૨૬ – मेरे तो गिरधर गोपाल : અલ્પા શાહ

શ્રી કૃષ્ણની વ્રજલીલા -મીરાબાઈના પદોને સથવારે…. – છોટો સો મેરો મદનગોપાલ

भजे व्रजैकमण्डनं समस्तपापखण्डनं
स्वभक्तचित्तरंजनं सदैव नन्दनन्दनम् |
सुपिच्छगुच्छमस्तकं सुनादवेणुहस्तकं
अनंगरंगसागरं नमामि कृष्णनागरम् || ||

શ્રી આદિ શંકરાચાર્યએ શ્રી કૃષ્ણાષ્ટકમના પ્રથમ શ્લોકમાં જેમ કહ્યું છે તેમ, શ્રી કૃષ્ણ કે જે વ્રજભૂમિના એકમાત્ર આભૂષણરૂપ અને સઘળાં પાપોનો નાશ કરવાવાળા, પોતાના ભક્તોના ચિત્તનું રંજન કરવાવાળા છે અને જેના મસ્તક પર મનોહર મોરપીંછનો મુગટ શોભે છે, હાથમાં સૂરીલી બંસરી છે,કામકળાના જેઓ સાગર છે એવા નંદનદનને હું હંમેશાં ભજું છું. વ્રજભૂમિના પટાંગણમાં અને વાત્સલ્યમયી યશોદામૈયાના પ્રાંગણમાં બાળલીલાઓ કરતા કરતા ધીમે ધીમે બાલકૃષ્ણલાલજી મોટા થતા જાય છે. મીરાંબાઈએ પણ આ બાળલીલાને વધાવતા અમુક પદોની રચના કરી છે. બાળલીલાના અમુક પદોમાં મીરાંબાઈ પોતે યશોદામૈયા બનીને કાલી કમલીવાળા મદનગોપાલને લાડ કરે છે તો અમુક પદોમાં મીરાંબાઈ પોતે નંદનંદન બનીને યશોદામૈયા પાસે લાડ કરે છે તેવો ભાવ વહેતો મુક્યો છે.   

જેમકે નીચેના વાત્સલ્યસભર પદમાં મીરાંબાઈએ તેમના લાડીલા નંદલાલને પારણીયે ઝુલાવતા ઝુલાવતા વહાલની પોટલી વહેતી મૂકી દીધી છે. મીરાંબાઈ અહીં યશોદામૈયા બનીને  તેમના લાલા માટે સર્વશ્રેષ્ઠ શૈયાની જ ભાવના કરીને તેને અક્ષરદેહ આપેલ છે.મીરાંબાઈ માટે શ્રી કૃષ્ણ સર્વેસર્વા હતા અને શ્રી કૃષ્ણ દર્શન એજ તેમનું અંતિમ ધ્યેય હતું તે પણ તેમને પદની છેલ્લી લીટીમાં વ્રજરાયાને વિનંતી સ્વરૂપે મુકીજ દીધું છે.

પારણીયે ઝૂલો ઝૂલો નંદલાલ
નૌતમ નંગ જાડિયા પારણીયે, હીરા નીલમ ન્યારા ન્યારા
ગાદીને ટાકિયા ગાલ મસુરિયાં, રેશમ દોરડીવારા
સોનેરી પામરી તળાઈ મખમલી છે, મધુરીશી મોરલીવારા
ઝૂલણ હરિ વ્રજની કિશોરી, જશોદાજીના જાયા
બાઈ મીરા કહે પ્રભુ ગિરિધર ના ગુણ, દર્શન દો વ્રજરાયા.

આવા પારણીયે ઝૂલતો ગોપાલતો  મોહકતા અને માધુર્યની પરાકાષ્ટા છે.શ્રીકૃષ્ણનું શું મધુર અને મોહક નથી? શ્રી કૃષ્ણના પ્રત્યેક અંગ,ગતિવિધિ અને ક્રિયા-ક્રીડા મોહક છે અને તેમના સંપર્ક અને સ્પર્શમાં આવતી સજીવ અને નિર્જીવ ચીજો પણ મોહકતાના આગોશમાં આવી જાય છે.અને એટલેજ કદાચ શ્રીમદ વલ્લભાચાર્યજી મહાપ્રભુજીએ મધુરાષ્ટકમની રચના કરી હશે ને!  મીરાંબાઈ પણ શ્રી કૃષ્ણની મોહકતાની આગોશમાં લપેટાઈ ગયા છે અને એટલેજ તો નીચેના પદમાં મીરાંબાઈ કાન્હાના ઘુંઘરાળા કાળા કેશ પર મોહિત થઇને  કહે છે કે હે શ્યામસુંદર તમારા કાળા સુંદર કેશ જે રીતે યશોદામૈયાએ પોતાના પ્રવીણ હાથોથી સજાવ્યા છે એને લઈને જો તમે મારા આંગણામાં પધારશો તો હું આ ઘુંઘરાળા વાળ પર ઓવારી જઈશ…

हो काना किन गुंथी ज़ुल्फा करियाँ
सुघर कला प्रवीन हाथां सू, जसुमतिजू ने संवारिया
जो तुम आओ मरी बाखरिया, जारी राखु चन्दन किवारिया
मीरां के प्रभु गिरिधर नागर, इन जुल्फें पर वारिया

મીરાંબાઈ તેમના ભાવવિશ્વમાં શ્રીકૃષ્ણ સાથે એટલા નિકટતાથી જોડાયેલ હતા કે શ્રી કૃષ્ણ ગિરિધર ગોપાલ મીરાંબાઈના અસ્તિત્વનું એક અંગ બની ગયા હતા અને મીરાંબાઈનો માતૃત્વભાવ તેમના અમુક પદોમાં ઉછાળા મારતો હતો. જેમકે નીચેના પદમાં મીરાંબાઈ કનૈયાની એક માં સહજ ચિંતા વ્યક્ત કરે છે અને પોતાના લલનાને બહુ દૂર રમવા ના જવાની સલાહ આપે છે.

कहन लगे मोहन मैया मैया
नंदराय के बाबा बाबा बलदाऊ के भैया
दूर खेलन मत जावो प्यारे ललना, मारेगी काहू की गैया
सिंहपोल चढ़ टेरत जसोदा, ले ले नाम कन्हैया
मीरां के प्रभु गिरिधर नागर, जसोदाजी लेत बलैया

આ ભક્ત અને ભગવાન વચ્ચેનો કેવો વિશિષ્ટ પણ વિરોધાભાસી ભાવ છે. આમ તો ભક્ત પોતાની જીવનનૈયા ઠાકોરજીના હાથમાં સોંપી દે છે અને પ્રભુ હંમેશા ભક્તની રક્ષા કરે છે. એટલે કે, “ભક્ત ચાલે ત્યાં હું આગળ ચાલું, ભક્ત સૂવે ત્યાં હું જાગું રે…”. પણ મીરાંબાઈના આ પદમાં એક ભક્તને, એક માં ને પ્રભુની ચિંતા થાય છે કારણકે પ્રભુની સુખાકારીજ મીરાંબાઈ માટે સર્વસ્વ છે.

નીચેના નટખટ પદમાં મીરાંબાઈનું ભાવવિશ્વ બદલાય છે અને પોતે કનૈયો બનીને યશોદા મૈયાથી રિસાઈ જાય છે અને કહે છે કે “લો આ તમારી લાકડી અને અને આ તમારી કામળી. હવે હું કાલથી ગૈયા ચરાવવા જવાનો નથી…” અને મીરાંબાઈએ ગ્વાલબાલ કનૈયાને ગાયો ચરાવવા જતા કેટલી તકલીફ પડે છે તેનું વર્ણન કરેલ છે. કેટલો નિર્દોષ અને નટખટ ભાવ પ્રગટ કર્યો છે મીરાંબાઈએ આ પદમાં! જાણે નજર સામે કનૈયો મોં ફુલાવીને રિસાઈ જઈને કહેતો ના હોય!

मैया ले थारी लकड़ी,ले थारी काबरी
बछिया चरावन हूँ न जाऊ री
संग के बळिभद्र को न मोकलो
एक्लो बन में डराओ
सघन बन में कछु खबर नाही परे,
संग के ग्वाल सब मोहे डरावे
दादुर मोर पंछी युंह रटे
कृष्ण कृष्ण काहू मोहे खिजावे

આવુજ એક બીજું નટખટ પદ મીરાંબાઈએ લાલાના ભાવવિશ્વમય થઇ જઈને રચ્યું છે જેમાં નાનકડા નંદકુંવરને જલ્દી જલ્દી મોટા થઇ જવું છે.અને મૈયાને કહે છે કે “માં મને મેવા-મીઠાઈ ખવડાવ તેથી હું બીજા બધા ગ્વાલબાલ જેવો મોટો થઇ જવું. હું મોટો થઈને ગાયો ચરાવવા જઈશ અને મારા બધા વેરીઓને મારીશ..”

मोहि बड़ो करले मोरी मैया, मोहि बड़ो करले मोरी मैया
मधु मेवा पकवान मिठाई, जब मांगू तब दे री
सब लड़कन में बड़ो कहावु, तेरो पुत्र बड़े री
चङो होवू जो टहल करुँगो, मारूंगा सब वैरी
मार मल्ल अखाड़े जीतू, कंस को मारू वैरी
मीराबाई के प्रभु गिरिधर नागर, मथुरा राज करो री.

આ પદ વાંચી મને વિચાર આવ્યો કે આપણે નાના હતા ત્યારે આપણને પણ કેવા જલ્દી જલ્દી મોટા થઇ જવું હતું અને હવે મોટા થયા પછી એમ લાગે છે કે બાળપણના દિવસો સોનેરી હતા ….લાગે છે કે લાલનને પણ આજ રીતે જલ્દી જલ્દી મોટા થઇ જવું છે. શ્રી કૃષ્ણ આ ધરતી પર જયારે સદેહે હાજર હતા ત્યારે તેમના દરેકે દરેક મનોભાવો અને દરેકે દરેક આચરણમાં મનુષ્ય સહજ મનોભાવો અને વર્તણુકનું પ્રતિબીંબ જોવા મળે છે અને એટલે જ શ્રી કૃષ્ણને “માનવ” બનીને અવતારેલા ભગવાન કહી શકાય. અને શ્રીકૃષ્ણએ બાલકૃષ્ણથી માંડીને દ્વારકાધીશ સુધીની બધી જ લીલાઓ જગત કલ્યાણ અને માનવ કલ્યાણ માટેજ કરી હતી…મીરાંબાઈતો આ દરેક સ્વરૂપ અને દરેક લીલાઓ સાથે સમાન ભાવસ્તરે જોડાયેલા છે. તો ચાલો આજે મારી કલમ ને હવે વિરામ આપું અને આવતા અઠવાડિયે આપણે પણ મીરાંબાઈના પદોને સથવારે આપણું વ્રજલીલા દર્શન આગળ વધારીશું…

તમારા માર્ગદર્શન અને અભિપ્રાયો ની અપેક્ષા સાથે….

 અલ્પા શાહ

Image Courtesy: https://depositphotos.com/vector-images/krishna.html

4 thoughts on “૨૬ – मेरे तो गिरधर गोपाल : અલ્પા શાહ

  1. નીચેના નટખટ પદમાં મીરાંબાઈનું ભાવવિશ્વ બદલાય છે અને પોતે કનૈયો બનીને યશોદા મૈયાથી રિસાઈ જાય છે અને કહે છે કે “લો આ તમારી લાકડી અને અને આ તમારી કામળી. હવે હું કાલથી ગૈયા ચરાવવા જવાનો નથી…” અને મીરાંબાઈએ ગ્વાલબાલ કનૈયાને ગાયો ચરાવવા જતા કેટલી તકલીફ પડે છે તેનું વર્ણન કરેલ છે. કેટલો નિર્દોષ અને નટખટ ભાવ પ્રગટ કર્યો છે મીરાંબાઈએ આ પદમાં! જાણે નજર સામે કનૈયો મોં ફુલાવીને રિસાઈ જઈને કહેતો ના હોય!

    જ્યારે જ્યારે મથુરાની ગલીમાં કે બજારમાં આ ભજન વાગે ત્યારે પગ જાણે થંભી જાય ને જાણે ભાસ થાય કે મીરા જ આસપાસ છે ને યશોદાને કહી રહી છે..મીરાના આ પદની અનુભૂતિ તમારા શબ્દોમાં મનભાવન લાગી.✍️👌

    Like

  2. અલ્પા, મીરાંનાં મનનાં ભાવોનું ખૂબ સરસ વર્ણન .શંકરાચાર્યજીનું કૃષ્ણાષ્ટકમ્ ખરેખર ‘અધરમ્ મધુરમ્’ મધુરાષ્ટકમ્ ની યાદ અપાવેછે.અને ‘લે ને તારી લાકડી ને લે ને તારી કામળી ‘ ગુજરાતી ગીતનું હીન્દી મીરાંનુ પદ પણ સરસ લઈ આવ્યા.

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.