હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ: 36) ધૂળ ધોયાનું કામ એટલે લોકસાહિત્યની શોધમાં જવું !

ધૂળ ધોયાનું કામ એટલે લોકસાહિત્યની શોધમાં જવું !

આપણે મેઘાણીએ સાહિત્યની શોધમાં કરેલ રઝળપાટની ચર્ચા કરી રહ્યાં છીએ .

મેઘાણીએ પત્રકારત્વની નોકરી સ્વીકારેલી એટલે એ સાથે પોતાને મનગમતી સાહિત્યની સેવા પણ થઇ શકતી. સોમવારથી ગુરુવાર સુધી “સૌરાષ્ટ્ર “ છાપાં માટે લખવાનું અને છાપવાનું (મુદ્ર્ણનું ) કામ ચાલે , પછી શુક્રવારે , બધાં છાપાંઓ પર સરનામાં અને ટિકિટ વગેરે ચોંટાડવાનું કામ પતાવીને તેઓ જાતે જ છાપાં પોષ્ટ ઓફિસમાં આપી આવતા . અને પછી શુક્રવારથી રવિવાર ખભે થેલો લટકાવી મેઘાણી નીકળી પડતા લોકસાહિત્યની શોધમાં !

ઝવેરચંદ મેઘાણીએ પોતે જ આ રઝળપાટ માટે લખ્યું છે, “ દરેક પ્રદેશને એનો આત્મા ( sprit ) હોય છે . એની સાથે એકાકાર થવું જ પડે નહીં તો બધું માત્ર પથ્થર , પાણી અને ધૂળથીયે બદતર માનવ માળખાનું સ્થાન જ લાગે .
આ બધું ધૂળ ધોયાનું કામ કરવા ઝંખના જ એકઠી કરવી પડે ! ”
મેઘાણી આગળ લખે છે :
“રેલગાડી જે છેલ્લા બિંદુ સુધી લઇ જાય ત્યાંથી જ તો સાચી મુસાફરીનો આરંભ થયો સમજવું . જે લોકો પાસે આ સાહિત્ય છુપાયેલું પડ્યું હતું તેમનાં સુધી પહોંચવું પણ સરળ નહોતું . જ્યાં ટપાલ પણ પહોંચતી ન હોય જ્યાં કાચા રસ્તાએ ના હોય , અરે પીવા માટેનું પાણીયે કોઈ ખારવાની કાટ ખાઈ ગયેલ ગાગરમાંથી કચરાવાળું હોય તેને પહેરણની ચાળ વડે (બાંય વડે ) ગાળીને પીવું પડે અને સૂવા માટે એ લોકો કે જેઓ મહિનાઓથી ન્હાયા નથી તેમની સાથે શરીર ઘસાય
એટલું નજીક બિછાનું કરવું પડે અને દારૂ અને ગાંજાની વાસ જ્યાં શ્વાસે શ્વાસે પેટમાં ઉતારવી પડે , અને એના રોટલાથી જ જઠર ભરવી પડે , એટલું કષ્ટ ઉપાડીએ ત્યારે લોકસાહિત્ય સુધી પ્હોંચાય !
અને એ લોકો પાસેથી એમનાં કંઠેથી સાહિત્ય કઢાવવા એમની જોડે એમનાં જેવાં બનવું પડે , કાલાંઘેલાં બનવું પડે , એમનો ભરોસો જીતાય પછી જ એ લોકો બોલે ને ? “
ઈન્દુકુમાર જાની એક પ્રસંગ લખે છે કે સાગર ખેડું નાવિકોની પાસેથી એમનું લોકસાહિત્ય મેળવવા નીકળેલા મેઘાણીને એક વાર કેવો અનુભવ થયો હતો .
નાવિકો પાસેથી લોકગીતો મેળવવા મેઘાણી સાગરખેડુઓ સાથે સાગરની સફરે નીકળ્યા હતા . સવારે પ્રાતઃ કર્મ ક્યાં પતાવવાની દ્વિધા ઉભી થઇ ! આવડો મોટો દરિયો , અને નાનકડી આ નાવડી ! કુદરતી હાજતે ક્યાં અને કેવી રીતે જવું ?
એ લખે છે ,” ખારવો મછવાની પછવાડે ઉતર્યો . સુકાનનો ડાંડો બે હાથે ઝાલ્યો અને સુકાનનો પાણીમાં રહેતો પંખાનો ભાગ , તેની ઉપર વાંદરાની જેમ પગનાં આંગળાં ભરાવીને “દસ્ત -આસન” કરી બતાવ્યું !!”
અંગ્રેજી શિક્ષણ સાથે ગ્રેજ્યુએટ થયેલો એ નવયુવાન , સૌરાષ્ટ્ર સાપ્તાહિકનો તંત્રી એ નવયુવાન , ગુજરાતી સાહિત્ય એકાદમીનો રણજિતરામ સુવર્ણ ચંદ્રક ધારણ કરેલ એ નવયુવાનની આ વાત છે ! એટલું સાહસ કરવાની તૈયારી કેટલાં લોકોમાં હશે?
કહેવાનું તાતપર્ય એ જ છે કે લોકસાહિત્યની શોધમાં મેઘાણીએ કેવાં કેવાં સાહસ કર્યા હતાં!
ત્યારે તો આપણને “સૌરાષ્ટ્રનાં ખંડેરો “અને “પરિભ્રમણ “જેવાં પ્રવાસ અને સંશોધનનાં પુસ્તકો મળ્યાં છે !”લોકસાહિત્યનું સમાલોચન “અને “ધરતીનું ધાવણ “જેવાં મહત્વનાં પુસ્તકો મળ્યાં !
લોકસાહિત્યમાં ભક્તિથી લઈને છેક ભવાઈ સુધીનું બધું જ એમાં આવી જાય ! પ્રાચીન ઇતિહાસથી લઇ ને પુરાતત્ત્વની ઇમારતો અને શહાદતની કથાઓ બધું જ એમાં આવી જાય ! અરે પુષ્ટિમાર્ગના આચાર વિચાર અને રહસ્ય પાછળનું સાહિત્ય પણ જાણવાની એમની ઈચ્છા હતી !એમને મન તો લોકસાહિત્ય જાણે કે દશમો વેદ હતો !!

ગઈ વખતે કેટલાંક વાચક મિત્રોનો પ્રશ્ન હતો કે જો મેઘાણીએ જ લોકસાહિત્યનું સંશોધન કર્યું હતું , તો તેમની પહેલાં નવરાત્રી અને લગ્ન પ્રસંગોએ શું રાસ, ગરબા , દુહા છંદ ગવાતાં નહોતાં ?
એ માટે આપણે ભૂતકાળ પર નજર કરવી પડે . એ જમાનોમાં મુસ્લિમ અને અંગ્રેજ શાશન ને કારણે નાની કુંવારિકાઓ સિવાયની અન્ય સ્ત્રીઓ ગરબા ગાતી નહોતી , અને પુરુષો જ ગરબી ગાતા . નરસિંહ ,મીરા , શામળ , પ્રેમાનંદ વગેરે ગુજરાતી કવિઓનાં ભજન , પ્રભાતિયાં , આખ્યાન વગેરે આનંદ પ્રમોદ માટે ગવાતાં. પણ આજની જેમ આવી વિશાલ માત્રામાં ગરબા – નવરાત્રી મહોત્સવો ઊજવાતા નહોતા !

લોકસાહિત્ય ની શોધમાં ભટકતા મેઘાણીને પણ સ્ત્રીઓ પાસેથી એ લોકગીતો મેળવવામાં તકલીફ પડી હતી . સ્ત્રીઓનો વિશ્વાશ મેળવતાં પહેલાં તેમનાં ઘરવાળાઓનો વિશ્વાશ પ્રાપ્ત કરવો અને પછી બહેનોને બોલતી કરવી , એમને શંકા પડે કે આ જણ અમે બોલીએ છીએ તે કેમ કાગળ પર ટપકાવી દે છે ? એટલે એમનીયે શંકા દૂર કરવી વગેરે મુશ્કેલીઓ તો અનેક હતી જ . પણ એક વખેત બહેનોનો વિશ્વાશ બેસી જાય પછી લોકગીતોની રમઝટ બોલતી : એવા પ્રસંગો આગળ આ કોલમમાં લખ્યા જ છે . “રઢિયાળી રાત” પુસ્તક એટલે જ મેઘાણીએ “ બગવદરનાં મેરાણીબેન ઢેલી” ને અર્પણ કર્યું છે ! લોકસાહિત્ય ભેગું કરવા , મનોબળ જોઈએ , ધગસ જોઈએ , તત્પારતા જોઈએ ,અને આગળ જોયું છે તેમ કુનેહ જોઈએ !
એમની વાર્તાઓમાં આ લોકોની વાણી ચોંટદાર, છટાદાર , વાચકને ગમી જાય તેવી હોય છે :ધારદાર , લોકબોલીની વિવિધ ભંગીઓ , મરોડો અને લહેકા આપણને ગમી જાય છે . આ જુઓ :
‘છાલિયું છાસ’નું એક પાત્ર બોલે છે ;
“ અમે ખાખરાના પાંદના પરડિયામાં ખીરું દોહીને કાંચું ને કાંચું પી જઈએ . ને તમે તો એની રાંધેલી બળીએ ન પચાવી શકો ને અમે નરયું ખીરું પીએ. ને ખીરું પીધા પછી બે દાડા સુધી ન પાણી પીએ , ન અનાજ લઈએ !એ ખીરાંના બન્યાં છે આ હાડ અમારાં! દીપડા હામેય બાથોડાં લેવાની તાકાત છે એમાં . લોઢા જેવું અજર છે આ હાડ..
આમ લોક્સાહિત્યનાં પાત્રોએ તેમને ત્યાંથી જ મળ્યાં છે .
જોકે આ “લોકો” જે અંગ્રેજી ભણેલાં નહોતાં અને અભણ , અણઘડ ગણીને સુજ્ઞ , પંડિત સમાજ તમને તરછોડતો હતો , તેમની સંસ્કૃતિ , તેમનાં રીત રિવાજો અને રહેણી કરણીને મેઘાણીએ ગૌરવ બક્ષ્યું !
એમને એ એટલા ઉત્સાહથી કર્યું કે વાચકોને , શ્રોતાઓને , સૌને એનું ઘેલું લાગ્યું હતું !
અને તેમનાં પગલે પન્નાલાલ પટેલે “મળેલાં જીવ” નવલકથા લખી હતી જેને કવિ નાનાલાલે ,” પટેલિયા – ગાંયજા સાહિત્યમાં પ્રવેશ્યાં છે ? તો એ પુસ્તકને નાંખી દો!” એમ સૂચન કર્યું હતું !
પણ હરિનો માર્ગ તો છે શૂરાનો ; નહીં કાયરનું કામ ! એટલે તો મેઘાણીએ વળતો જવાબ આપ્યો!

નરસિંહરાવ દીવેટિયાએ કરેલી ટીકા અને ક. મા. મુનશીની ટિપ્પણી ને મેઘાણીએ જવાબ આપતા કહ્યું હતું ; “ભદ્ર સમાજમાં આબરૂનું ચલણ પ્રેમના ચલણ કરતાંયે વધારે છે , નહીં ? નહીં તો “દેવદાસ” માં પાર્વતીને દેવદાસ પાસે પહોંચાડે કેમ નહિ ? અને દેવદાસ પણ એને મળ્યા વિના રહેજ કેમ ? એ ય બળહીન અને સમાજ પણ બળહીન જ ને ?”
વાચક મિત્રો , આ કહેવાનું તાતપર્ય એ જ છે કે જયારે આપણે ;” વહુ એ વગોવ્યા મોટા ખોરડાં “ કે “ દાદાહો દીકરી “ વગેરે લોકગીતો ગાઈએ ત્યારે યાદ રહે કે સો વર્ષ પૂર્વે કેવો સમાજ હતો , અને કેવા સંજોગોમાં મેઘાણીએ એ ‘ લોક’ સાહિત્યનું સંપાદન કર્યું હતું ! ધૂળ ધોયાનું કામ કર્યું હતું !

‘લોકમાનસ , લોક જીવન અને લોક સાહિત્યની એકાગ્ર નિષ્ઠાથી ભક્તિ કરનાર મેઘાણીનો જોટો ગુજરાતમાં જ નહીં હિન્દુસ્તાનમાં મળવો મુશ્કેલ છે .. શરીર ટક્યું ત્યાં સુધી સેવા કરી … કાકાસાહેબ કાલેલકરના આ શબ્દો સાથે આજે બસ આટલું જ !

2 thoughts on “હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ: 36) ધૂળ ધોયાનું કામ એટલે લોકસાહિત્યની શોધમાં જવું !

  1. લોકમાનસ , લોક જીવન અને લોક સાહિત્યની એકાગ્ર નિષ્ઠાથી ભક્તિ કરનાર મેઘાણીનો જોટો ગુજરાતમાં જ નહીં હિન્દુસ્તાનમાં મળવો મુશ્કેલ છે .. શરીર ટક્યું ત્યાં સુધી સેવા કરી … કાકાસાહેબ કાલેલકરના આ શબ્દો સાથે આજે બસ આટલું જ !

    ગુજરાતને ગુજરાતની તળપદી ભાષાનો પરિચય કરાવનાર મેઘાણી જ છે..🙏સરસ અભિવ્યક્તિ🙏

    Liked by 1 person

    • Thank you , Jayshreeben ! ધૂળ ધોયાનું કામ એટલે ધૂળ ધોઈને પેલી ઝીણી ઝીણી સોનાની રજકણો ભેગી કરવી ! કેટલો પરિશ્રમ માંગી લે ! અને એ પણ એકલે હાથે ! એ માટે ગુજરાતી સાહિત્ય કાયમ તેમનું ઋણી રહેશે ! 🙏

      Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.