કલમનાકસબી: કનૈયાલાલ મુનશી- 47


કનૈયાલાલ મુનશીની રચનાઓ પર આધારિત આ લેખમાળા એક એવા પડાવે પહોંચી છે જ્યાં મુનશીની વિવિધ કૃતિઓના સાહિત્યરસનો આસ્વાદ આપણે માણી રહ્યા છીએ. પ્રસ્તુતિના પડઘમ પર આજે નાદ છે એવી કૃતિનો જે રસ જ નહી, પણ રસલ્હાણ છે, રસ ખાણ છે.

ભગવદ ગીતાના પ્રવકતા, બાળકોથી લઈને મોટાઓ સુધી સૌના હૃદયમાં જે વસ્યા છે, તે કૃષ્ણ આજના આધુનિક યુગમાં મેનેજમેંટના વર્ગોમાં અને કોર્પોરેટ દુનિયામાં પણ માનીતા છે. મુનશીએ ઘણું સાહિત્ય સર્જન કર્યું. અને જ્યારે આપણી લેખમાળા પણ અંત તરફ ગતિ કરી રહી છે ત્યારે મુનશીની અંતિમ કૃતિ “કૃષ્ણાવતાર” ની વાત કરવી છે. મુનશી કહે છે કે બાળપણથી જ કૃષ્ણ તેમની કલ્પનાસૃષ્ટિમાં મઢાઈ ગયા હતા. તેઓ નાના હતા ત્યારે તેમના પરાક્રમો સાંભળી દિંગ થઈ જતા. તેમના વિશેના કાવ્યો ને કથાઓ વાંચી, તેમના પદો ગાઈ કૃષ્ણનો સત્કાર કરતા. અનેક મંદિરોમાં પૂજા કરી જન્માષ્ટમીએ એમને અર્ઘ્ય આપતા. કૃષ્ણનો સંદેશ મુનશીના જીવનની પ્રબળ શક્તિ બની ગયો હતો. આથી મુનશીને કૃષ્ણના જીવન અને પરાક્રમની કથા રચવાની ઇચ્છા હતી. પણ આ કાર્ય તેમને અશક્ય લાગતું હતું. છતાં મુનશીએ પોતાની કલ્પના અને રચનાત્મક સર્જનશક્તિ વડે આઠ ખંડની ગ્રંથશ્રેણીની રચના કરી અને તેને ‘કૃષ્ણાવતાર’ નામ આપ્યું.

‘કૃષ્ણાવતાર’ ના પ્રથમ ખંડ “મોહક વાંસળી”માં શ્રીકૃષ્ણના બાળપણની વાતો છે. કૃષ્ણનું બાળપણ વાંસળી સાથે સંકળાયેલું છે. કૃષ્ણની વાંસળીની મોહિની અનેક કવિઓએ ગાઈ છે. આ વાંસળીએ માનવ હોય કે પશુ-પંખી, બધાં પર પોતાના કામણ કર્યા છે. કૃષ્ણની બાળલીલા, પરાક્રમો નાના બાળકો જ નહીં પણ મોટાઓનાં દિલ પણ હરી લે છે.

બીજો ખંડ ‘સમ્રાટનો પ્રકોપ’ માં મુખ્યત્વે મગધસમ્રાટ જરાસંધનો શ્રીકૃષ્ણ કઈ રીતે સફળ પ્રતિકાર કરે છે તેની વાત છે. આ ખંડ રુકમણી હરણ સાથે સમાપ્ત થાય છે.

ત્રીજો ખંડ છે – ‘ પાંચ પાંડવો ‘.
કૃષ્ણ અને પાંડવો એક સિક્કાની બે બાજુઓ છે. દ્વારિકાધીશ કૃષ્ણ હર હંમેશ પાંડવોના સખા , સાથી કે હિતચિંતક તરીકે આપણે જોયા છે. દ્રૌપદીના ચીરહરણના પ્રસંગે , મહાભારતના યુદ્ધ પ્રસંગે કે યુદ્ધ પૂરું થયા બાદ અશ્વત્થામાના બ્રહ્માસ્ત્ર પ્રસંગે કૃષ્ણ પાંડવોની ઢાલ રહ્યા છે . પાર્થસારથી વિના પાર્થની કલ્પના અપૂર્ણ છે.

મુનશીના આલેખનને માણવા થોડી પશ્ચાદભૂ , જે આપણને તે સમયના આર્યાવર્ત કે ભારતની ઝલક આપે છે…
દ્રષ્ટિ સ્થિર થાય છે ઐતહાસિક આર્યાવર્તના યુગમાં…
આર્યો ભારતમાં આવ્યા પછી જુદા જુદા રાજાઓના સમૂહ તરીકે જુદાં જુદાં રાજ્યોમાં અસ્તિત્વમાં હતા. એક તરફ છે કુરુઓ … રાજધાની છે હસ્તિનાપુર…. મહારાજ શાંતનુના વંશમાં આજીવન અપરિણીત રહેવાની પ્રતિજ્ઞા સાથે ભીષ્મ પિતામહ , અંધ રાજા ધૃતરાષ્ટ્ર , તેના પુત્રો એટલે કે કૌરવો અને પાંડુના પુત્રો એટલે કે પાંડવો … કૌરવોના માતા છે ગાંધારી અને પાંડવોના માતા છે કુંતા જે કૃષ્ણના પિતા વસુદેવના બહેન છે. પાંડુ શાપના કારણે મૃત્યુ પામે છે અને રાણી માદ્રી સતી થાય છે. પાંડવ પક્ષે માતા કુંતીના ત્રણ સંતાનો યુવરાજ યુધિષ્ઠિર , ભીમ , અર્જુન અને માદ્રીના પુત્રો સહદેવ અને નકુળ છે .

આર્યાવર્તની પશ્ચાદભૂમાં કૃષ્ણ…
કુરુઓના હરીફ તરીકે છે પાંચાલ નરેશ યજ્ઞસેન દ્રુપદ. દ્રુપદનું પાટનગર છે કાંપિલ્ય. દ્રુપદ હઠાગ્રહી છે અને પ્રબળ વેર વૃત્તિ ધરાવે છે દ્રોણ સામે. ગુરુના આશ્રમમાં બ્રાહ્મણ દ્રોણ અને રાજા દ્રુપદ મિત્રો છે અને દ્રુપદ દ્રોણને વચન આપે છે કે વિદ્યાભ્યાસ પૂરો થયા બાદ જે કંઈ શ્રી સંપત્તિ મળે તે બંને સરખે ભાગે વહેંચી લેશે. દ્રુપદ રાજા બને છે અને દ્રોણ તેને વચનની યાદ અપાવી અર્ધું રાજ્ય માગે છે. દ્રુપદ દ્રોણને તરછોડે છે અને દ્રોણ આ અપમાન બાદ કુરુઓના ગુરુપદે રહી કુરુ કુમારોને વિદ્યા શીખવે છે. તેનો પટ્ટશિષ્ય છે અર્જુન. અભ્યાસ પૂર્ણ થયા બાદ ગુરુ દ્રોણ ગુરુદક્ષિણા તરીકે અર્જુન પાસેથી દ્રુપદના અપમાનનો બદલો માગે છે. અર્જુન પાંચાલો પર હુમલો કરી દ્રુપદને બંદી બનાવી દ્રોણ સમક્ષ રજૂ કરે છે. દ્રોણ દ્રુપદ પાસે ક્ષમા મગાવે છે અને ગંગાની ઉત્તરે આવેલો પાંચાલોનો અડધો પ્રદેશ માગે છે. દ્રુપદ શરત સ્વીકારે છે પણ આ કડવી સ્મૃતિનો વેર અને વિષનો વારસો પોતાના સંતાનો ધૃષ્ટદ્યુમ્ન , સત્યજીત અને પુત્રી કૃષ્ણાને શૈશવથી જ આપે છે. પુત્રો વેર લેવા થનગને છે તો પુત્રી દ્રૌપદી નિશ્ચય કરે છે કે આર્યાવર્તમાં જે સૌથી પ્રતાપી હોય તેવા વીર સાથે લગ્ન કરવાં. વધતી ઉંમર વચ્ચે દ્રુપદની ચિંતા એ હતી કે હજુ આવો કોઈ પ્રતાપી વીર પ્રાપ્ય ન હતો તો બીજી તરફ જરાસંધ અને કુરુઓની વચ્ચે ભીંસાઈ ન જવાય તેની કાળજી રાખવી પણ પાંચાલ નરેશ માટે જરૂરી હતી .

આ ભૂમિકા સાથે દ્રુપદ, ઋષિ સાંદિપની સાથે કૃષ્ણને સંદેશ મોકલે છે અને કૃષ્ણ જ્યારે કાંપિલ્યમાં મહેમાન બને છે ત્યારે કહે છે કે કૃષ્ણએ કૃષ્ણા દ્રૌપદીને પત્ની તરીકે સ્વીકારવી .

પણ કૃષ્ણ ? તેમનું લક્ષ્ય કંઇક અલગ જ છે. તેમને સમાચાર મળે છે કે પાંડવો વારણાવતમાં લાક્ષાગૃહમાં આગ લાગવાથી મૃત્યુ પામ્યા છે. અને હસ્તિનાપુરની ગાદી પર હવે છે દુર્યોધન. આ પરિસ્થિતિમાં કૃષ્ણને દ્રુપદનો પ્રસ્તાવ મળે છે. કૃષ્ણ મિત્રતાનું વચન આપી કહે છે કે તે કૃષ્ણાને સ્વીકારી શકે તેમ નથી. વળી દ્રુપદ અને દ્રૌપદી બંનેનો હેતુ પ્રતાપી વીરને મેળવવાનો છે, જે કુરુઓ અને દ્રોણને હરાવી શકે. કૃષ્ણ આ માટે સહુથી પ્રતાપી વીરને શોધવા સ્વયંવર યોજવા કહે છે. જેના પરિણામે યોજાય છે દ્રૌપદીનો સ્વયંવર .

આ રીતે કૃષ્ણ દ્રુપદ અને દ્રૌપદીને સમજાવવામાં સફળ થાય છે. કૃષ્ણ અહીં સરળતાથી દ્રૌપદીને વરી શક્યા હોત, કારણ કે તે તો યાદવોના નેતા છે, દ્વારિકાધીશ છે, પરંતુ કૃષ્ણનું લક્ષ્ય કંઇક વિશેષ છે. કૃષ્ણનું લક્ષ્ય માત્ર યાદવોની સર્વોપરિતા સિદ્ધ કરવાનું નથી. કૃષ્ણ માત્ર નેતા નથી, તે છે યુગપુરુષ. યુગપુરુષ માત્ર અંગત લાભના મોહને ત્યજીને એક એવા લક્ષ્ય પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, જેમાં સર્વનું કલ્યાણ હોય. કૃષ્ણને માત્ર યાદવોના હિતમાં રસ નથી, દ્રુપદ કે દ્રોણના વેરભાવમાં રસ નથી, કુરુઓ અને પાંચાલ નરેશની હરીફાઈમાં રસ નથી પણ આર્યાવર્તની મહત્તા અને એકતા સિદ્ધ કરી ધર્મની સંસ્થાપનામાં રસ છે. અહીં મુનશી કૃષ્ણના આંતરમનને પ્રસ્તુત કરે છે કે ધર્મ શું છે ?

કૃષ્ણનું આત્મનિરીક્ષણ…
કૃષ્ણનું મનોમંથન કૃષ્ણને પ્રશ્ન કરે છે કે પોતે જેને માટે લડતા હતા તે ધર્મ ક્યો ?
શું વૃંદાવનમાં પોતાનું હ્રુદય જેને માનતા હતા તે રાધાને તજી દીધી એ ધર્મ હતો ?
શું મથુરામાં ત્રાસ ફેલાવનાર મામા કંસનો વધ એ ધર્મ હતો ?
શું જરાસંધ યાદવોનો વિનાશ કરી નાખે એ ડરથી મથુરાથી નાસી જવામાં ધર્મ હતો ?
શું જન્મથી માતાની અવહેલના પામી પુરૂષાર્થ વડે આગળ વધવા માગતા કર્ણના અવરોધ બનવામાં ધર્મ હતો ?

અને મનોમંથનના અંતે….
કૃષ્ણ પ્રગટ થાય છે, ધર્મની શ્રેષ્ઠ સમજ સાથે…
ધર્મની પ્રચલિત માન્યતાઓથી વિપરીત …
ધર્મ એ કેવળ આશા નથી, ક્રિયાકાંડ નથી, રોષ , લોભ કે ભયથી પ્રેરાઈને જે કંઈ થાય છે, એ પણ ધર્મ નથી. નિર્બળતાથી ઉપર ઊઠીને જાતને ઘડવાનો સંકલ્પ એ ધર્મ છે. અને એટલું જ બસ નથી. ધર્મ એ દર્શન , સંકલ્પ અને કર્તવ્ય છે.

ધર્મના તત્કાલીન દ્રશ્યોમાં …
ભીષ્મ અને દ્રોણનો ધર્મ, પાંડવોનો માતૃપ્રેમ અને ભ્રાતૃપ્રેમ અને વેદવ્યાસનો સ્નેહમય ધર્મ…પણ આ તો માત્ર પોતપોતાના ધર્મના આદર્શ રૂપો હતાં. ભિન્ન ભિન્ન પ્રકૃતિઓ પ્રમાણે ધર્મની સીડીઓ હતી.
અને કૃષ્ણને પ્રતીત થાય છે …
સત્યમાંની આશા અને શ્રદ્ધા ટકાવી રાખવી એ ધર્મ છે…
…આપણને મુનશીનું કૌશલ્ય અનુભવાય છે… મહાભારતની સુવિદિત કથાના પરિપ્રેક્ષ્યમાં કૃષ્ણ ધર્મ શું છે તેની વિચારધારા સાથે પ્રગટ થાય છે પણ કથાકાર તરીકે નહી, પણ ચાલાક રાજનીતિજ્ઞ તરીકે , સર્વના કલ્યાણ માટે સ્નેહમય વિચારધારાના સ્વરૂપમાં અને પરિણામે યોજાય છે દ્રૌપદીનો સ્વયંવર.
સ્વયંવરમાં મળીશું આવતા અંકે…

રીટા જાની

4 thoughts on “કલમનાકસબી: કનૈયાલાલ મુનશી- 47

  1. રીટાબેન,
    ધન્ય છે તમને. કોઈપણ કૃતિ વિશે ભાષ્ય લખવું ખરેખર વિષય ની સમજણ માંગે છે. આ મનન અને નિદિધયાસ વગર શક્ય નથી.. આપે જાણે કૃતિ ને આત્મસાત્ કરી હોય એમ જણાય છે..જય હો

    Like

  2. રીટાબેન,
    ધન્ય છે તમને. કોઈપણ કૃતિ વિશે ભાષ્ય લખવું ખરેખર અઘરું છે. આ માટે વિષય ની સમજણ જરૂરી છે . આપે જાણે કૃતિ ને આત્મસાત્ કરી હોય એમ જણાય છે. આપે કરેલ મનન અને નિદિધયાસ વગર આ શક્ય નથી. જય હો….

    Like

  3. Very nice , and true : ધર્મ એ કેવળ આશા નથી, ક્રિયાકાંડ નથી, રોષ , લોભ કે ભયથી પ્રેરાઈને જે કંઈ થાય છે, એ પણ ધર્મ નથી. નિર્બળતાથી ઉપર ઊઠીને જાતને ઘડવાનો સંકલ્પ એ ધર્મ છે. અને એટલું જ બસ નથી. ધર્મ એ દર્શન , સંકલ્પ અને કર્તવ્ય છે. …..,મુનશીની વાતો કરતાં કરતાં જીવનનું સાશ્વત સત્ય સમજાવી દીધું !!!

    Liked by 1 person

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.