ગીત કંઠમાં જ રહી જાય છે.

મને ઓશોએ કહેલી રવિન્દ્રનાથ ટાગોરની વાત યાદ આવે છે. તેમણે છ હજાર ગીતો લખ્યા છે. તેઓ વિશ્વના મહાન કવિઓ પૈકી એક છે. તેમનાં બધાજ ગીતો સુંદર છે. છતાં, મૃત્યુ સમયે તેઓ રડીને ઈશ્વરને કહેતા હતા કે “જે ગીત મારે ગાવું હતું તે ગીત તો હજુ મેં ગાયું જ નથી.” તેમની બાજુમાં ઉભેલા મિત્રે તેમને કહ્યું,” તમને તો ખુશી ને સંતોષ થવો જોઈએ. યુરોપના મહાન કવિ શેલી કરતાં ત્રણ ગણા ગીતો તમે રચ્યાં છે, ગાયાં છે.” ત્યારે અશ્રુભીની આંખે કવિવર ટાગોરે કહ્યું,” તમે મારા અંતરની વાત જાણતા નથી. હું કેવળ એક જ ગીત ગાવા માંગતો હતો! પરંતુ એ શક્ય ન બન્યું. હું છ હજાર વાર નિષ્ફળ ગયો. એ બધા પ્રયાસો હતા. મને એનાથી સંતોષ નથી. હું જે ગીત ગાવા માંગતો હતો , તે ગીત હજુ પણ ગાયા વિનાનું જ રહ્યું છે.” આવું કોઈ પણ વ્યક્તિ સાથે બની શકે છે. આપણે ક્યું ગીત ગાવું છે આ જીવનમાં?

રીટા જાની.
12/03/2021

https://youtu.be/9v5gIThYppw

૯.”જ્યાં ન પહોંચે રવિ ત્યાં પહોંચે કવિ” – અલ્પા શાહ

વૈશ્વિક કવિતાના ભાવવિશ્વમાં એક સફર…

નમસ્કાર મિત્રો,

માર્ચ મહિનો એક મક્કમ ગતિથી આગળ વધી રહ્યો છે. જેમ તમે જાણો છો તેમ, આ મહિનાનો આપનો વિષય છે “મન”.હવે મનની વાત આવે તો વિચારોને તો કઈ રીતે ભુલાય? મન અને વિચારોનો સબંધ એતો જાણે પાંપણ અને પલકારોનો સંબંધ…આ મનમાંથી ઉદ્ભવતા વિચારોજ આપણા જીવંત હોવાની સાબિતી છે.  “જ્યાં ન પહોંચે રવિ ત્યાં પહોંચે કવિ” લેખમાળા અંતર્ગત આપણે મન/વિચારો વિષય પર આજે આપણે એક સુંદર જર્મન કવિતા/લોકગીત નો ભાવાનુવાદ જાણીશું અને માણીશું.જેનું શીર્ષક છે ” Die Gedanken sind frei ” અથવા “મુક્ત વિચારો…”. તમે આ મૂળ German folksong lyrics અને તેનું English translation આ લિંક પર જોઈ શકશો. https://sedulia.blogs.com/sedulias_translations/2005/05/thoughts_are_fr.html.

અત્રે મેં આ કવિતાનો પદ્ય ભાવાનુવાદ કરવાનો નમ્ર પ્રયાસ કર્યો છે જે હું રજુ કરું છું.

આ લોકગીતના રચયિતા અજ્ઞાત છે. ૧૮૪૦ માં Germanyમાં થયેલા વિદ્રોહ વખતથી આ લોકગીત પ્રકાશમાં આવ્યું હતું. ખુબ સાદા અને સરળ શબ્દો દ્વારા આ ગીતમાં માનવ મન અને મનના વિચારોની ઋજુતા અને વેધકતા એકજ ગીતમાં રજુ કરાયેલ છે. ગીતમાં વહેતી સંવેદના દ્વારા એવું પ્રતીત થાય છે કે કોઈક બંદી કે ગુલામ દ્વારા આ ગીતના શબ્દો કંડારાયા હોવા જોઈએ. ભલે તે પોતે શારીરિક રીતે કદાચ સ્વતંત્ર ન હોય, પણ તેના વિચારો દ્વારા તે તો તેના ખુશીના ખજાનાનો માલિક બનીને વિહરે છે. તેને હવે તેની આજુબાજુની બેડીઓ કે લકીરોની કોઈ પરવાહ નથી અને સઘળી ચિંતાઓને ભૂલીને, પોતાના વિચારોમાં  પોતાના જામ અને પ્રિયતમ સાથેના સંગાથમાં દુનિયાનો સૌથી અમીર અને આનંદિત વ્યક્તિ હોવાની અનુભૂતિ અનુભવે છે. તેના મનની આજ સંવેદનાઓ તેણે શબ્દો દ્વારા ખુબ પારદર્શક રીતે આ ગીતમાં રજુ કરી છે.

આમ તો આ ગીત ક્યારે અસ્તિત્વમાં આવ્યું તેની કોઈ પાકી માહિતી નથી અને રચયિતા પણ અજ્ઞાત છે પણ એવું મનાય છે કે during antiquity period (the period of cultural history between the 8th century BC and the 6th century AD centered on the Mediterranean Sea comprising the interlocking civilizations of ancient Greece and ancient Rome known as the Greco-Roman world.) દરમિયાન આવા ભાવ કવિતા રૂપે સૌ પ્રથમ વ્યક્ત થયા હતા. બીજા વિશ્વયુદ્ધ વખતે, હિટલરની તાનાશાહી દરમિયાન Germanyમાં આ ગીત ફરી પાછું ખુબ પ્રચલિત થયું હતું. પ્રજા આ ગીત દ્વારા પોતાની સંવેદના અને આક્રોશ વ્યક્ત કરતી અને હિટલરની નાતઝી પાર્ટીવાળાઓ સામ ,દામ,દંડ દ્વારા પ્રજાને રોકતા.

Thoughts એટલે કે વિચારો. વિચારો અને મન – એકબીજાના પર્યાય. વિચારો થકીજ  આપણી દરેક માનવીય સંવેદનાઓ અને લાગણીઓ પોંખાય.મુક્ત બનીને વિહરતા આપણા વિચારો થકીજ આપણી જિંદગીની દશા અને દિશા ફંટાય. કહેવાય છેને કે Thoughts create your destiny અથવા What you think is what you become. મને પહેલા એવો કાયમ પ્રશ્ન થતો કે શું ખરેખર આપણા વિચારો આપણી નિયતિ નક્કી કરી શકતા હશે? હું એવું માનું છે કે આ બ્રહ્માંડમાં થતી એકેએક ગતિવિધિ અને ઘટના પૂર્વ-નિર્મિત હોય છે, એ આપણી ઉપર રહેલી દિવ્ય પરમ-ચેતના દ્વારા અગાઉની કરેલી ગોઠવણ હોય છે. તો પછી મારા-તમારા વિચારો થી એ ક્રમમાં થોડો કઈ ફેરફાર થવાનો હતો? પણ ધીમે ધીમે જિંદગીએ મને શીખવાડી દીધું કે, મારા વિચારોથી એ ક્રમમાં તો મીનમેખ ફેરફાર વાનો નથી પણ જિંદગીની સારી-નરસી દરેક ઘટનાઓ મારા પર કેવી રીતે અસર કરશે એ મારા વિચારો અને મારો દ્રષ્ટિકોણ જરૂરથી નક્કી કરશે. And that is why it is said Watch your thoughts, they become your words; watch your words, they become your actions; watch your actions, they become your habits; watch your habits, they become your character; watch your character, it becomes your destiny. હા, જિંદગીની નરસી ઘટનાઓથી આપણું માનવ મન વિચલિત થઇ જાય તે સ્વાભાવિક છે, પણ સકારાત્મક વિચારો એકજ ઘટનાને સકારાત્મક દ્રષ્ટિથી મુલવશે અને નકારાત્મક વિચારો નકારાત્મક દ્રષ્ટિથી મુલવશે. સકારાત્મક વિચારોના સહારે આપણે જિંદગીમાં આવતી એ નરસી ઘટનાઓને  કદાચ ઓછી મુશ્કેલીએ પસાર કરી શકીશું અને આપણા મન અને આત્માને આનંદના આવિષ્કારની અનુભૂતિ કરાવી શકીશું. જેમકે આ લોકગીતમાં આપણે જોયું તેમ, ભલે એ ગુલામ કે બંદી હોય, પણ તેના મનમાં આવતા સકારાત્મક વિચારોના સહારે તેના કપરા કાળમાં પણ આનંદની અનુભૂતિ કરી રહ્યો છે.

   તો ચાલો, આ વિચારોના ઘોડાની લગામ હાથમાં લઈને તેણે સાકારત્મકતાની કેડીએ સ્થિર રાખવાનો પ્રયત્ન કરતા કરતા મારી કલમને વિરામ આપું છું. આવતા અઠવાડિયે મન વિશેની એક બીજી સુંદર કવિતા સાથે ફરી મળીશું. આ લોકગીતનું ખુબ સુરીલું rendition in German language સાંભળવા જેવું છે જે હું તમારી સાથે વહેંચું છું. ભાષા ખબર નહિ પડે, પણ સંગીત અને સંવેદનાઓને ભાષાના સીમાડા ક્યાં નડે છે… તમારા માર્ગદર્શન અને અભિપ્રાયો ની અપેક્ષા સાથે….

– અલ્પા શાહ