કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી – 40

ગુજરાતનો પર્યાય રહ્યો છે સમૃદ્ધી. સમૃદ્ધિ ધનની હોય, સાહિત્યની હોય, સંસ્કારોની હોય કે સંસ્કૃતિની. સમૃદ્ધિને જાણવી, માણવી અને સમૃદ્ધિનું સર્જન અને સંવર્ધન કરવું એ જીવનનું ધ્યેય રહેતું હોય છે. આ લેખમાળા પણ એ દિશા તરફનો એક પ્રયાસ છે

ગુજરાતની એ સાહિત્યસમૃદ્ધિના પ્રહરી બની માદરે વતનથી માઈલો દૂર બે એરિયા, કેલિફોર્નિયામાં માતૃભાષા ગુજરાતીની સેવા અર્થે ધૂણી ધખાવીને બેઠેલી સંસ્થા ‘બેઠક” ના ઉપક્રમે ‘વ્યક્તિ અને અભિવ્યક્તિ -5’ અંતર્ગત એક ખૂબ સુંદર દૃશ્ય શ્રાવ્ય કાર્યક્રમ ઝૂમના માધ્યમથી વૈશ્વિક પ્લેટફોર્મ પર યોજાઇ ગયો. જેનો વિષય હતો કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી.  જેના દ્વારા મુનશી, તેમનું મેઘધનુષી વ્યક્તિત્વ, અને તેમના સાહિત્યસર્જનનો ચિતાર રજૂ કરવામાં આવ્યો.

મુનશીના  કેલીડોસ્કોપિક વ્યક્તિત્વના પાયામાં છે તેમનો ગુજરાત પ્રેમ અને એટલે જ તેમનો સાહિત્યવૈભવ કયાંક ને કયાંક ઇતિહાસમાં ડોકિયું કરે છે અને આપણને પ્રાપ્ત થાય છે એક એવા મુનશી કે જે છે ગુજરાતની અસ્મિતાના સર્જક, પરિચાયક મુનશી કે જેમની સાહિત્ય રસકલ્પનામાં છલકાય છે ગુજરાતનો સંસ્કૃતિ વૈભવ, ઇતિહાસ વૈભવ અને ભાષા વૈભવ . વૈભવ ક્યારેક વારસાનું સર્જન હોય તો ક્યારેક વ્યવહારનું . મુનશીના સાહિત્યવિશ્વમાં બંનેનું પ્રતિબિંબ છે. મુનશી ઐતિહાસિક નવલકથાના કિંગમેકર છે, ગુજરાતી અસ્મિતાના ઉદગાતા છે.

  આજે અસ્મિતા શબ્દ નવો નથી. પરંતુ, અસ્મિતા શબ્દ આજે જે સંદર્ભમાં પ્રયોજાય છે તેનો પ્રથમ ઉપયોગ કરવાનું શ્રેય કનૈયાલાલ મુનશીને જાય છે. તેમણે ફક્ત એ શબ્દનો ઉપયોગ જ નથી કર્યો પણ ગુજરાતની અસ્મિતાને ઈતિહાસનાં પૃષ્ઠોમાંથી બહાર લાવી ઉજાગર કરી છે. પોતાનાં સર્જન દ્વારા પૂરી જિંદગી અસ્મિતાની આરાધના કરી છે. હા, જેના ધબકારમાં ગુજરાતી પ્રજા એની અસ્સલ ઓળખ છુપાવીને બેઠી છે તેવા સોલંકીયુગના , ગુજરાતના, વૈભવી  ભૂતકાળને તેમણે જીવંત કર્યો. તેમની પાસે વિચારોની મોકળાશ છે. તેઓ ઇતિહાસમાં પણ પોતાની કલ્પનાના રંગો ઉમેરે છે. ક્યારેક એ માટે ટીકાનો પણ ભોગ બને છે.

મુનશી સૌને ગમે છે કારણ કે; તેમના લેખનમાં રસની વિવિધતા છે, બુદ્ધિની કુશાગ્રતા છે તો હ્રુદયની સુકુમારતા પણ છે, રાજકારણના આટાપાટા છે તો પ્રેમની છાલકો પણ છે, તેમનાં પાત્રો તેજસ્વી ને ધારદાર છે તો મહત્વાકાંક્ષી ને માનવતાસભર પણ છે.  મુનશીએ  ભૂતકાળમાંથી જીવંત ઇતિહાસના પ્રસંગો લીધા, વર્તમાન સમયને અનુરૂપ  ઢાળ્યા અને ભવિષ્યની પેઢી માટે સંસ્કૃતિવારસાનું સર્જન કર્યું. ઘણા ગુજરાતી માસિક, સાપ્તાહિકના તંત્રી ને સ્થાપક, ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના  પ્રમુખ, સાહિત્યના અદભૂત સર્જક, કલમના કસબી , શબ્દના શિલ્પી ,ગુજરાતની અસ્મિતાના આરાધક છે સાહિત્ય સ્વામી મુનશી.

83 વર્ષના તેમના જીવનકાળમાં તેમના મેઘધનુષી વ્યક્તિત્વના  સપ્તરંગી કિરણો નિખરી ઉઠયા. તેજસ્વી ધારાશાસ્ત્રી, પ્રખર મુત્સદ્દી, સ્વતંત્રતા પૂર્વેના અને પછીના સમયગાળાના ઉત્તમ રાજપુરુષ, ભારતીય વિદ્યા ભવન જેવી વિદ્યા સંસ્થાના સ્થાપક અને કુલપતિ, ગુર્જર અસ્મિતાના આરાધક, ભારતીય સંસ્કૃતિના જ્યોતિર્ધર, સાહિત્યકાર, શિક્ષણ શાસ્ત્રી, સ્નેહી, પત્રકાર, ગૃહપ્રધાન, ગાંધીભકત, દેશી રાજ્યોના વિલીનીકરણમાં સરદારના સાથી, સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના સેનાની, ભારતના રાજ્ય બંધારણના સમર્થ ઘડવૈયા, ખોરાક ખાતાના પ્રધાન, સ્વતંત્ર પક્ષના નેતા… કેટ કેટલાં ક્ષેત્રે સિદ્ધિના સોપાન સર કર્યાં. સર્જક મુનશીને જાણવા હોય તો વ્યક્તિ મુનશીને જાણવા જરૂરી છે. ભગવાન કૌટિલ્ય, પરશુરામ, મુંજાલ અને મુંજના પાત્રો એમના માનસપુત્રો છે, તો મીનળદેવી, મૃણાલ, મંજરી જેવા તેજસ્વી સ્ત્રીપાત્રો પણ તેમની કલમનો જ કસબ છે. તેમણે કથા સાહિત્ય અને નાટ્ય સાહિત્યને નવી દિશા અને નવી ગતિ આપી. સંખ્યા અને સત્વ બંને દૃષ્ટિએ સભર સાહિત્ય સર્જન કરી એક નવો યુગ પ્રગટાવ્યો . તત્કાલીન સમાજ વ્યવસ્થા  અને માનવીય નિર્બળતાઓનો ઢાંક પીછોડો કરતા વ્યવહાર પર તેઓ તીવ્ર કટાક્ષ કરે છે. એમને રૂઢિ અને પરંપરાનું વિસર્જન કરવું છે. ધર્મના નામે થતાં અધર્મને ઉઘાડો પાડવો છે. એમને પોતાના વિચારોથી, લેખનથી પ્રજાને ઢંઢોળવી છે, જગાડવી છે.

અત્રે આપણે મુનશીના સ્થૂળ જીવનની ઘટનાઓને જતી કરીએ છતાંય સંક્ષેપમાં કહીએ તો મુનશીની જીંદગી પણ એવી કોઈ સીધી પરસાળ નથી જ્યાં રૂકાવટ વિના સહેલાઈથી પ્રવાસ કરી શકાય.  પિતાનું વહેલું મૃત્યુ,લક્ષ્મી ને લીલા, વકીલાત, ઘનશ્યામ  નામે લેખન  – એના ઉદાહરણો છે.

વકીલાત અને રાજકારણમાં અતિવ્યસ્ત હોવા છતાં આ સમર્થ સર્જકે ગુજરાતી સાહિત્યમાં પચાસેક પુસ્તકોનું પ્રદાન કર્યું છે તો કેટલાંક અંગ્રેજી પુસ્તકો પણ લખ્યાં છે . તેમના સમગ્ર સાહિત્ય સર્જનમાં તેમનો સુક્ષ્મ ભાવદેહ પ્રતીત થયા વિના રહેતો નથી. અર્વાચીન ગુજરાતના સર્વ સર્જકોમાં કથા અને રસની દૃષ્ટિએ વિચારતા મુનશી શ્રેષ્ઠ સર્જક બની રહે છે.

મુનશી  આજે પણ જીવંત છે….તેમના પાત્રો દ્વારા. કલાકાર  મૌનિક ધારિયા અને ઉર્જિતા કિનારીવાલાએ મુનશીની વિખ્યાત નવલકથા ‘પૃથીવીવલ્લભ’ના મુંજ, મૃણાલ અને ‘જય સોમનાથ’ની ચૌલાદેવીનું પાત્ર  આ મંચ પર પોતાની કલાના કામણ પાથરી  જીવંત કર્યું અને દર્શકોના દિલ જીતી લીધા. એ પહેલાં એ બંને નવલકથાનું રસદર્શન કરાવ્યુ કાર્યક્રમના અતિથિવિશેષ અને સિદ્ધહસ્ત લેખિકા અને કવિયત્રી જયશ્રીબેન મર્ચંટે.

દેશવિદેશથી ઉપસ્થિત રહેલા દર્શકોએ આ કાર્યક્રમની પ્રત્યેક પળ  જીવંત બનાવી,.’ બેઠક ‘ના સંસ્થાપક પ્રજ્ઞાબેન દાદભાવાલા અને તેમની ટીમે આ  કાર્યક્રમને સફળ અને યાદગાર બનાવ્યો. જેથી એ વાતની પુષ્ટિ થઈ કે 21મી સદીમાં હજુ પણ લોકોને મુનશી પ્રત્યે પ્રેમ છે, ‘બેઠક’ પ્રત્યે પ્રેમ છે અને ગુજરાતી સાહિત્ય પ્રત્યે પણ પ્રેમ છે.

રીટા જાની.

2 thoughts on “કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી – 40

  1. મુનશીના કેલીડોસ્કોપિક વ્યક્તિત્વ અનેકવિધ પાસાઓને આજે સરસ રીતે મુખરિત કર્યા છે.
    વ્યક્તિ અને અભિવ્યક્તિની શ્રેણીમાં કલમના કસબી કનૈયાલાલ મુનશીના સાહિત્ય સર્જનને તમે ખુબ સરસ ન્યાય આપી રહ્યા છો.

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.