૮- વાર્તા અલકમલકની-રાજુલ કૌશિક

મૂંગો

ચમેલી, એના પતિ અને એમના બે સંતાનો- બસંતા અને શકુંતલાનો નાનો પણ મઝાનો પરિવાર. આજે ચમેલીના નાના પરિવારમાં એની સખીવૃંદની હાજરીથી ઘરમાં આનંદનું વાતાવરણ હતું. નાનકડી શકુંતલા સૌના ધ્યાનનું કેન્દ્ર હતી. વાતો, હસી, મજાકના વાતાવરણની વચ્ચે ત્યાં જાણે ખલેલ પડી. બારણે કોઈ કિશોર ઊભો હતો. એ કોણ છે, ક્યાંથી આવ્યો છે એની પણ કોઈને ખબર નહોતી પણ એ ત્યાં કોઈ કારણસર ઊભો છે એવું સમજાતા કોઈને એને બોલાવીને એના વિશે જાણવાનું મન થયું.

ત્યાં ઊભેલા કિશોરને એની સામે સૌ કોઈ જોઈને કશીક વાત કરી રહ્યાં છે એના પરથી એ એટલું તો સમજ્યો કે વાત એને ઉદ્દેશીને થતી હતી. એ પોતાના બંને કાન પર હાથ મૂકીને સમજાવવા મથ્યો કે એને સંભળાતું નથી.

હવે ત્યાં બેઠેલા નારીવૃંદને એનામાં રસ પડ્યો. કોઈ પોપટને રામ-રામ બોલતા સાંભળીને જે ઉત્તેજના થાય એવો જ કોઈ ભાવ ત્યાં બેઠેલાઓએ અનુભવ્યો.

ચમેલીએ જરા આગળ વધીને એને પૂછ્યું, “કોણ છું? ક્યાંથી આવ્યો?”

મૂંગાએ ઈશારાથી પોતાની મૂછ મરડવાનો અભિનય કરીને પોતાના બાપ અને ઘૂંઘટ કાઢતો હોય એમ એની મા વિશે સમજાવ્યું કે એ નાનો હતો ત્યારે એનો બાપ મરી ગયો અને મા એને છોડીને ચાલી ગઈ હતી.

હવે સૌને એના માટે થોડી સહાનુભૂતિ થઈ. વાત કરવાથી તો એ નહીં સમજે એટલે એની જેમ જ હાથના ઈશારાથી પૂછ્યું

“તો પછી તને કોણે ઉછેર્યો?”

એ કંઈક બોલવા ગયો પણ જ્યારે ભાષા શોધાઈ નહોતી ત્યારે આદિ માનવ જે ઘૂરકાટ કરીને  બોલવા મથતો હશે એવો કાંય કાંય જેવો કર્કશ અવાજ જ ગળામાંથી નીકળ્યો. જેની એ શું કહેવા માંગે છે એ કોઈને ખબર ન પડી.

વળી હાથના ઈશારે મૂંગાએ કહેવા પ્રયત્ન કર્યો કે, “એને જેણે ઉછેર્યો એ કોણ છે એની ખબર નથી પણ એ લોકો એને ખૂબ મારે છે.”

હવે સૌની સહાનુભૂતિ કરૂણામાં પલટાઈ. કેટલી યાતના સહીને એ કંઇક કહેવા માંગતો હશે પણ કહી શકતો નહોતો એ સૌ જોઈ શકતાં હતાં. વળી એના ઈશારાની ભાષાથી એવું સમજાયું કે એ નાનો હતો ત્યારે એનું ગળું સાફ કરવાની કોશિશમાં કોઈએ એની ઉપજિહા- ષડજીભ કાપી નાખી હતી એટલે એ જ્યારે બોલવા મથતો ત્યારે ઘાયલ પશુ પીડાય એવો અવાજ નીકળતો તો ક્યારેક જ્વાળામુખીના વિસ્ફોટ જેવો આવાજ નીકળતો.

એના આટલા આયાસોથી સૌને સમજણ પડી કે શારીરિક ખામીને બાદ કરતાં એ માનસિક રીતે સ્વસ્થ હતો. પછી તો ઈશારાથી સમજાવ્યું કે એણે હલવાઈના ત્યાં રાતોની રાતો જાગીને લાડુ બનાવ્યા છે, દૂધ લાવવાથી માંડીને દૂધ હલાવવાની મહેનત કરી છે. જ્યાં નોકરી કરી ત્યાં વાસણો માંજ્યા છે, કપડાં ધોયા છે પણ ક્યારેય કોઈની આગળ હાથ લંબાવીને ક્યારેય ભીખ નથી માંગી. મહેનત કરી છે અને બાવડાના જોરે પેટનો ખાડો ભર્યો છે. ધીમે ધીમે સૌને એવું સમજાતું ગયું કે કદાચ એ એની ફોઈ અને ફૂઆની પાસે રહેતો હતો. એમના માટે મજૂરી કરીને જે કાંઇ થોડા આના કમાતો હતો એ પણ લઈ લેતાં અને બદલામાં એને બાજરા કે ચણાની રોટી પકડાવી દેતાં.

હવે ચમેલીને સાચે જ દયા આવી, ઈશારાથી એને પૂછી લીધું, “મારા ઘેર કામ કરીશ?”

મૂંગાએ પૂછ્યું કે આપીશ શું? ખાવાનું? રૂપિયા-પૈસા?

ચમેલી એ ખાવાની સાથે ચાર રૂપિયા આપવાનું કહ્યું અને મૂંગો રાજીથી અહીં રહેવા તૈયાર થઈ ગયો. હવે તો મૂંગો એના ઘેર જવાના બદલે અહીં જ રહેતો. ચમેલીના દિકરા બસંતાની સાથે ભળી ગયો. ક્યારેક આજુબાજુના છોકરાંઓ એને ચીઢવતાં પણ એ ચીઢાતો નહીં.

ચમેલીના પતિને પણ એની પર કરૂણા થતી. બીચારો કેટલો પીડાય છે? કેટલું કહેવા મથે પણ કહી ના શકે એનાથી વધીને બીજી લાચારી શું હોઈ શકે?

એક દિવસ સવારે જોયું તો મૂંગો દેખાયો નહીં. ચમેલી ક્યાંય સુધી એની રાહ જોતી રહી, ચિંતા કરતી રહી. છેવટે પત્નીકે સાંત્વન આપવા કે અકળાઈને પણ પતિ બોલી ઊઠ્યા.

“જતો રહ્યો લાગે છે. ગમે એટલું સાચવો પણ અંતે તો ગંદી નાળીનો કીડો જ ને? એક તો એને રાખ્યો ત્યારથી લોકો માટે આપણું ઘર જાણે અજાયબ ઘર જ બની ગયું હતું. જે આવે એના માટે એ કૌતૂક બની ગયો હતો. જવા દે જ્યાં ગયો હોય ત્યાં.” કહીને પોતાના કામે વળગ્યા.

સવારની બપોર થવા આવી. ચમેલીએ છોકરાઓને જમવાનું આપીને રસોડું આટોપવા માંડ્યું ત્યાં બારણે મૂંગો દેખાયો. ઈશારાથી એણે સમજાવ્યું કે એ પણ ભૂખ્યો છે. અત્યારે સુધીની ચિંતા રોષમાં પલટાઈ અને ચમેલી ભભૂકી ઊઠી. એણે ડબ્બામાંથી રોટલીઓ મૂંગા તરફ લગભગ ફેંકી, “કામ તો કરવું નથી ભીખારીને ને મફતની રોટી ખાવી છે. મૂંગો શબ્દો તો સમજ્યો નહીં પણ ચમેલીનો રોષ બરાબર પારખી ગયો. એણે રોટી લેવા જરાય હાથ લંબાવ્યો નહીં. ક્યાંય સુધી બંને એકબીજાને તાકતા ઊભા રહ્યાં, ચમેલીની આંખમાંથી રોષ ઓછો થયો એ જોઈને મૂંગાએ નીચા મોઢે રોટી ખાવા માંડી. ચમેલીને સમજાયું નહીં કે એણે ભીખનો સ્વીકાર કર્યો કે એની મમતાનો? પણ પછી જરા કૂણી પડતાં એ દૂધ લઈ આવી.

“ક્યાં ગયો હતો?”

કોઈ જવાબ નહીં. વળી પાછો ચમેલીનો રોષ ફાટ્યો. હાથમાં પકડેલા ચીપિયો મૂંગાના બરડામાં ચોઢી દીધો. મૂંગો જરાય હલ્યા વગર જડની જેમ ઊભો રહ્યો. એ પોતાનો અપરાધ સમજી શકતો હતો. વળી એનો નિમાણો ચહેરો જોઈને ચમેલીની આંખમાંથી આંસુના બે ટીપા સરક્યા, જડ જેવો મૂંગો ચમેલીની આંખના આંસુ જોઈને રડી પડ્યો.

એ દિવસે તો વાત ત્યાં જ પૂરી થઈ ગઈ પણ હવે મૂંગાને વારંવાર ઘરમાંથી ક્યાંક જતા રહેવાની ટેવ પડી હોય એમ ગમે ત્યારે કહ્યા વગર ચાલ્યો જતો અને મન થાય ત્યારે પાછો આવીને ઊભો રહેતો.

વળી એક દિવસ નવું જોણું થયું. બસંતાએ મૂંગાને તમાચો ચોઢી દીધો. મૂંગાએ એને મારવા હાથ ઉપાડ્યો અને અટકી ગયો અને એ રડી પડ્યો. એના કર્કશ અવાજથી ચમેલી બહાર આવી. રડવાનું કારણ પૂછતાં મૂંગાએ કહ્યું કે બસંતાને એને માર્યો. ચમેલી બસંતાને કંઈક કહેશે એવી અપેક્ષાથી એણે ચમેલીનો હાથ પકડી લીધો. ક્ષણભર ચમેલીને થયું કે જાણે એના દિકરાએ એનો હાથ પકડ્યો. અચાનક એના મનમાં ઊઠેલી લાગણીથી એ કંપી ગઈ, એણ એણે વિચારો ખંખેરી નાખતી હોય એમ માથું અને મૂંગાનો હાથ ઝાટકી નાખ્યા. એને વળી આવો અમંગળ વિચાર મનમાં ક્યાંથી આવ્યો? ક્યાં બસંતા અને ક્યાં આ મૂંગો!

બસંતા અને મૂંગાની વચ્ચે ક્યાં કોઈ સામ્ય જ હોઈ શકે? પણ તેમ છતાં એક પળ એને મૂંગા તરફ મમતા ઊમટી આવી. બસંતા કરતા એની શારીરિક ક્ષમતા ઘણી હતી. એ ધારે તો બસંતાને ધૂળ ચાટતો કરી દે એટલી તાકાત એનામાં હતી પણ એ માલિક અને નોકરની વચ્ચેનો ભેદ બરાબર સમજતો હતો. ચમેલીને થયું કે એણે બસંતાને શિક્ષા કરવી જોઈએ પણ પુત્રપ્રેમના લીધે એ ન કરી શકી. બસંતાને એક અક્ષર કહ્યા વગર એ રસોડામાં ચાલી ગઈ. મૂંગાના પેટની ભૂખની જેમ ચૂલા પર રોટલી બળતી હતી. એ મૂંગા માટે વાસી રોટલી લઈને બહાર આવી. મૂંગો વેધક નજરે એની સામે જોઈ રહ્યો હતો. એની સાથે થયેલા પક્ષપાત સામે તિરસ્કાર છલકાતો હતો એ નજરમાં ચમેલી એને ન્યાય કરે એવી અપેક્ષા હતી. ચમેલીએ નજર ફેરવી લીધી એના કાને પશુ ઘૂરકતું હોય એવો અવાજ પડ્યો. જોયું તો મૂંગો એને થયેલા અન્યાયની વ્યથાથી રડી રહ્યો હતો.

ચમેલીની થયું આ તે કેવુ પશુ એણે પાળી લીધું છે જેના દિલમાં માનવી જેવી વેદના હતી! અનુકંપાથી એનું મન ભરાઈ આવ્યું વળી યાદ આવ્યુ કે બંસતા એવું કહેતો કતો કે એણે ચોરી કરી એટલે માર્યો છે. મન માનતું નહોતું તેમ છતાં એવું લાગતું હતું કે મૂંગાને સજા મળવીએ જ જોઈએ.

એણે કઠોર સ્વરમાં મૂંગાને પૂછ્યું,” કેમ રે ચોરી કરતા ક્યાંથી શીખ્યો?”

મૂંગો મોઢું નીચે કરીને ઊભો રહ્યો. ચમેલી ફરી ક્રોધથી કાંપી ઊઠી. એને લાગ્યું કે મૂંગાને એના અપરાધ માટે સજા મળવી જ જોઈએ. મૂંગાનો હાથ પકડીને ઘરની બહાર ધકેલતાં બોલી, “જા નીકળ મારા ઘરની બહાર. એક વાર રસ્તા પર રખડતો થઈશ પછી ખબર પડશે કે કેવી કૂતરા જેવી જીંદગી કોને કહેવાય.”

મૂંગાને કંઈ સમજણ પડી નહીં. એ આંખો ફાડીને ચમેલી સામે જોતો રહ્યો. ચમેલી વધુ અકળાઈ.

“રહેવું હોય તો નોકરોની જેમ સરખી રીતે કામ કર નહીંતો નીકળ. અહીં કોઈ તારા નખરા ઊઠાવવા નવરુ નથી.”

મૂંગાને સમજણ નહોતી પડતી કે એની સાથે શું ચાલી રહ્યું છે. બસંતાના બદલે ચમેલી કેમ એની પર અકળાય છે. ચમેલી એકધારું બોલતી રહી.

“બદમાશ, પહેલા તો કહેતો હતો કે ભીખ નથી માંગતો તો રોજ રોજ ભાગી જઈને ખાય છે ક્યાં? ક્યાં જઈને મ્હોં મારી આવે છે? ગમે એટલું કરો પણ કૂતરાની પૂંછડી વાંકી તે વાંકી જ. હમણાં જ નીકળ ઘરની બહાર.”

મંદિરની મૂર્તિની જેમ એ સ્થિર હતો. શું બોલે એ? એને એટલી સમજણ પડતી હતી કે શેઠાણી એની પર નારાજ છે. ચમેલીને એની સ્થિરતા જોઈને શરમ આવી કે જે સાંભળી શકતો જ નથી એની આગળ એ કેવું કેવું બોલી રહી છે અને તેમ છતાં એને ઘરની બહાર ધકેલી તો દીધો જ. મૂંગો ધીમે ધીમે ઘરની બહાર ચાલ્યો ગયો. એ દેખાયો ત્યાં સુધી ચમેલી એને જોતી રહી. આંખમાં આવેલું આંસુનું ટીપુ કોઈ ન જુવે એમ એણે લૂછી નાખ્યું.

થોડી વારમાં તો બસંતા અને શકુંતલાએ બારણાની બહાર જોઈને બૂમ મારી.

“અમ્મા, મૂંગો”

ચમેલીએ જોયું તો લોહી નિંગળતી હાલતમાં મૂંગો ઉંબરા પર માથુ મૂકીને પશુ જેવા અવાજથી રડી રહ્યો હતો. એ મૂંગો હતો એ કારણ માત્રથી શેરીના છોકરાઓથી દબાવા કે એમની જોહુકમી માનવા એ તૈયાર નહોતો. શારીરિક તાકાત એનામાં વધુ હતી તેમ છતાં એ એકલો હતો, તિરસ્કૃત હતો,  છોકરાઓએ ભેગા થઈને એનું માથું ફોડી નાખ્યું હતું.

આજે પહેલી વાર ચમેલીને એના રૂદનમાં અનેક મૂંગાઓની વેદનાનો હાહાકાર સંભળાયો જે સમાજમાં ભિન્ન ભિન્ન સ્વરૂપે ફેલાયેલા છે, એવા મૂંગાઓ જેમની સાથે અન્યાય થાય છે, અત્યાચાર થાય છે પણ એમની પાસે અવાજ નથી એટલે પોતાની વ્યથા કહી નથી શકતા. બોલવા માટે સ્વર છે પણ એમના એ સ્વરનો કોઈ અર્થ નથી કારણકે એમના વજૂદ એમના અસ્તિત્વનો રાષ્ટ્ર, સમાજ, ધર્મ તરફથી સ્વીકાર નથી હોતો. આજે આવી કેટલીય વાચાહીન વ્યક્તિઓ છે જે અકથ્ય વેદના લઈને પીડાય છે પણ મૂંગાની જેમ વ્યકત કરી શકતા નથી.

અને મૂંગાની વેદના અને વ્યથાથી ચમેલીનું હ્રદય દ્રવી ઊઠ્યું, એના દિલમાંથી મૂંગા માટે મમતા વહી આવી. બધી રીસ, સંકોચ, ધૃણાને હડસેલીને એ ઉંબરા પર માથુ ટેકવીને રડી રહેલા મૂંગા પાસે બેસી પડી..

હવે મૂંગા અને ચમેલી વચ્ચે માત્ર અને માત્ર એક માનવીય સંવેદનાનો તાર સંધાઈ રહ્યો.

*******

રંગેય રાઘવ લિખિત ‘ગૂંગો’ પર આધારિત ભાવાનુવાદ

‘ગૂંગો’ નામથી ઓળખાતા કિશોરના માધ્યમથી શોષિત, પીડિતોની અસહાયતાનું વર્ણન

આ વાર્તાના લેખકે વિકલાંગ પ્રત્યે સમાજની સંવેદનહીનતા તાદ્ર્શ્ય કરાવી છે. સાથે એવું કહેવા આયાસ કર્યો છે કે આવા લોકો સાથે સંવેદનાપૂર્ણ વ્યહવાર કરવો જોઈએ જેથી એ લોકોને પોતાની નિર્બળતા કે કમી પર લઘુતાભાવ ન ઉત્પન્ન થાય.

Rajul Kaushik
http://www.rajul54.wordpress.com

1 thought on “૮- વાર્તા અલકમલકની-રાજુલ કૌશિક

  1. મૂંગાની સંવેદનાને દર્દભર્યા સંવેદનથી રજૂકરી છે.વિકલાંગ કે કોઈપણ ખામી સાથે જન્મેલ બાળકો પર સમાજની દરેક વ્યક્તિએ પ્રેમનો વરસાદ વરસાવી એની એ ખામીને નજર અંદાઝ કરવી જોઈએ.ખૂબ સરસ વાર્તાનું આંખ ભીની કરે તેવું આલેખન.

    Liked by 1 person

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.