કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી – 26

સ્વપ્નસૃષ્ટિ એ મુક્ત આસમાન છે. તેમાં વિહરવાનું સહુને ગમે છે, કારણ કે સ્વપ્નદર્શન મનોભૂમિને એક અલગ જ ઉંચાઈ પર લઈ જાય છે. વાસ્તવિક રીતે ધરતી અને આકાશનું મિલન થાય કે નહિ, પણ સ્વપ્નિલ ભૂમિમાં તે મળતાં હોય છે. તેથી જ સ્વપ્ન આનંદદાયક હોય છે અને યાદ રહી શકે તો યાદગાર પણ બનતું હોય છે. સ્વપ્નમાં આદર્શ  પણ હોય અને સ્વપ્નની ગુણવત્તા પણ આદર્શ હોય તેવું જવલ્લે જ બને. આજે કદાચ આવા સ્વપ્નની સિદ્ધિને કંડારવા કલમ ભાગ્યશાળી બની છે  – વાત છે કનૈયાલાલ મુનશીના અદ્ભુત સર્જન ‘સ્વપ્નદ્રષ્ટા ‘ ની. ચાલો આપણે પણ સહદર્શન કરીએ…

વર્ષો પહેલાં કેટલાક રાજકીય આદર્શોએ ગુજરાતમાં સંચાર કર્યો હતો. તે આદર્શો એ રાજકીય ઝનૂનથી ઊછરતા જીવન પર મોહક છાપ પડી હતી. એ છાયાએ ત્યારના યુવામાનસમાં અનેક ઊર્મિઓ, અદભુત આશાઓ અને ભવ્ય સ્વપ્નાં સર્જાવ્યાં. ઘણાએ તેને સ્વદેશયજ્ઞની શરૂઆત માની. કેટલાક કુમળાં, ઊછરતાં અને આશભર્યાં બલિદાનોએ વંદેમાતરમ્ ગાઇ એ યજ્ઞની જ્વાળામાં ઝંપલાવ્યું. ત્યારે સ્થાપિત સત્તાને સંરક્ષવા મધ્યમ પક્ષ આગળ આવ્યો. આવા સમયે હિંદને રાખવું કે ખોવું એ વિશે અંગ્રેજો વિચારવા લાગ્યા. વ્યવસ્થાપ્રીતિ કેળવનાર સામ્રાજ્યવાદી અને તેના વિકલ્પે આઝાદી ઈચ્છાનાર રાષ્ટ્રભક્ત બંનેની માનવતા જનમાનસના અભ્યાસની દૃષ્ટિએ ખૂબ ઉપયોગી છે. એ સમયનાં કેટલાંક સ્વપ્નોને વણીને, એ સમયનાં કેટલાક વાસ્તવિક પાત્રોને કથામાં લાવી વાતાવરણમાં વાસ્તવિકતા લાવી, એ સમકાલીન રાજકીય બળોને નવલકથામાં મઢી એક અતિ સુંદર કાલ્પનિક કથા મુનશીએ આલેખી છે.

પોતાની જાતને બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના એક સેવક માની મગરૂરી લેતા પ્રમોદરાય, નોકરી અને સંસારમાં મહેનત કરી છૂટવામાં મોટાઈ માનતા.  વડોદરા બોર્ડિંગમાં રહી કોલેજમાં અભ્યાસ કરતાં 19 વર્ષના પુત્ર સુદર્શનનો વિવાહ, પોતાનાથી તદન વિરૂદ્ધ દ્રષ્ટિબિંદુ ધરાવતા મિત્ર નામદાર મિ. જગમોહનલલની પુત્રી સુલોચના સાથે કરવા ઇચ્છા ધરાવતા હતાં. તેમના બાળપણના મિત્ર, બૅરિસ્ટર અને ધારાસભાના સભ્ય નામદાર જગમોહનલાલ પણ એ માટે રાજી હતા. પણ બંનેના સંતાનોની મરજીની કોઈને જાણ ન હતી કે પછી દરકાર ન હતી.

સુદર્શનના મનમાં પિતા, સ્ત્રી કે વિલાસ માટે સ્થાન ન હતું. પ્રોફેસર અરવિંદ ઘોષના હૃદયમાંથી નીકળેલા શબ્દોથી તેની કલ્પના પરાધીનતાના કોયડા ઉકેલાતી હતી. તે માનતો હતો કે ભારત માતાનું સ્વાતંત્ર્ય સાધવા તેને મહામાયાએ અવતાર આપ્યો હતો. તે સ્વપ્નઘેલો હતો. ભારતમાતાએ તેને દર્શન દીધાં હતાં. પોતાની બેડી તોડવાનું શસ્ત્ર તેને માન્યો હતો. સ્વપ્નઘેલછા તો એ નાનો હતો ત્યારથી જ હતી.

સુદર્શનના સપનાઓનું મુનશીએ કરેલું આલેખન અદભુત છે.  સ્વપ્નદ્રષ્ટાનું માનસ શું અનુભવે તેનું રસપ્રદ ચિત્રણ વાચકને મળે છે. બાળક સુદર્શન માટે ધ્રુવ તેનો મિત્ર હતો. પ્રહ્લાદ અગ્નિથી તપતા સ્થંભને ભેટતાં પહેલાં તેની પાસે પ્રેરણા માગતો. પરશુરામ  સહસ્ત્રાર્જુનનો વિનાશ કરતાં પહેલાં તેની જોડે મંત્રણા કરતાં. વિશ્વામિત્ર તેના તરફ ઘણી મમતા દર્શાવતા. યુગો સુધી તે ભીષ્મ સાથે વિહરતોને પિતામહ તેને મિત્ર જેવો ગણતા. કૃષ્ણ કાલયવનથી નાસતાં, ભીમ દુર્યોધનના ચૂરા કરતાં, તેની સલાહ લીધા વિના રહેતા નહીં. તેને લાગતું કે આર્યાવર્તની મહત્તા અને કીર્તિ તેના હાથમાં સોંપાયેલા હતાં. તે માનતો કે કૃષ્ણની માફક લોકોને ભોળવવા આવું નાનું રૂપ લીધું છે અને તે ધારે તો ઘણો પ્રચંડ થઈ શકે છે.

સુદર્શન અંગ્રેજી પાંચમા ધોરણમાં ગયો. એનાં સપનાં ઉંમર સાથે વધતાં ગયા. ગૌતમ બુદ્ધ તેને પૂજ્ય લાગતા પણ તેને બહુ ગમતા નહિ. ચંદ્રગુપ્તના બ્રાહ્મણ મંત્રી ઝપાટાબંધ તેના સ્વપ્નમિત્ર થઈ ગયા. મહમદ ગિઝની પર તેને ગુસ્સો હતો. તે પોતાના સૈન્યથી તેને હરાવતો. ઘોરીનું લશ્કર જ્યારે પૃથ્વીરાજ ચૌહાણની સામે આવે ત્યારે તે તલવાર લઈ પૃથ્વીરાજની મદદે દોડી જતો ને તેને ચક્રવર્તીના સિંહાસને બેસાડતો. અકબર તરફ તેને મમતા હતી તો રાણા પ્રતાપ તેનો મિત્ર હતો. જહાંગીર, નૂરજહાં ને શાહજહાંની જાહોજલાલીમાં તેનો ભાગ હતો. આ બધાં વીરો સાથે મળી અનેક પરાક્રમો કરતાં, સુદર્શનના બાલ જીવનને આગળ ખેંચતાં ગયા. સુદર્શન ઘેરથી નિશાળ જાય ત્યાં સુધીમાં તેને કેટલીય વાર દારુણ યુધ્ધ કરવું પડતું. સોમનાથની વિશુદ્ધતાનું રક્ષણ તેને કરવાનું હતું. મેવાડનું ડગમગતું સ્વાતંત્ર્ય તેને ટકાવવાનું હતું. શિવાજીના પ્રયાસો સફળ કરવાના હતાં. એનાં પ્રાચીન મિત્રો પરશુરામ ને સગર તેની મદદ કરવા તૈયાર હતાં. તો વિશ્વામિત્ર અને ચાણક્ય રાજ્યતંત્ર કેમ ચલાવવું તે વિશે તેની જોડે મંત્રણા કરતાં. તેની આ યુકિતના  પ્રતાપે  શાંતિમય વાતાવરણ પ્રસારતો.

સુદર્શન અંગ્રેજી છટ્ઠા ધોરણમાં ‘એમ્પાયર હિસ્ટરી’ ભણ્યો. હવે ક્રોમવેલ, ચેધામ ને નેલસન તેના જ પૂર્વજ હતા. તેણે સપનામાં જ અંગ્રેજી સામ્રાજ્ય રચ્યું, જેના સ્તંભ તેના પિતા હતા. એક દિવસ તેને પિતાની સાથે કલેકટર સાહેબના ઘેર જવાનું થયું. ત્યાં રોફિલા પિતા  દુર્જેય અને પ્રતાપી અધિકારી નહિ પણ પરાધીન નોકર હતા એ જોઈ તેનો આત્મા ઘવાયો. તેનો અંગ્રેજી ઈતિહાસનો ખ્યાલ બદલાયો.  નિરાશાના પાતાળમાં ડૂબી તે શરમમાં તીવ્ર વેદના અનુભવતો. નિરાશ હ્રુદયમાં સ્વપ્નાં ઉદભવતા નથી. તેથી સપનાં વિહોણો સુદર્શન સહેલાઈથી મેટ્રિક પાસ થઈ ગયો. તેની વ્યવહારુ બુદ્ધિ વધી અને તેની તીવ્ર નજરે વસ્તુઓ ખરે સ્વરૂપે દેખાવા માંડી.

એક બાળકના સ્વપ્નમાં પોતાનાં સમય, સ્થળ ને ઐતિહાસિક સ્થાન છોડી બધાં ભેગાં આવતાં તેનું કલ્પનાતીત વર્ણન વાચકને આશ્ચર્યમાં ગરકાવ કરી દે છે.  મુનશી કલ્પનાઓના ઘોડા છૂટા મૂકીને કથામાં નાવીન્ય લાવે છે. સુદર્શનના સ્વપ્નદર્શનની વધુ અલપ ઝલપ આવતા અંકે…..

રીટા જાની

1 thought on “કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી – 26

  1. વ્યવસ્થાપ્રીતિ કેળવનાર સામ્રાજ્યવાદી અને તેના વિકલ્પે આઝાદી!!
    આ દ્વિધા એ સમયનાં ઘણાં સુજ્ઞ , ભણેલ સમાજની હતી ; આજે પણ આપણા દેશમાં એવી જ દ્વિધા પ્રવર્તે છે ! યુવાનોને દેશ માટે કાંઈ કરવું છે , દેશ ભક્તિ તો છે જ , એને યોગ્ય દિશામાં વાળવા આજે નરેન્દ્ર મોદીની જેમ ત્યારે ગાંધીજી એમની વિચાર ધારાથી દેશને જગાડી રહ્યા હતા ! મુનશીના પાત્રોની જેમ આપણને પણ ક્યારેક બુદ્ધ , ચાણક્ય , ગાંધી , સરદાર વગેરેના નેતૃત્વના સ્વપ્ન આવ્યાં જ હશે ! સ્વપ્નદ્રષ્ટા મારી એ સમયે પ્રિય નવલકથા હતી ! મારી બેનપણીઓ મને આવી કારણ વિનાની વાતોમાં માથું મારવાની ના કહેતી ! 😇
    તમારી આ ધારાવાહી વાંચતા ક્યારેક એ દિવસો યાદ આવી જાય છે ! અસ્તુ !

    Liked by 1 person

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.