૨૭ – मेरे तो गिरधर गोपाल : અલ્પા શાહ

શ્રી કૃષ્ણની વ્રજલીલા -મીરાબાઈના પદોને સથવારે…. – નટખટ નંદકિશોર

एष : श्रेय आधास्यद् गोपगोकुलनन्दन:
अनेन सर्वदुर्गाणि यूयमञ्जस्तरिष्यथ १६

શ્રીમદ ભાગવતજીના દશમ સ્કંધના ઉપરના શ્લોકમાં જણાવ્યું છે તેમ શ્રી ગર્ગ મુનિ જયારે શ્રી બાલકૃષ્ણના નામકરણની વિધિ માટે પધાર્યા હતા  ત્યારે તેમણે નંદબાવાને કહ્યું હતું કે તમારો આ બાળક હંમેશા ગોકુળના ગોપ-ગોપીઓનું અને ગ્વાલબાલોનું શ્રેય ઇચ્છશે અને હંમેશા તેમનું રક્ષણ કરશે અને તેની કૃપાથીજ તમે સૌ બધી મુશ્કેલીઓમાંથી પાર ઉતરશો.અને શ્રી બાલકૃષ્ણની દરેક વ્રજલીલામાં  “गोब्राह्मण हिताय च” જેમ ગ્વાલબાલોનું હિત કેન્દ્રસ્થાને છે.

આપણો છોટોસો મદનગોપાલ યશોદામૈયા અને નંદબાવા ના લાડ વચ્ચે અને ગોપ-ગોપીઓ અને ગ્વાલબાલના દુલાર વચ્ચે ધીમે ધીમે ગોકુળમાં મોટો થાય છે. જેમ આપણે અગાઉ વાત કરેલ હતી તેમ શ્રી કૃષ્ણ ગોકુળ-વૃંદાવનમાં એક બાળક-એક કિશોર બનીને જ રહ્યા.હા, જરૂર પડી ત્યારે પોતાની દિવ્યતાના દર્શન અચૂક કરાવ્યા પણ બાકી તો એક સામાન્ય બાળક બનીને જ યશોદામૈયા અને નંદબાવાની નિશ્રામાં ગોકુળ-વૃંદાવનની ગલીઓમાં હડિયાપાટી કરતા રહ્યાં અને પોતાના ચરણોની રજથી ભૂમિ પવિત્ર કરતા ગયા. મીરાંબાઈના બાળલીલાના પદોના અક્ષરો પણ આજ વાતની સાબિતી પુરે છે.આ પદોમાં મીરાંબાઈએ બાલકૃષ્ણના માનવસહજ મનોભાવોનું ખુબ સુંદર નિરૂપણ કરેલ છે.જયારે આવા પદ વાંચીએ ત્યારે એમ થાય કે મીરાંબાઈએ શ્યામસુંદરને કેટલો આત્મસાત કર્યો હશે, કેવી રીતે તેમાં પોતે એકાકાર થઇ ગયા હશે કે જેથી આટલી સચોટ રીતે વહાલાના મનોમંથન અને મનોભાવોને અક્ષરદેહ આપી શક્યા હશે.

જેમકે નીચેના એક સુંદર પદમાં મીરાંબાઈએ લાલાના પોતે શ્યામવર્ણી હોવાના પર નારાજગી વ્યકત કરતો કેટલો સુંદર ભાવ રજુ કર્યો છે. જેમ દરેક બાળક જયારે તેને કોઈ ચીડવે ત્યારે પોતાની માતા પાસે ફરિયાદ લઈને આવે છે, તેમજ શ્યામસુંદર પણ મૈયા પાસે અહીં ફરિયાદના સૂર તાણે છે.

मैया मोकू खिजावत बलजोर
जसोदा माता मिल लैजावे, लायो जमना को तीर
जसोदा ही गोरी, नंद ही गोरा, तुम क्यों श्याम शरीर
मीरां के प्रभु गिरिधर नागर, नयन मो बरसत नीर

તો વળી નીચેના પદમાં મીરાંબાઈએ શ્યામસુંદર અને મૈયા વચ્ચેનો મીઠો નટખટ સંવાદ રજુ કર્યો છે.આ પદમાં મૈયાને તો લાલાને પોઢતાં પહેલા ભોગ લગાવવાની ઈચ્છા છે પણ લાલાને તો નિંદ્રારાણીએ પોતાની આગોશમાં બરાબરનો લઇ લીધો છે એટલે મૈયાને કહે છે કે કાલે સવારે કાલેવો કરવાજે પણ અત્યારે તો મૈયા મને તારા ખોળામાં સૂઈજ જવું છે. અને લાલો પાછો સુતા પહેલા મૈયાને એમ કહી  ફોસલાવી પણ લે છે કે આટલી બધી ગૈયા ચરાવતા મારા પગ દુખી જાય છે એટલે ભોળી મૈયા ચિંતિત થઈને કહે છે કે “લાલા, હું કાલે બીજો ગ્વાલ ગાયો ચરાવવા મોકલીશ” એમ કહીને લાલાને બાંહેધરી આપે છે…બસ પછીતો એય નિરાંતે લાલા મૈયાના ખોળામાં પોઢી જાય છે.

अब म्हणे सोवन दो महारी मांय
कनक कटोरे लाल अमृत भर्यो, पिय न पोढो मारा लाल
अभी तो माता म्हणे कछु नाही भावे, अब म्हणे पोढण दो मरी मांय

उठ सवेरे माता करा रे कलेवो, पीछे चरावु थारी गाय
नो लाख धेनु बाबा नंदके चराइये, डोलत दुखे महारा पाँव
उठे जसोदा मैया हिवड़े लगाया, प्रभाते बुलावो दूजो ग्वाल
राधा सेज बिछायो लाल, जायने पोढो मेरा लाल,
सेजड़ल्या तो म्हणे नींद नाही आवे, गोद म्हणे लोने महारी मांय
मीराबाई के प्रभु गिरिधर नागर, सुखभर पोढो जदुराय

કેટલી સહજતાથી શ્યામસુંદરનું નટખટપણું મીરાંબાઈએ આ પદમાં રજુ કર્યું છે.આપણા નટખટ નંદ કિશોરના નટખટપણાની તો હજી આ શરૂઆત છે.જેમ જેમ નંદકિશોર મોટા થતા જાયછે તેમ તેમ તેમના તોફાનો પણ વધતા જાય છે.અને તેમના તોફાનોના શિકારનું વર્તુળ પણ વિસ્તરતું જાય છે. મીરાંબાઈએ આ નટખટપણાને પણ એક ગોપીના ભાવથી પદોમાં શબ્દાંકિત કર્યા છે.જેમકે નીચેના પદમાં એક ગોપી જેની ગગરી આપણા નંદકિશોર કાંકરા મારીને તોડી નાખે છે તેનો મનોભાવ રજુ કર્યો છે

फूटे गागरडी ऐसी कांकरड़ी मत मारो सांवरा
तुम तो थाके घर ठाकुर बाजो मै पण ठाकुरड़ी
जमना के धोरे धेनु चरावो, हाथा लाल छड़ी
मीरांने श्री ठाकुर मिलिया,दूध में साकरडी

આ પદમાં છેલ્લે મીરાંબાઈ કહે છે કે “મીરાંને શ્રી ઠાકુર મિલિયા, દૂધ મેં સાકરડી”. જે દર્શાવે છે કે મીરાંબાઈ તેમના ઠાકોરજી સાથે જેમ દૂધમાં સાકર એકરૂપ થઇ જાય છે તેવીજ રીતે એકાકાર થઇ ગયેલ છે.હમણાં મેં ક્યાંક વાંચ્યું હતું કે દૂધમાં સાકર ભળે તેમાં સાકરની સરળતા જવાબદાર છે પણ સાથે સાથે દૂધની એ  સરળતા અપનાવવાની કૃપાદ્રષ્ટિ પણ જવાબદાર છે.તેવી જ રીતે મીરાંબાઈની અનન્ય પ્રેમલક્ષણા ભક્તિ તો શ્યામસુંદર પ્રત્યે હતીજ પણ સાથે સાથે ઠાકોરજીનો પણ અસીમ અનુગ્રહ હતો અને તેથીજ મીરાંબાઈ પ્રભુ સાથે એકરૂપ થઇ શક્યા હતા…. 

જેમજેમ નંદકિશોરના કારસ્તાનો વધતા જાય છે તેમતેમ ગોપીઓ ફરિયાદની વણઝાર લઈને યશોદામૈયા પાસે આવી પહોંચે છે. અને લાલાના તોફાનોની લાંબી યાદી યશોદામૈયા પાસે ગણાવે છે. નીચેના પદમાં મીરાંબાઈએ એવીજ કોઈક ગોપી બનીને તેના મનોભાવો ફરિયાદ રૂપે રજુ કર્યા છે.આ બધા પદોમાં છેવટે મીરાંબાઈની ગિરિધર ગોપાલ પ્રત્યેની પ્રેમલક્ષણા ભક્તિ દર્શાવતું વાક્ય અંતમાં મીરાંબાઈ અચૂક રજુ કરે જ છે.

जसोदा मैया बरज कन्हैया तेरो, तेरो कन्हैया मोसे करे जोरि
जसोदा मैया जल जमुना मैं जाती, गगरिया मोरी फोड़ डारि
जसोदा मैया डाल कदम की छैया, बहिया मरोड़ डारि
जसोदा मैया मारग रोक लियो है, रंग से भिजोय डारि
मीरां के प्रभु गिरिधर नागर, हरि चरणा बलिहारी.

જોકે યશોદામૈયાને તો પોતાનો લાલો દરેક માંની જેમ ખુબ ડાહ્યો અને શાણો જ લાગે છે એટલે આ બધી ફરિયાદોની અસર મૈયાને અને ખાસ કરીને આપણા નંદકિશોરને થતી નથી.એટલે નીચેના પદમાં મીરાંબાઈ એક ગોપી બનીંને લાલાના કારસ્તાનોની ફરિયાદ પોતાની સખી પાસે કરે છે અને કહે છે કે આ લાલો તો એવી એવી છેડછાડ મારી સાથે કરે છે કે હું કોઈને કહું તો દુનિયા મનેજ જુઠ્ઠી કહે.

કાનુડે વનમાં લૂંટી સખી મને,કાનુડે વનમાં લૂંટી
હાથ ઝાલી મારી બાંહ્ય મરોડી,મોતીની માળા ટુટી
આગળથી મારો પાલવડો સાહ્યો, મહીની મટુકી ફૂટી
પાછળ પડે તેનો કેડો ન મૂકે,નહાસી શકાય નહિ છૂટી
બાઈ મીરા કહે પ્રભુ ગિરિધર ના ગુણ, કહીયે તો લોકો કહે જૂઠી

આમ મીરાંબાઈની કલમે નંદકિશોરના નટખટપણાની ઝાંખી કરાવતા બીજા ઘણા પદોની રચના કરી છે. આ નંદકિશોર ની નટખટતાને મમળાવતા મમળાવતા હું આજે મારી કલમને પણ આજે વિરામ આપું છું. આવતા અઠવાડિયે આપણે ફરી મીરાંબાઈના પદોને સથવારે આપણું વ્રજલીલા દર્શનની સફરને આગળ વધારીશું..ત્યાં સુધી સૌને જય શ્રી કૃષ્ણ!

તમારા માર્ગદર્શન અને અભિપ્રાયો ની અપેક્ષા સાથે….

 અલ્પા શાહ

Image courtesy: noharpatrika.com

2 thoughts on “૨૭ – मेरे तो गिरधर गोपाल : અલ્પા શાહ

  1. દૂધમાં સાકર ભળે તેમાં સાકરની સરળતા જવાબદાર છે પણ સાથે સાથે દૂધની એ સરળતા અપનાવવાની કૃપાદ્રષ્ટિ પણ જવાબદાર છે.તેવી જ રીતે મીરાંબાઈની અનન્ય પ્રેમલક્ષણા ભક્તિ તો શ્યામસુંદર પ્રત્યે હતીજ પણ સાથે સાથે ઠાકોરજીનો પણ અસીમ અનુગ્રહ હતો અને તેથીજ મીરાંબાઈ પ્રભુ સાથે એકરૂપ થઇ શક્યા હતા…. nice …

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.