કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી – 41



કોરોનાકાળે ઘણા સમીકરણ બદલી નાખ્યા. દિવાળી ભલે દર વર્ષ જેવી ઝાકઝમાળ ન લાગતી હોય પણ વાતાવરણમાં તેનો થનગનાટ તો અનુભવાય છે. મેગેઝિનો વાચકો માટે વિશેષ દિવાળી અંકનું નજરાણું લઈને આવે છે તો વર્તમાનપત્રો કેલેન્ડર, પંચાંગ અને વાર્ષિક રાશિ ભવિષ્ય વાચકો માટે લાવે છે. આજથી એક શતાબ્દી પૂર્વે ‘ગુજરાતી’ સાપ્તાહિકમાં એક ચાલુ નવલકથા આવતી ને દિવાળીમાં એક નવલકથાનું પુસ્તક તેના ગ્રાહકોને  ભેટ અપાતું. 1914ની શરૂઆતમાં મુનશીને ‘ગુજરાતી’માં ચાલુ વાર્તા લખવા માટે ઓફર મળી. પહેલાં તો મુનશીની હિંમત ચાલી નહિ પણ કોલમના ચૌદ આના જતા કરવાનું રુચ્યું નહિ ને એ રીતે ‘વેરની વસૂલાત’ ચાલુ વાર્તા તરીકે પ્રગટ થવા લાગી. મુનશીના પ્રથમ પ્રયત્નને ખૂબ સત્કાર મળ્યો. તેઓ પોતાનું નામ છૂપું રાખવા માગતા હતા. કારણ કે બીજા સોલિસિટરો જાણે કે મુનશી વાર્તા લખવામાં સમય ગાળે છે માટે ધંધામાં બરાબર ધ્યાન નહિ આપતા હોય અને તેમને બ્રીફ મળવાનું બંધ થઈ જાય.  પણ બન્યું તેથી સાવ ઊલટું. કાકાના દરબારનાં સુરતી સોલિસિટરો તનમન પર ખુશ હતા. દર સોમવારે ‘ગુજરાતી’માં પ્રગટ થયેલા છેલ્લા હપ્તાની ત્યાં ચર્ચા થતી અને પોતાના પ્રયત્નોની પ્રશંસા મુનશી મૂંગા મોઢે સાંભળતાં.

‘વેરની વસૂલાત’ માત્ર નવલકથા જ નથી. એ તો મુનશીના આત્મવિકાસનું એક સીમાચિન્હ છે. તેમાં મુનશીના પોતાના અનુભવો તો છે જ પણ ઢોળ ચડાવેલા સ્વાનુભવોનું આલેખન પણ છે. એ કલ્પનાસૃષ્ટિ જો સાચી હોત તો મુનશી કેવા હોત, જો તેમની ઇચ્છાઓ અને અપેક્ષાઓ પૂર્ણ થઈ હોત તો તેઓ કઈ રીતે સૃષ્ટિ રચત, વૈરાગ્ય પ્રાપ્તિના પ્રયત્નો સફળ થયા હોત તો તે કેવા બનત, આ બધાનું એ ચિત્ર છે. એમાં તેમના વડોદરા કોલેજના પ્રોફેસર અરવિંદ ઘોષના સ્પર્શથી ને ગીતાના સેવનથી સર્જાયેલી મુનશીની આર્યત્વની ભાવના અનંતાનંદ રૂપે મૂર્ત થઈ છે. મુનશીની ઝંખના તેમણે જગતને ગુરુ આપીને પૂરી કરી. જગત બાળપણમાં બાલિકા તનમનને ચાહે છે. તનમન મરી જતાં તે ગાંડો થઈ જાય છે. સ્વામી અનંતાનંદ તેને બચાવે છે, તેને ગીતાનો આદેશ અને દેશભક્તિ શીખવે છે. આખરે, તે મુત્સદ્દી રઘુભાઈની પુત્રી રમાને પરણે છે ને રત્નગઢનો દિવાન બને છે. મુનશીએ પોતાની છેલ્લા નવ વર્ષની ઉર્મિઓ અને અનુભવોના સંસ્કાર આ કલ્પના સંસારમાં જીવીને અંગત જીવનના અસંતોષને દૂર કર્યો.

આ કૃતિ પૂરી કરતાં મુનશીને 6 મહિના થયાં. મુનશી નોંધે છે કે આ સાથે સુક્ષ્મતમ ભાવોના તરંગો અને કલ્પનાસૃષ્ટિનાં વિહાર પૂરા થયા.  “ગયા જન્મનાં સુખદ સંભારણા હોય તેમ મને ફિક્કી સુંદર રમા દેખાય છે – અવાસ્તવિક સૃષ્ટિની પેલે પારથી, હરતી, ફરતી, વાતચીત કરતી;  જગત ભોંય પર સુવે તો પોતાનાથી પથારીમાં કેમ સિવાય તેનો વિચાર કરતી; કુંદન ભાભી પાસે રાંધતાં શીખતી. તો બીજી તરફ  એલ્ફિન્સ્ટન કૉલેજમાં જતી. એકલી, સ્વજનહીન, ગંભીર, ગરીબ બિચારી શીરીન જોઈને હૈયું ભારે થાય  છે. ત્યાં દેખાય છે રામકિસન, ટટ્ટાર ને તોછડો, રણુભા રત્નગઢના નરેશને પોતાના સદગત માલિકની રીતિ અનુસરવાથી; બાલ અરુણ આનંદથી ઉછળતો, ‘ભાઈ’ ને ‘રમાબહેન’ વચ્ચે દોડાદોડ કરતો અને જગતનાં દૃઢ પગલાં, સંસ્કારી જીવન અને શુષ્ક અવાજ દેખાય છે. જગતને જોતાં – જાણે જાતે જ હોય તેમ – ઉન્નત માનવતાની પાંખે ઊડતો, આ અનંત મંડલને કીર્તિ અને દેશભક્તિના પંથે દોરતો; અનંતાનંદના મહાન હિંદના સ્વપ્ન સિદ્ધ કરતો અને મુનશીને આ સત્ય, મૂર્તિમંત અને વાસ્તવિક લાગે છે. મુનશીને આ કૃતિ અતિ પ્રિય છે કારણ કે એમાં આત્મકથાના પ્રકરણો છે, આત્મલક્ષી પ્રસંગો પણ છે અને એમની અંગત ભાવનાઓ પણ છે. એક મિત્રે છેહ દીધો તેથી આત્માને સંયમિત કરતી ગીતાની શિસ્ત સ્વીકાર્યા પછી આત્મ કઠણ કરવાનો આ પ્રયાસ છે.

મુનશી કહે છે કે ત્રણ ભાગમાં વહેંચાયેલી આ વાર્તાના પહેલા બે ભાગમાં આત્મકથા નીતરે છે. પણ ત્રીજા ભાગનો જગત એ લેખક પોતે જ – પણ આદર્શના ચિત્રપટ પર ચિતરાયેલા, સ્વપ્નચિત્ર સમા. શીરીન અને રમા તદન કાલ્પનિક છે. શીરીન એ રમાનું બુદ્ધિપ્રધાન અડધિયું છે, તો રમા મૃદુ, નમ્ર અને આત્મસમર્પણ જેને સાધ્ય છે એવી તેજસ્વી સ્ત્રી છે. શ્યામલાલ જુલ્મી, લોભી ને તડાકી છે, જે આપણને દરેક સામાજિક ક્ષેત્રમાં મળી આવશે.

‘વેરની વસુલાત’માં મધ્યમવર્ગની એક વિધવાના પુત્ર જુગલકિશોર અને તનમનની કરુણ પ્રેમકથાનું નિરૂપણ થયેલું છે. રાજ રજવાડાંઓમાં ચાલતી ખટપટોના પરિવેશની ભૂમિકા પર સર્જાયેલી આ નવલકથામાં જુગલકિશોર અને તનમનની પ્રણયોર્મી અને અનંતાનંદની ભાવનાશીલતા તેના રંગદર્શી અને કૌતુકરંગી નિરૂપણથી  સર્જકની નવીન અને આકર્ષક શૈલીથી ઘનશ્યામ વ્યાસ ઉર્ફે કનૈયાલાલ મુનશીને લોકપ્રિય વાર્તાકાર તરીકેનો યશ આપ્યો. વાર્તા જેની પ્રેરણાથી લખાઈ છે તે જગતની હ્રુદયેશ્વરી તનમનનું પાત્ર લઈ મુનશી સાહિત્ય દ્વારા પોતાનું હ્રુદય ખોલે છે. મુનશીને ભૂતકાળ જોડેનો પોતાનો સંબંધ તોડી નાખવાનો પાઠ જાતને શીખવવો હતો. હ્રુદયનાં રહસ્યો એક વાર જાહેર પ્રકાશમાં મૂક્યાં એટલે એમાંના ઝેર ઉતરી જાય છે. માટે જ મુનશી આ  પડકારી સત્ય આલેખે છે. એકપણ અગત્યનો પ્રસંગ તેઓ ભૂલ્યા નથી. બાર વર્ષની વેદના, ઉદ્વેગ ને પ્રણયદ્રોહ કર્યો કે કેમ, તેની હ્રુદયવિદારક અકળામણો, જેના માટે શરમાવાનું કોઈ કારણ નથી.

શીરીન માફક સંસાર, એનાં કર્તવ્ય અને આશાઓના ભગ્નાવશેષ હાથમાં રહ્યા છે – અને તે પણ જગતને મળ્યા તેવા ગુરુની પ્રેરણા વગરના.  એ વિચારે છે કે કોણ જાણે ક્યારે વાસ્તવિક જીવનને કાલ્પનિક જગત એકાકાર થઈને નિર્વાણ મળશે….આમ મરણ પથારીએ પડેલો માણસ છેલ્લા રામ રામ કરે તેમ રત્નગઢમાં સહચર સાધતી માનવતા ને સુકુમારતાને રામ રામ કરે છે. એ બંને જાય છે એમની કલ્પના સૃષ્ટિનાં સુમધુર જીવનપંથે…. આંખ આગળથી તેઓ અદૃશ્ય થાય છે…..જગતમાં પાછળ રહી જાય છે માત્ર હું ને અંધકાર!” આમ લેખક પોતાના જીવનની જન્મ કુંડળી માંડે છે જેમાં એમની અભિલાષા ને એનું ભાવિ વંચાય છે અને નવલકથા પૂર્ણ થાય છે. એવું કહેવાય છે કે મેજર ધ્યાનચંદ ભારતમાં રમે કે પરદેશમાં ને સામે કોઈપણ ટીમ હોય…તેમનું નિશાન તેઓ અચૂક સાધતા….ગોલ ફટકારી દેતા. મુનશીની નવલકથા ઐતિહાસિક હોય કે સામાજિક ….વાચકના દિલમાં અનોખું સ્થાન ધરાવે છે. ‘વેરની વસૂલાત’ પણ તેમાં સાંગોપાંગ પાર ઉતરે છે.

રીટા જાની

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.