૨૬-કબીરા

૨૬કબીરા

કબીરબીજકબિરહુલી

કબીરબીજકને આપણે જેમ જેમ વાંચીને સમજવાની કોશિશ કરતાં જઈએ છે તેમ તેમ જાણે કબીરને દરેક વખતે જુદીજ રીતેઉધડતો અનુભવતાં જઈએ છીએ.કબીર ભારતીય પરંપરાનો એક મહાન

તત્વજ્ઞાની છે ,જે કબીરબીજકનાં દરેક પ્રકરણમાં દરેક પદોમાં થોડામાં ઘણું કહી જાય છે.આપણે જ્યારે કબીરનાં પદ કે દોહાનેવાંચીએ ત્યારે સૌ પ્રથમ એના શબ્દ,અર્થ અને તેની ઉપમાને પામવાના હોય છે.ત્યારબાદ એના તત્ત્વજ્ઞાનને સમજવાનું હોયછે.નારિયેળની ઉપરનું કઠણ કોચલું તોડીએ પછી જેમ સ્વાદિષ્ટ મીઠું મધુર નારિયેળ પાણી પીવા મળે, રીતે કબીરબીજકનાંબિરહુલી પ્રકરણનાં તત્ત્વજ્ઞાનને પામવા માટે પ્રબળ જ્ઞાનપુરુષાર્થ કરવો પડે.કબીર ક્યારેક હસતા હસતા તો ક્યારેક રમત રમતમાંઆપણી આસપાસનાં ઉદાહરણ દ્વારા ગહન સત્ય પ્રગટ કરતા હોય છે.કબીર સરળ અને સુગમ શબ્દોને પ્રયોજી અગમને પકડેછે.કબીરબીજકનાં બિરહુલી પ્રકરણને સમજીએ.

આદિ અંત નહી હોત,બિરહુલી નહિ જર પલ્લવ ડાર બિરહુલી…..

નિસુ બાસર નહિ હોત,બિરહુલી પૌન પાનિ નહિ મૂલ બિરહુલી

બ્રહ્માદિક સનકાદિક બિરહુલી ,કથિ ગયે જોગ અપાર બિરહુલી…..

માસ અસારે સિતલી બિરહુલી,બોઈનિ સાતોં બીજ બિરહુલી

નિત ગૌડે નિત સીંચૈ બિરહુલી,નિવ નવ પલ્લવ ડાર બિરહુલી…….

બિરહુલી એટલે શું? બિરહુલી એટલે વિરહિણી.પણ વિરહી કેવો?

સામાન્ય રીતે તોબિરહુલાનોઅર્થ સાપ અનેબિરહુલીએટલે સાપણ થાય છે.પણ અહીં કબીરબિરહુલીશબ્દ વિરહ રૂપીસાપ દ્વારા દંશ પામવાને કારણે પીડિત એવો વિરહી ભક્તને માટે પ્રયોજે છે. વિરહી ભક્ત સ્વયં પરમાત્માની ખોજમાં નીકળ્યોછે.એના વિયોગથી અતિ પીડિત છે.પોતાની પીડાનાં દર્દને વારંવાર વર્ણવે છે.ક્યારેક પરમાત્માને આજીજી કરે છે,તો ક્યારેકપુષ્કળ આક્રંદ કરે છે.ભીતરમાં વસતો પરમાત્મા તમને બહાર ક્યાંથી મળવાનો છે?પરમાત્માના વિયોગની વાતો કરનાર ભ્રમરચિતવિશ્વમાં વસે છે.જે તમારી નિકટ છે ભીતરમાં વસેલ છે તેને બહાર હોવાનું માની વિયોગ કે વિરહ કેવીરીતે અનુભવાય?

વાસનાઓ ભટકાવનારી છે.સ્વસ્વરુપમાં સ્થિરતાશાશ્વત શાંતિ અને અનંત સુખ આપે છે.કબીરબિરહુલીમાં વેદનાથી તરફડતાઅને પરમાત્માની પ્રાપ્તિ કરવા માટે વિરહની અવસ્થા દાખવતા ભક્તની ભક્તિની વ્યર્થતા બતાવે છે.

કબીર જીવને ઉદ્દેશીને કહે છે કે તારો કોઈ આદિ કે અંત નથી,તું શાશ્વત છે અને શાશ્વત રહીશ.તારું કોઈ મૂળ નથી અને તું કોઈબીજાનું મૂળ નથી.તારી કોઈ શાખા નથી કે નથી કોઈ કૂંપળો.કબીર જીવાત્માને કહે છે તારામાં સઘળું સમાયેલું છે.તું અનાદિ,અજર,અમર,અનંત છે. તું નિત્ય અને શુધ્ધ બુધ્ધ છે.(નિસુનિશિ)રાત,બાસરદિવસ,પૌનપવન,પાનિપાણી તથા મૂલબીજકોઈ તારા સ્વરૂપમાં નથી.દેહ અને ઈન્દ્રિય નાશવંત અને ચંચળ છે દેહને રાતદિવસનો બોધ થાય છે.પરતું આત્માને એટલે શુધ્ધચેતનને મન કે ઈન્દ્રિય સાથે સંબંધ નથી.કબીરના કહેવા પ્રમાણે નિર્વિકલ્પ સમાધિમાં લીન સાધકને કોઈ બાહ્ય અનુભવ હોતોનથી. તો શુધ્ધ ચેતનામાં રાતદિવસ વસતો હોય છે.કબીરના કહેવા પ્રમાણે તો સઘળી યોગપ્રક્રિયાઓ ભીતરમાં રહેલાઆત્માને પામવાની પ્રક્રિયા છે.બ્રહ્મા,વિષ્ણુ,મહેશ,અને સનતકુમારો જેવા મહાપુરુષોએ અનેક પ્રકારના યોગની વાત કરી છે તેપણનિજાત્મ સ્વરૂપ પામવા માટે .

જ્ઞાનીઓ  પણ આત્મા પરમાત્માને ભિન્ન જોતા નથી.પોતાના સ્વરૂપની ઓળખ માટે બહાર અહીં તહીં

ભટકનાર કશું પામતો નથી.હકીકતમાં જીવે વિરહ કરવાની કોઈ જરુર નથી,કારણકે તેનો આત્મા તેનાથી વિખૂટો પડ્યો નથીઅને અખંડ ચેતન સ્વરૂપ આત્મજ્યોત સદૈવ ભીતર પ્રજ્વલિત હોય છે.

કબીરની પ્રત્યેક પંક્તિમાં એક વિચાર આલેખાય છે.સામાન્યરીતે કોઈ પદમાં ભક્તકવિ એકજ ભાવ આલેખતા હોય છે ,ક્યાંકતો  તે પ્રભુમિલનનો આનંદ પ્રગટ કરતો હોય છે અથવા તો પ્રભુવિરહનો તરફડાટ દર્શાવતો હોય છે,પરતું જ્ઞાનના પરમ આરાધકકબીર પ્રત્યેક પંક્તિએ એના આગવા મર્મ,અર્થ અને અનુભવ સાથે પ્રગટ થાય છે.

માસ અસારે શીતલની બિરહુલીનાં ત્રીજા પદમાં કબીર કહે છે કે ગરમી પછી અષાઢ મહિનાનો પ્રારંભ થાય છે અને જમીન પોચીઅને શીતળ થતાં ખેડૂત તેમાં બીજ વાવે છે,એવી રીતે અન્ય યોનિઓમાં જન્મ્યા પછી જીવ મનુષ્ય શરીરમાં આવે છે ત્યારેકર્મોના બી વાવે છે.

અહીં કબીર માનવ જીવનમાં થતી કર્મોની વાવણીની વાત કરે છે.કબીર સમજાવે છે કે પાંચેય વિષયોમાં અહંકાર કે આસક્તિરાખવાથી કર્મબીજ જન્મે છે અને આને પરિણામે શબ્દ,સ્પર્શ,રુપ,રસ,ગંધ,મન અને અહંકાર સાતેય બાબતો કર્મબીજ બનીજાય છે.

જ્યાં સુધી જડ અને ભૌતિક વિશ્વમાં વ્યક્તિ જીવતો હોય છે ત્યાં સુધી એને પાંચેય વિષયોમાં સુખ લાગે છે.આવા વિષયોમાંસુખનો અનુભવ અને તેમાં અહંકારનો સાથ માણસને કર્મબંધનમાં બાંધે છે.

અને માનવ વિષયો અને અહંકારનાં કર્મબીજ જીવનની ધરતી પર વાવે છે.આમ કબીર પોતાની આગવી  કલ્પનાથી સ્વરૂપનીઓળખ  આપે છે.

સંસારમાં ડૂબેલો માણસ રાગદ્વેષ દ્વારા વધુને વધુ કર્મો પેદા કરે છે.જેમ ખેતરમાં બીજ નાંખીને છોડ થઈ ગયા પછી ખેડૂત જમીનને(ગૌડે) ખોદે છે અને પાણી પાય છે એવીરીતે સંસારમાં ખૂંપેલો માનવી

રાગદ્વેષ દ્વારા એના કર્મના પાકને ખોદતો રહે છે અને પાણી પાતો રહે છે.પરિણામે સંસારવૃક્ષ ફૂલે ફાલે છે.આમ કર્મો બાંધીનેમાનવ સમગ્ર જીવન બરબાદ કરે છે.દુનિયામાં હોય ત્યાં સુધી માનવ જુદી જુદી વાસનાઓ અને એષણાઓથી ઘેરાએલો રહી તેનીપાછળ આંધળી દોટ મૂકતો રહે છે. તેના મન,વાણી અને ઈન્દ્રિયો વાસનામાં વીંટળાએલ રહે છે.

કબીર સમજાવે છે કે રાગદ્વેષ અને વાસનાઓને ત્યજવા વ્યક્તિએ પ્રયત્ન કરવો પડે છે.તેને માટે સંત સમાગમ કરવો જોઈએ.સંતજન સદા એષણાનાં ફૂલને તોડતો રહે છે.સંત હંમેશા વાસનાઓને ઇચ્છાઓને ત્યાગતો રહે છે.

સંત કબીરતો ઈચ્છાત્યાગની પરાકાષ્ઠા દર્શાવતા કહે છે પરમાત્મા પામવાની ઈચ્છા પણ અવરોધક છે.કારણ ઈચ્છાઓ બાહ્યવસ્તુ છે અને પરમાત્મા ભીતર છે.રહસ્યવાદી અને સમજવો ખૂબ અઘરો કબીર તો ઉદ્ઘોષ કરે છેકે તમારા આત્માથી અલગકોઈપણ વસ્તુ મેળવવાની ઈચ્છા થાય તો તે એક સંસારની એષણા થઈ.જે કંઈ આપણા આત્માથી ભિન્ન છે,તે અસલી નથીનકલી છે. તે કોઈ બિંબ કે માયા છે તેથી પરમાત્મા બહાર હોય અને તમેતેનો વિરહ અનુભવો તે યોગ્ય નથી.પરમાત્માની પ્રાપ્તિમાટે મનુષ્યે નિષ્કામ બનવું પડે.તેાજ નિજ સ્વરૂપનો બોધ થાય અને પરમાત્માની પ્રાપ્તિ થાય.જ્યારે વ્યક્તિનાં આત્મામાં સઘળીકામનાનો અસ્ત થાય ત્યારે તે પરમાત્મા બની જાય છે.

આમ શાશ્વત શાંતિ અને અનંતસુખ મેળવવા નિજ સ્વરૂપમાં લીન થવાની વાત કબીર કહેછે.અવિવેકી મનને સદગુરુની વાણીકરેણનાં કડવાફળ જેવી લાગે છે પણ તે ખાવાથી વાસના રૂપી સાપનું ઝેર ઊતરશે અને સત્ય અને શાંતિ મળશે.

આમ બિરહુલીનાં સાત પદો થકી કબીરે આપણને પરમનાં પારસમણીને પામવાનો અણમોલ પણ અતિ અધરો રાહ ચીંધ્યોછે.અને ગાયુ છે:

જનમ જન્મ જમ અંતર બિરહુલી ,એક એક કનયર ડાર બિરહુલી

કહહિં કબીર સચ પાંવ બિરહુલી ,જો ફલ ચાખહું મોર બિરહુલી ….(કનયરકરેણ)

(ખૂબ અઘરી બિરહુલીને સમજવા અને વાચક સુધી પહોંચાડવા શ્રી કુમારપાળભાઈ દેસાઈ,ઈશ્વરભાઈ પટેલ અને જૈન ક્રાંતિનાસંદર્ભો લીધા તે બદલ આભાર)

જિગીષા પટેલ

1 thought on “૨૬-કબીરા

  1. વાસનાઓ ભટકાવનારી છે.સ્વસ્વરુપમાં સ્થિરતા – શાશ્વત શાંતિ અને અનંત સુખ આપે છે.કબીર’બિરહુલી’માં વેદનાથી તરફડતાઅને પરમાત્માની પ્રાપ્તિ કરવા માટે વિરહની અવસ્થા દાખવતા ભક્તની ભક્તિની વ્યર્થતા બતાવે છે.

    કબીર સચોટ હતા ને તેમની બિરહુલી તો ખરેખર અંતરાત્માનો અવાજ..લોકોના વર્તનનું તેમને ખૂબજ દુખ હતું ને તેથી રચાતી ગઈ..
    વાહ લોકો સુધી પહોંચાડવાના તમારા પ્રયત્નને સો સલામ..🙏👌✍️💖

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.