૨૯ – मेरे तो गिरधर गोपाल: અલ્પા શાહ

શ્રી કૃષ્ણની વ્રજલીલા -મીરાબાઈના પદોને સથવારે…. જળભરણ અને કાલિયદમન લીલા

જેમ જેમ શ્રી બાલકૃષ્ણ વ્રજમાં મોટા થતા ગયા તેમ તેમ તેમની લીલાઓ નો દાયરો પણ વિસ્તૃત થવા લાગ્યો. પ્રભુ શા માટે આ બધી લીલાઓ કરે છે તે શ્રીમદ ભાગવતજીના દસમ સ્કંધના આ શ્લોકમાં ખુબ સુંદર રીતે સમજાવ્યું છે.

त्वं ह्यस्य जन्मस्थितिसंयमान् विभो
गुणैरनीहोऽकृतकालशक्तिधृक् ।
तत्तत्स्वभावान् प्रतिबोधयन् सत:
समीक्षयामोघविहार ईहसे ॥ ४९ ॥

શ્રી હરિ કે જે આ સંસારના સર્જન,પાલન અને વિસર્જનના કર્તાહર્તા છે, તેઓ તેમની અમોઘ શક્તિથી આ ધરતી પર અવતરીને લૌકિક લીલાઓ રચાવે છે કારણ કે એ દ્વારા શ્રી હરિ,આ સૃષ્ટિ પર સત્વ, રજસ અને તમસ ગુણી શક્તિઓને જાગૃત કરે છે.

આપણો કનૈયો હવે ગોપીઓને સતાવવાની નવી નવી તરકીબો શોધીને તેમને સતાવવાની તક હંમેશા શોધતો રહેતો.  શ્યામસુંદર ગોપીઓની દિનચર્યાનું બરાબર ધ્યાન રાખતા. નંદનંદનને હવે જયારે ગોપીઓ પાણી ભરવા જતી હોય કે પાણી ભરેલા માટલા લઈને પાછી આવતી હોય ત્યારે કાંકરીચાળો કરીને તેમના માટલા તોડી નાખવામાં ખુબ આનંદ આવતો! આ ગોપીઓનો પણ કનૈયા સાથેનો સબંધ કેટલો અદભુત હતો.તેઓને કનૈયાની સતામણીમાં અલૌકિક પ્રેમની અનુભૂતિ થતી પણ સાથે સાથે લૌકિક કારણોસર કનૈયા પર રીસ પણ ચઢતી.મીરાંબાઈએ પણ આ જળ ભરણની ક્રિયા વખતે કનૈયો ગોપીઓને કેવી રીતે હેરાન કરતો અને ગોપીઓ સામે કેવો પ્રતિભાવ આપતી તે તેમના પદો દ્વારા બહુ તાદ્રશ રીતે શબ્દાંકિત કરેલ છે.મીરાંબાઈ પણ પૂર્વજન્મ માં એક ગોપી હતા તેવું મનાય છે એટલેજ કદાચ તેમના આંતર્ભાવ શબ્દો દ્વારા વહી નીકળ્યા હશે…

જેમકે નીચેના પદમાં મીરાંબાઈ  ગોપી બનીને કહે છે કે જયારે કે જમુનાના કાંઠે હું હેમની ગાગર લઈને પાણી ભરવા ગઈ હતી ત્યારે હું તો ગિરિધર ગોપાલના પ્રેમની કટારીએ ઘાયલ થઇ ગઈ હતી. અને હરિએ મને કાચે તાંતણે બાંધીને  મને એમની પાસે ખેંચતા ગયા અને હું તેટલી વધુને વધુ તેમની થતી ગઈ. કેટલો સુંદર સર્વ અને સ્વ સમર્પણ નો ભાવ રજુ કરેલ છે આ પદમાં! ગોપીઓ અને મીરાંબાઈ માટે શ્યામસુંદરનો પ્રેમ અને માત્ર પ્રેમજ તેમનું સર્વસ્વ હતો.

પ્રેમની પ્રેમની પ્રેમની રે, મને લાગી કટારી પ્રેમની રે
જળ જમુનાના ભરવા ગયા’તા, હતી ગાગર માથે હેમની રે
કાચે તે તાંતણે હરિજી એ બાંધી, જેમ ખેંચે તેમ તેમની રે
મીરાં કહે પ્રભ ગિરિધર નાગર, શામળી સુરત શુભ એમની રે.

તો વળી નીચેના પદમાં મીરાંબાઈએ ગોપી બનીને પોતાને પાણી ભરવા જવામાં કનૈયાને લીધે કેટલી તકલીફો પડે છે તેવો  ભાવ વ્યકત કર્યો હોય તેવું ઉપરછલ્લી રીતે લાગે છે પણ એને જરા ગૂઢ રીતે સમજવાનો પ્રયત્ન કરીએ તો આમતો મીરાંબાઈ પોતાની અને ગોપીઓની શ્રી કૃષ્ણ પ્રત્યેની આસક્તિ દર્શાવે છે અને કૌટુંબિક ધર્મ બજાવવો કે  શ્યામ સમીપે રહેવું તેની દ્વિધા વ્યક્ત કરે છે. તેમની અંતરની ઈચ્છાતો શ્યામસુંદર સમીપેજ રહેવાની છે અને ભાવથીતો હંમેશા શ્યામસુંદર તેમને હૃદયસ્થજ છે.

કાંકરી મારે ધૂતારો કાન, પલોણા કેમ કરી જઇયે
આ કંઠ ગંગા વહાલા, પેલી કાંઠે જમનાજી, વચમાં ગોકુળિયું ગામ.
સોના ઉઢાણી મારુ, રૂપાનું બેડું વહાલા, હળવે ચઢાવાતું કાનો કરે કામ
મારે મંદિરિયે મારી સાસુ રહે છે વહાલા, સામા મંદિરિયે મારો શ્યામ
બાઈ મીરાંકે પ્રભુ ગિરિધરના ગુણ, ભાવે ભેટો ભગવાન

મીરાંબાઈ તો દર્શદીવાની હતા. તેમના માટે ગિરિધર ગોપાલના દર્શન નો આનંદ એક સર્વોચ્ચ આનંદ હતો. જેમ શ્રી પન્નાબેન નાયકે તેમની કવિતામાં કહ્યું છે તેમ “હું તો સપનામાં સૂતી અને સપને જાગી, ક્યાંક ગિરિધર ગોપાલની ધૂન લાગી”,તેજ રીતે મીરાંબાઈ દિવસ-રાત, સુતા જાગતા શ્યામના દર્શન કરવા તત્પર રહેતા.અને  નીચેના પદમાં મીરાંબાઈએ ગોપી જયારે જળભરવા જાય છે ત્યારે મારગમાં શ્યામનો ભેટો થાય છે અને જળ ભરવાનું બાજુ પર રહી જાય છે અને પોતે શ્યામના સર્વાંગસુંદર સ્વરૂપ પર  મોહિત થઇ જાય છે તેનો ભાવ પ્રગટ કર્યો છે.

बड़ी बड़ी अखियां वरो सांवरो मो तन हरी हँसिकेरी
हो जमुना जल भरण जात ही सिर पर गगरी लसकेरी
सुन्दर श्याम सलोनी मूरति मो हियरे में बसीकैरी
जन्त्र लिखो मन्त्र लिखो औषध ल्यावो घसकैरी
जो कोउ ल्यावे श्याम बैद को तौ उठी बैठो हसकैरी
भृकुटि कमान बान वाके लोचन भारत भरि भरि कसकैरी
मीरां के प्रभु गिरिधर नागर कैसे रहो घर बसकैरी

જળભરણની લીલાનું એક બીજું સુંદર પદ જે મીરાંબાઈએ ગોપીભાવે રચેલ છે જેમાં તેઓએ પોતાનો શ્યામસુંદર પ્રત્યેનો પ્રેમ ખડે ચોક ઘોષિત કર્યો છે. મીરાંબાઈએ આ પદમાં પોતે વિઠ્ઠલવ૨ને વરી ચુક્યા છે એ પણ સાંગોપાંગ જાહેર કરેલ છે… .મીરાંબાઈને મન તો શ્યામનું આ રીતે  કેડી પ૨ મળવું એ એક અમૂલ્ય વસ્તુ જડવા બરાબર છે અને તેઓ પ્રભુને સર્વસમર્પિત થઇ જાય છે.

નહિ રે વિસારું હરિ, અંતરમાંથી નહિ રે
જળ જમુના ના પાણી રે જાતાં, શિર પર મટકી ધરી
આવતા ને જાતાં મારગ વચ્ચે , અમુલખ વસ્તુ જાડી
આવતા ને જાત વૃંદા રે વનમાં, ચરણ તમારે પડી
પીળા પીતામ્બર જરકશી જામા, કેશર આડ કરી
મોર મુગુટ કાને રે કુંડળ, મુખ પર મોરલી ધરી
બાઈ મીરાં કહે પ્રભુ ગિરિધરના ગુણ, વિઠ્ઠલ વરને વરી.

શ્રી બાલકૃષ્ણની અનેક બાળલીલાઓ પૈકી એક બીજી અતિ મહત્વની લીલા એટલે કાલિયા દમનની લીલા.. આ એક ઘણી પ્રતીકાત્મક અને સૂચક લીલા છે. કાલિયનાગની સહસ્ત્રફેણ એ આપણા મનુષ્યજીવમાં રહેલા અહં,લોભ,મોહ જેવા દુર્ગુણોના પ્રતીક છે અને જયારે આપણે સંપૂર્ણપણે પ્રભુને શરણે જઈએ ત્યારે પ્રભુ અનુગ્રહ કરી ધીમે ધીમે સર્વ દુર્ગુણોને આપણામાંથી દૂર કરે છે અને જીવને  પ્રભુપ્રાપ્તિને લાયક બનાવે છે. શ્યામસુંદરે ધાર્યું હોત તો કાલિયનાગનો વધ ઈચ્છામાત્ર થી કરી શક્યા હોત પણ પ્રભુએ કાલિયનાગને મારવાને બદલે તેને ક્ષમા કરીને યમુનાજી માંથી સ્થળાંતર કરાવી દીધું. આ લીલા દ્વારા પ્રભુએ क्षमा वीरस्य भूषणम નું એક સૂચક ઉદાહરણ પણ આપી દીધું.આ લીલા દર્શાવવા મીરાંબાઈ એ માત્ર નીચેના એક જ પદની રચના કરેલ છે.

कमल दल लोचना, तैने कैसे नाथ्यो भुजंग
पैसि पियाल काली नाग नाथ्यो, फणं फणं निरत करंत
कूद परयो न डरयो जल मही, और काहू नहीँ संक
मीरां के प्रभु गिरिधर नागर, श्री वृन्दावनचंद.

તો ચાલો આજે હું પણ મારામાં રહેલા દુર્ગુણોને હરી લેવાની પ્રાર્થના મારા ઈષ્ટના ચરણોમાં અર્પણ કરતા કરતા મારી કલમ ને વિરામ આપુ છું. આવતા અઠવાડિયે આપણે ફરી મીરાંબાઈના પદોને સથવારે આપણું વ્રજલીલા દર્શનની સફરને આગળ ધપાવીશું. ત્યાં સુધી સૌને જય શ્રી કૃષ્ણ!  તમારા માર્ગદર્શન અને અભિપ્રાયો ની અપેક્ષા સાથે….

 અલ્પા શાહ

Image Courtesy: http://gopiradhakrishna.blogspot.com/2014/01/why-did-you-break-my-pots.html

2 thoughts on “૨૯ – मेरे तो गिरधर गोपाल: અલ્પા શાહ

  1. જળભરણ અને કાલિય દમનની વાતો વાંચીને મોટા થયા છીએ. એ લીલા પાછળનો તર્ક ખૂબ સુંદર સમજાવ્યો છે.

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.