૨૫ – मेरे तो गिरधर गोपाल : અલ્પા શાહ

શ્રી કૃષ્ણની વ્રજલીલા -મીરાબાઈના પદોને સથવારે…. – શ્રીકૃષ્ણ પ્રાગટ્ય અને યશોદાભાવ


Image Courtesy: https://www.hindudevotionalblog.com/2018/06/kararvinde-na-padaravindam-krishna.html

करारविन्देन पदारविन्दं मुखारविन्दे विनिवेशयन्तम् ।
वटस्य पत्रस्य पुटे शयानं बालं मुकुन्दं मनसा स्मरामि ॥१॥

શ્રી બાલમુકુન્દ કે જે વટવૃક્ષના પર્ણ પર બિરાજી, સ્વયંનો ચરણકમળનો અંગુઠો કરકમલથી સ્વયંના મુખકમળમાં મૂકી રહ્યા છે તેમનું હું મનઃ સ્મરણ કરું છું. મીરાંબાઈના હૃદય અને મન પર પણ શ્રીકૃષ્ણની મોહક છબી સદાય માટે છવાયેલી રહેતી હતી. અને ગિરિધર ગોપાલના મીરાંબાઈના ચિત્તમાં સતત નિવાસે જ મીરાંબાઈને સર્વ વ્રજલીલાઓનો પ્રત્યક્ષ અનુભવ કરાવ્યો હશે. આગળના લેખમાં જણાવ્યું હતું તેમ, મીરાંબાઈના પદોમાં વ્રજભાવ અને વ્રજલીલા કેન્દ્રસ્થાને રહેલા છે. અને કેમ ના હોય? વ્રજ તો સાક્ષાત પ્રેમ સ્વરૂપ શ્યામસુંદર નું ઘર છે. વ્રજમાં શ્રી કૃષ્ણએ એક ઈશ્વર તરીકે નહિ પણ  યશોદાના કનૈયા તરીકે ભાખોડિયા ભર્યા છે તો ગોવિંદ બનીને ગોપબાળોના નટખટ સખા તરીકે ધમાસાણ પણ મચાવ્યું છે.તો વળી રાધાનો શ્યામ બનીને મુરલીની સાખે પ્રીત અમર કરી છે અને ગોપીઓ સાથે રાસબિહારી બની ને રાસલીલામાં ગોપીઓને ઘેલી પણ કરી છે. ટૂંકમાં ઈશ્વર બનવા સિવાયની બધીજ લીલાઓ શ્રી કૃષ્ણે વ્રજમાં રચાવી છે. મીરાંબાઈની પ્રેમ લક્ષણા ભક્તિ દ્વારા મીરાંબાઈએ આ બધીજ લીલાઓ અનુભવી છે અને એટલેજ તેઓ વ્રજલીલા ઉપર આટલા સુંદર અને ભાવસભર પદોની રચના કરી શક્યા હશે.

મીરાંબાઈએ શ્રીકૃષ્ણના પ્રાગટ્ય પર થોડા પદોની રચના કરી છે. જેમકે નીચેના પદમાં ગોકુળમાં ઉજવાઈ રહેલી શ્રીકૃષ્ણ જન્મની વધાઈ અને આનંદ-ઉત્સવનું તો વર્ણન છેજ પણ સાથે સાથે સાથે શ્રીકૃષ્ણ દર્શન એજ જીવનનો ખરો આનંદ છે તેની પણ વાત વહેતી કરે છે અને શ્રીકૃષ્ણ ને જગતના તારણહાર તરીકે પણ પ્રસ્થાપિત કરે છે.

जसुमति पुत्र जायो,रूप गन अगरो
गोविन्द पूरणचंद, तारण जग सघरो
मेरे श्रवण भनक पड़ी,वाजत है घुघरो
आधी रेन अंधियारी में, आयो तारण जुगरो
श्री गोकुलमें भीड़ भाई, मिळत नहीं डगरो
एक आवे एक जावे, एक माचवे झगरो
प्रात समे धूम ऐसी मची, चल सके ना पगारो
मीरां मुखारविंद निरखे, जीवननंद नन्द रो

તો વળી નીચેના પદમાં શ્રી કૃષ્ણના પ્રાગટ્ય વધાઈની સાથે સાથે નિસદિન શ્રી કૃષ્ણનું ધ્યાન ધરવાની એક સરળ અને સટીક શીખ પણ આપીદે છે. મીરાંબાઈ પોતાની જાત ને ક્યારેય શ્રીકૃષ્ણ દર્શન થી વિમુખ નહતા કરી શક્યા. શ્રી કૃષ્ણ તેમના જીવનના કેન્દ્રબિંદુમાં રહેલા હતા અને મીરાંબાઈનું ભાવવિશ્વ એ કેન્દ્રબિંદુની આસપાસ ભ્રમણ કર્યા કરતુ હતું.

प्रकट भयो भगवान, मथुरा में प्रगट भयो भगवान
नंदजी के घर नौबत बजे, ढोल,मृदंग और तान
सबहि राजे मिलन आये, छोड़ दिए अभिमान
मीरां के प्रभु गिरिधर नागर, निसदिनी धरिजे ध्यान

મીરાંબાઈના વ્રજભાવના અમુક પદોમાં વાત્સલ્યભાવનું બખૂબી નિરૂપણ કર્યું છે. વાત્સલ્યભાવના પદો કે જેમાં મીરાંબાઈએ યશોદામૈયા બનીને તેમના લાલાની પ્રમુખ લીલાઓનું વર્ણન કર્યુંછે. મીરાંબાઈએ  પોતે લૌકિક દ્રષ્ટિએ તો માતૃત્વ ધારણ નથી કર્યું પણ તેમનું ભાવવિશ્વ શ્રી કૃષ્ણ સાથે એટલું નિકટતાથી જોડાયેલું હતું કે શ્રી કૃષ્ણ ગિરિધર ગોપાલ મીરાંબાઈના અસ્તિત્વનું એક અંગ બની ગયા હતા, જેમ બાળક માતાના અસ્તિત્વનું એક અંગ હોય છે તેમજ…મીરાંબાઈએ લાલાની બાળલીલાઓ થી માંડીને કિશોરાવસ્થાની નટખટ લીલાઓનું વર્ણન તેમના પદો દ્વારા કરેલું છે અને આમ કરતા કરતા લાલાને પોતાના વાત્સલ્યભાવથી તરબોળ કરી દીધો છે. જેમકે નીચેના પદમાં યશોદામૈયા એક નટખટ બાળકનૈયાને ફોસલાવતાં ફોસલાવતાં ભોગ ધરાવે છે તેનું તાદ્રશ  વર્ણન કરેલ છે. એક માં માટે પોતાના લાલા માટે ભોજન તૈયાર કરવું અને તેને પ્રેમપૂર્વક ફોસલાવીને જમાડવું તેનાથી વધુ મહત્વની કોઈ પ્રવૃત્તિ હોયજ ના શકે.આ પદમાં પણ મીરાંબાઈએ પોતાના શરણાગતિનો ભાવ તો મૂકી જ દીધેલો છે.

मागत माखन रोटी गोपाल प्यारे मागत माखन रोटी
मेरे गोपालजी को रोटी बना देउ, एक छोटी रे बीजी मोटी
मेरे गोपालजी को बीहा कराउंगी, भ्रखु ते मन की बेटी
मीरां कहे प्रभु गिरिधर नागर, चरण कमल हु तो जोती

તો વળી નીચેના પદમાં મીરાંબાઈ યશોદામૈયા બનીને લાલાની ઢાલ થઈને ઊભા છે અને ગોપીઓ આગળ લાલા નું ખોટું ઉપરાણું લે છે. આપણો કનૈયોતો નટખટ હતો અને તેના તોફાનો માટે મશહૂર પણ હતો.એટલે તેના માટે આવતી ફરિયાદોમાં તથ્ય હોય જ પણ યશોદામૈયા તો લાલા વિરુદ્ધ એક શબ્દ પણ સાંભળવા ધરાર તૈયાર નથી. કારણકે આ પદમાં મીરાંબાઈ જેમ કહે છે તેમ, લાલો તો યશોદા મૈયાનો સાત ખોટનો હતો અને કેટકેટલા દેવ પૂજ્યા ત્યાર બાદ લાલાનું પ્રાગટ્ય થયું હતું. કેટલો સુંદર ભાવ! અને યશોદામૈયાના વાત્સલ્યભાવ માં વહી જઈને મીરાંબાઈ પોતે પણ લાલાના નીરખી નીરખી ગુણ ગાવા લાગે છે.

गारी मत दीजो ो तो गरीबनी को जायो
कोई के तो पांच पुत्र, कोई के तो सात है
ध्याये ध्याये देवता ने, काना ने खिलायो
कोई के तो पांच धेनु, कोई के तो सात है
नव लाख धेन बाबा नन्द के दुहायो
दधि की मथनिया आंगनिया में धरी है
जे ज्यांको जेतो खायो व्हे जो लीज्यो राज
मीराबाई के हरि गिरिधर नागर
निरख निरख गुण गायो

મીરાંબાઈના આ પદો જોતા એવું લાગે કે મીરાંબાઈએ ભલે પ્રત્યક્ષ માતૃત્વ ધારણ નહતું કર્યું, પણ તેઓ નું હૃદય તો લાલા પ્રત્યેના માતૃત્વના ભાવ અને સંવેદનાઓ થી ભરપૂર હતું.આજે આપણે મીરાંબાઈના શ્રી કૃષ્ણ પ્રાગટ્ય અને યશોદામૈયાના ભાવ વાળા પદોને સમજવાનો પ્રયત્ન કર્યો. હવે પછીના લેખમાળાના પુષ્પોમાં આપણે મીરાંબાઈની નજરે અને કલમે કનૈયાની બાળલીલાને જાણીશું, માણીશું અને મીરાંબાઈની સાથોસાથ આપણે પણ શ્યામસુંદરની લીલાઓના ભાવમાં ભીંજાઇશું. આશા રાખું છું કે આપ પણ આ ભાવ-વર્ષામાં ભીંજાવા માટે મારી સાથે આવશો. જય શ્રી કૃષ્ણ!

તમારા માર્ગદર્શન અને અભિપ્રાયો ની અપેક્ષા સાથે….

 અલ્પા શાહ

4 thoughts on “૨૫ – मेरे तो गिरधर गोपाल : અલ્પા શાહ

  1. આંખ સમક્ષ દૃશ્ય ઉભુ થાય તેવી સરસ છણાવટ!

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.