૪૫ – मेरे तो गिरधर गोपाल: અલ્પા શાહ

નામ-માહત્મ્ય – મીરાંબાઈની નજરે 

अनंत शास्त्रम बहुलाश्च विद्या, अल्पश्च कालो बहु विघ्नता च
यत्सार भूतं तदुपासनीयं, हंसो यथा क्षीर मिवाम्बु मध्यात

નામ માહત્મ્યની મહત્તા દર્શાવતા ઉપરના શ્લોકમાં કહ્યું છે તેમ શાસ્ત્રો અનંત છે, વિદ્યાઓ અનેક છે, કાળ અલ્પ છે અને વિઘ્નો ઘણા છે. જેવી રીતે હંસ જળમાંથી માત્ર દૂધને જ ગ્રહણ કરે છે તેમ આ પરિસ્તિથીમાં મનુષ્યએ જે સાર તત્વ છે તેનીજ ઉપાસના કરવી જોઈએ. અર્થાત હરિનામ નો આશ્રય લેવો જોઈએ. સગુણ ભક્તિમાં ભક્તિના જે નવ પગથિયાં દર્શાવ્યા છે તેમાં પ્રથમ “શ્રવણ” ભક્તિ અને બીજા પગથિયે છે કીર્તન એટલે કે નામ સંકીર્તન અને ત્રીજા પગથિયે છે નામ સ્મરણ. આમ સગુણ નવધા ભક્તિમાં હરિનામનો આશ્રય લીધા બાદજ આગળ વધાય છે. નિર્ગુણ ઉપાસનામાં પણ પ્રણવ જાપ અર્થાત ૐ નો જાપ જ સાધનાનું પ્રધાન સાધન છે. “तस्य वाचक: प्रणव:” અર્થાત એક માત્ર પ્રણવ એટલે કે ૐ શબ્દ દ્વારા ઈશ્વર સંબંધી સર્વે ભાવોનો પ્રાદુર્ભાવ થાય છે.

कलेर्दोषनिधे राजन्नस्ति ह्येको महान् गुण: ।
कीर्तनादेव कृष्णस्य मुक्तसङ्ग: परं व्रजेत् ॥ ५१ ॥
कृते यद्ध्यायतो विष्णुं त्रेतायां यजतो मखै: ।
द्वापरे परिचर्यायां कलौ तद्धरिकीर्तनात् ॥ ५२ ॥

શ્રીમદ ભાગવતમાં પણ શ્રી શુકદેવજીએ કળિયુગમાં કીર્તનનો મહિમા ઉપરના શ્લોકમાં દર્શાવ્યો છે. સત્યુગમાં ધ્યાનથી, ત્રેતાયુગમાં યજ્ઞથી અને દ્વાપર યુગમાં પૂજા અર્ચનથી જે ગતિ પ્રાપ્ત થાય છે તેજ ગતિ કળિયુગમાં ભગવદ્ કીર્તનથી પ્રાપ્ત થાય છે. બધાજ શાસ્ત્રો અને બધાજ સંપ્રદાયોના આચાર્યોએ તથા બધા સંત મહાત્માઓ એ ભગવદ્સ્મરણનો મહિમા અનેકવિધ રીતે ગાયો છે.

મીરાંબાઈએ પણ ભગવદ્સ્મરણનો મહિમા દર્શાવતા અનેક પદોની રચના કરેલી છે. तत्प्राप्त्य तदेवावलोकयती, तदेव श्रुणोति, तदेव भाष्यति, तदेव चिन्तयति અનુસાર પોતાના પ્રિયતમનો પ્રેમ રસ પીને મીરાંબાઈના નેત્રો ભગવદ્દર્શન, જિહવા ભગવદ્સ્મરણ અને હૃદય ભગવદચિંતનમાં વ્યસ્ત રહેલ છે. નામમાહાત્મ્ય દર્શાવતા ઘણા બધા પદોમાં મીરાંબાઈ પોતાને ગુરુ કૃપાથી ભગવદ નામ સ્મરણ રૂપી અમૃત પ્રાપ્ત થયેલ છે તેવો ઉલ્લેખ કરે છે.

મીરાંબાઈ ભગવદ્ સ્મરણનો મહિમા સ્વાનુભવે સમજ્યા હતા અને એટલેજ મીરાંબાઈએ અમુક પદોમાં માનવ માત્રને નામ-માહાત્મ્યનો ઉપદેશ આપેલ છે. જેમકે નીચેના પદમાં રામ નામ રસ પીવાનો અનુરોધ કરતા મીરાંબાઈ કહે છે કે આ રામ નામ જ કામ,ક્રોધ,મદ, લોભ અને મોહને ચિત્તમાંથી વહાવી દેશે.

राम नाम रास पीजै मनुआ, राम नाम रास पीजै
ताज कुसंग सत्संग बैठ नित,हरी चर्चा सुनी लीजै
काम क्रोध मद लोभ मोह कूँ बहा चित से दीजै
मीराँ के प्रभु गिरिधर नागर, ताहि के रंग में भीजै

નીચેના પદમાં મીરાંબાઈ નામ-માહાત્મ્યનો મહિમા નામઅનુરાગી ભક્તોના દ્રષ્ટાંતો દ્વારા ફલિત કરે છે.  

नामो की बलिहारी, गज गणिका तारी
गणिका तारी अजामिल उद्धारी, तारी गौतम की नारी
जूठे बेर भीलनी के खाये, कुब्जा नारी उद्धारी
मीराँ कहे प्रभु गिरिधर नागर, चरण कमल बलिहारी

મીરાંબાઈ નીચેના પદમાં રામ નામને એક બીજ તરીકે સરખાવે છે અને એ બીજની જો કોઈ ખેતી કરે અથવાતો એને પોતાના હૃદયમાં વસાવી લે તો એ રામ-નામ દ્વારા જ હૃદયમાં સાક્ષાત પ્રભુ પ્રીતિની જ્યોતિ પ્રજ્વલિત થાય છે. તે વાત શબ્દો દ્વારા વહેતી મૂકે છે.   

राम नाम धन खेती मेरी सुरता प्रभु में रेती,
एक साल मैंने खेती पाई गंगा जमुना रेती
राम नाम का बीज पड़ा है, निपजत हिरा मोती
प्राण अपन मिलकर साधु करले नेती धोती
भृकुटि मण्डलमें हंस विराजे वह दरशे एक जोती
सूरत निरत का बैल बनाया जब चाहे जब जोती
मीराँ के प्रभु गिरिधर नागर, हरि के चरण पर प्रीति

અને નીચેના ખુબ પ્રખ્યાત પદમાં જે રીતે મીરાંબાઈએ હરિનામ નો મહિમા ગાયો છે તેનાથી તો આપણે સૌ વાકેફ છીએજ.

पायो जी मैंने राम रतन धन पायो, पायो जी मैंने
वस्तु अमोलिक दी मेरे सतगुरु, कृपा कर अपनायो
जन्म जन्म की पूंजी पाई, जग में सबी खुमायो
खर्च ना खूटे, चोर ना लूटे,दिन दिन बढ़त सवायो
सत की नाव खेवटिया सतगुरु,भवसागर तरवयो
मीराँ के प्रभु गिरिधर नागर,हरख हरख जस गायो

આમ મીરાંબાઈએ હરિનામમાહાત્મ્યને સરળ, સુલભ પણ પ્રભાવશાળી રીતે પોતાના પદો દ્વારા રજુ કરેલ છે. શ્રીમદ ભગવદ ગીતામાં પણ સ્વયં ભગવાન કહે છે કે यज्ञानां जपयज्ञोस्मि અર્થાત સર્વે યજ્ઞોમાં જાપ યજ્ઞ ભગવાનનું સ્વયં સ્વરૂપ છે.એક માત્ર હરિનામ આત્માને પ્રારંભિક તો પરાવસ્થા સુધી લઇ જાય છે. આજે હરિનામ સ્મરણ કરતા કરતા હું મારી કલમને વિરામ આપું છું. આવતા અઠવાડિયે આપણે મીરાંબાઈના પ્રભુપ્રીતિ ને ઉજાગર કરતા અન્ય પદો ને માણીશું. ત્યાં સુધી સૌને જય શ્રી કૃષ્ણતમારા માર્ગદર્શન અને અભિપ્રાયો ની અપેક્ષા સાથે….

અલ્પા શાહ

2 thoughts on “૪૫ – मेरे तो गिरधर गोपाल: અલ્પા શાહ

  1. આપની આ કોલમ વાંચવાની મજા પડે છે. એક રચના પંડિત ભૂષણ ની છે જે ફિલ્મ “યાંત્રિક” માં બિનિતા ચક્રવર્તી ના સ્વરમાં સાંભળેલી,”मीरा कहे बिना प्रेम से, नहीं मिली हे नंदलाला।”. અહીં  કવિએ મીરાંબાઈ અને કબીર ના પદો ને સાંકળતી એક કવિતા બનાવી છે. આપે સાંભળી હશે. YouTube પર તે સાંભળી શકશે. આભાર 

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.