હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ: 37) મેઘાણીનું એ અમર કાવ્ય :છેલ્લો કટોરો !


આપણે ઝવેરચંદ મેઘાણીના સાહિત્ય અને જીવન વિષે ચર્ચા કરી રહ્યાં છીએ . એમાં ઉપસી આવતું એમનું વ્યક્તિત્વ આમ તો બહુ વિધ હતું .
કેટકેટલાં પાસાઓ હતાં એમનાં વ્યક્તિત્વનાં!
હા , મુખત્વે એ પત્રકાર ; અને જીવ એમનો લોકસાહિત્ય તરફ વળેલો . પણ , ગાંધીજીના સ્વદેશાગમન સાથે દેશમાં પરિવર્તન આવવું શરૂ થઇ ગયું હતું. એવું પરિવર્તન જે મેઘાણી પણ ઝંખતા હતા : સામાન્ય જનને ભણેલ વર્ગ સાથેજોડવાની ઝંખના ! ‘ ભેદયુંની ભીંત મારે ભાંગવી ! ‘
ઝવેરચંદ મેઘાણીના શબ્દોમાં ‘ બે જાતના સમાજ ઉભા થઇ ગયેલ હતા તે બંને વચ્ચે ની ભીંત તોડીને બ્રિજ કરવાનો હતો !
તો એ વ્યક્તિત્વ ના તો પત્રકારનું હતું કે ના તો લોક્સાહિત્યકારનું : એ તો ધબકતું હતું રાષ્ટ્રની મુક્તિ કાજે ; અને વહાવતું હતું રાષ્ટ્ર પ્રેમનું જ સંગીત ! હજારો વર્ષની જૂની અમારી વેદનાઓ .. એમ કહીને ..
ગાંધીજી દેશની આઝાદી માટે બ્રિટિશ સત્તાને સત્ય અને અહિંસાના શસ્ત્રથી અસહકારની લડતથી હંફાવી રહ્યા હતા અને દેશમાં એક જાતનો આઝાદી માટેનો જુવાળ ઉભો થયો હતો . મીઠાનો સત્યાગ્રહ કર્યા બાદ (૧૯૩૦) દેશ પર લદાયેલ મોટા મોટા કરવેરામાંથી મુક્તિ અપાવવાની ઝુંબેશ ગાંધીજીએ વ્યાપક કરી હતી . બસ્સો વર્ષથી દેશને લૂંટી રહેલ અંગ્રેજોને દેશ છોડવો જ નહોતો . પણ એમની પાસે બીજો કોઈ રસ્તો પણ નહોતો ! એટલે એમણે અંદર અંદર ફાટફૂટ પડાવવા પ્રયત્નો આદર્યાં. મંત્રણા કરવા ગાંધીજીને લંડન બોલાવ્યા હતા . (૧૯૩૧-સપ્ટેમ્બર ) ગાંધીજીએ ૧૧ મુદ્દાઓ મૂક્યા હતા . પણ કાંઈજ માન્ય થવાનું નહોતું . બધાંને ખબર હતી કે આ માત્ર એક બનાવટ જ છે .એ અંગ્રેજો લોકો તો માત્ર રમત જ રમી રહ્યા હતાં. માત્ર નાટક . તે સમયે મેઘાણીએ ‘સૌરાષ્ટ’ સાપ્તાહિક માટે એક કાવ્ય રચ્યું ; જે કાવ્યઅમર થઇ ગયું . જે વાંચીને ગાંધીજી બોલી ઉઠેલા : “ મારી સ્થિતિનું આ કાવ્યમાં આબેહૂબ વર્ણન છે ..
એ કાવ્ય હતું :
છેલ્લો કટોરો !
છેલ્લો કટોરો ઝેરનો પી જજો બાપુ !
છેલ્લો કટોરો ઝેરનો પી આવજે બાપુ !
ઈન્દુકુમાર જાનીએ લખ્યું છે : “ સમુદ્રમંથનમાંથી નીકળેલું ઝેર પી જનાર નીલકંઠનો નિર્દેશ કરતું આ કાવ્ય ‘ છેલ્લો કટોરો’ છાપાનું સેટિંગ થતું હતું ત્યારે છેલ્લા એક કલાકમાં લખાયું હતું . આ કાવ્ય ‘સૌરાષ્ટ્રના’ તંત્રી અમૃતલાલ શેઠે વાંચ્યું અને એક સુધારો સૂચવ્યો ; જ્યાં બંધુ શબ્દ વાપરેલો ત્યાં બાપુ શબ્દ સૂચવ્યો . મેઘાણીને પણ એ સૂચન વ્યાજબી લાગ્યું ; તરત જ સુધારો કરીને ‘સૌરાષ્ટ્ર’ના મુપૃષ્ટઃ પર છપાયું . પણ સાથે સાથે ‘ આર્ટ પેપર ‘પર છપાવીને ખુદ અમૃતલાલ શેઠ તે મુંબઈ લઇ ગયા અને ઑગષ્ટની ૩૧ મી તારીખે , સમયસર “રાજપુતાના” જહાજ પર જેમાં ગાંધીજી અને મહાદેવભાઈ દેસાઈ અને મીરાબેન સફર કરી રહ્યા હતાં ત્યાં પહોંચાડી દીધું .

ગાંધીજીએ કાવ્ય વાંચીને કહ્યું ; “ આ કવિ જાણે કે મારા દિલમાં પેસી ગયો હોય અને મારાં અંતરના એકેએક પ્રવાહો જોઈને જ જાણે કે આલેખ્યા હોય , બસ એવું આબેહૂબ આલેખન આ કાવ્યમાં છે !”
અર્થાત , જે દૂર રહ્યે પણ દેશવાસીઓની નાડ પારખી શકે છે તે , સમગ્ર દેશની મનઃ સ્થિતિ સમજી શકે છે તે રાષ્ટ્રીય કવિ !
અને એમની સાથે જ સફર કરી રહેલ મહાદેવભાઈ દેસાઈએ શું લખ્યું છે ?
એ લખે છે ; “ વહાણ ઊપડ્યું અને કિનારા ઉપરનાં પ્રેમાળ મુખો દેખાતાં બંધ થયા એટલે અમે અમારી ઓરડીમાં આવ્યાં. કૂડીબંધ તારો અને કાગળો આવેલાં હતાં, તે વાંચવા માંડ્યાં. ત્યાં મેઘાણીનું કાવ્ય ; “છેલ્લો કટોરો” હાથમાં આવ્યું .
બાપુએ કહ્યું ,’ મારી સ્થિતિનું જે વર્ણ કર્યું છે ને તે તદ્દન સાચું છે” પણ પછી મીરાંને કહ્યું કે એનું ભાષાંતર તો મહાદેવ કરશે જ, પણ એનું કાવ્યત્વ , એની ભાષા તને શી રીતે સમજાવશે ?”
હા , કાવ્યત્વ ! આ જુઓ કાવ્યનું કાવ્યત્વ :
“હૈયા લગી ગળવા ગરલ , ઝટ જાઓ રે બાપુ !
ઓ સૌમ્ય -રૌદ્ર ! કરાલ – કોમલ ! જાઓ રે બાપુ !

બ્રિટનમાં જઈને માત્ર ઝેર જ તો પીવાનું હતું ને ? અને એવું જ થયું હતું જેની વાત ફરી ક્યારેક .
પણ સંત મહાત્મા ગાંધીજી એટલા કોમળ હતા કે, લોકોનાં દુઃખે બોર બોર આસું સારીને રડતા ; અને ગમ્ભીર ક્ષણોમાં પણ હળવાશ ઉભી કરવા ખડખડાટ હસી શકતા . ને બ્રિટિશ સત્તા સાથે વાટાઘાટ વેળાએ અડગ અચળ રહીને , સિદ્ધાંતોની વાત આવે ત્યાં રૌદ્ર સ્વરૂપ દાખવતા .
મહાદેવભાઈ લખે છે કે ‘ એમની સાથે ચોવીસે કલાક રહેવા છતાં અમે ન આપી શક્યાં તે આબેહૂબ ચિત્ર જેને બાપુ સાથે રહેવાનો લ્હાવો નથી મળ્યો પણ જેની અદભુત કલ્પના શક્તિ બાપુને રોમ રોમ ઓળખી ગઈ છે તેવા કવિએ બાપુનું આ શાસ્વત ચિત્ર આલેખ્યું છે !!!
સુર અસુરના આ નવયુગી ઉદધિ – વલોણે,
શી છે ગતાગમ આ રત્નના કામી જનોને?
તું વિના , શંભુ ! કોણ પીશે ઝેર દોણે?
હૈયા લગી ગળવા ગરલ, ઝટ જાઓ રે બાપુ !
છેલ્લો કટોરો ઝેરનો પી આવજો બાપુ !
આજે માત્ર દેશ જ નહીં વિશ્વના ખૂણે ખૂણે મહાત્મા ગાંધીજીની ૧૫૧મી જન્મજ્યંતી ઉજવાઈ રહી છે ત્યારે મહાત્મા અને મેઘાણી બંનેને વંદન !

2 thoughts on “હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ: 37) મેઘાણીનું એ અમર કાવ્ય :છેલ્લો કટોરો !

  1. ગીતાબહેન,
    સુંદર આલેખન.’ છેલ્લો કટોરો ‘ તો મેઘાણીની અવિસ્મરણીય રચના છે.

    Liked by 1 person

    • Thank you , Ritaben !મેઘાણીનાં ઘણાં બધાં કાવ્યો એટલાં બધાં પ્રચલિત થઇ ગયાં છે કે કોણે લખ્યાં છે તે પણ ભુલાઈને આપણે ઘેર ઘેર એને સાંભળીએ છીએ !

      Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.