૨૨ – સદાબહાર સૂર-અવિનાશ વ્યાસ- રાજુલ કૌશિક

ગીત, સંગીત વિશે સારું, સાચું ઉપરાંત રસપ્રદ રીતે કંઈપણ આલેખવા માટે ખરેખર તો સંગીતની જાણકારી હોવી જરૂરી છે. સંગીતને સાચી રીતે માણવાં માટે પણ સંગીતની સાચી સમજ હોવી એટલી જ જરૂરી છે. શાસ્ત્રીય સંગીત માટે આ વાત ઘણી મહત્વની છે.
પરંતુ, સુગમ સંગીતને માણવા માટે જો ગીત, સંગીતની જાણકારી હોય તો તો ઉત્તમ પણ ન હોય તો પણ ચાલે. બસ, મનથી ગીત-સંગીત સાથે જોડાતાં જઈએ તો પણ એમાં આનંદ મળે છે.
આવાં સુગમ સંગીતને જેણે ઘર ઘર સુધી પહોંચાડ્યું છે એવા અવિનાશ વ્યાસનાં ગીત, સંગીતનો વ્યાપ ઘણો વિશાળ છે. તેમનાં ગીતોમાં માનવીનું મન, માનવીની લાગણીઓ સાવ સરળ શબ્દોમાં આકાર લઈ લે છે.
અગાઉ આપણે માનવીનું મન, માનવીની લાગણીઓને સૂરમાં પરોવેલાં, અવિનાશ વ્યાસનાં આવાં કેટલાય ગીતોની વાત કરી. માનવીની વાત આવે ત્યાં સંબંધોની વાત પણ આવે જ. સંબંધોના પણ અનેક સૂર આપણે સાંભળ્યા. પ્રેમગીત, વિરહગીતની પણ વાત કરી. આમ તો વિરહની વાત આવે એટલે વાત સીધી જ પ્રિયતમ-પ્રિયાના વિરહ પર જ જઈને અટકે.
પણ, એક એવો વિયોગ છે જેમાં ચારેકોર સુખની છોળ હોવા છતાં ડૂમો બનીને દિલમાં બાઝે છે. એને તો અવગણી જ નથી શકાતો કે નથી દૂર કરી શકાતો. એ વિયોગ છે એક નારીની ગર્ભનાળ સાથે જ સંકળાયેલા સંબંધનો વિયોગ. એ સંબંધ છે પોતાનાં કંકુવર્ણા પગલાની અને મેંદી મૂકેલા હાથની છાપ જ્યાં મૂકીને આવી છે એ માવતરનો. આ સંબંધ એક કસક સાથે, એક યાદની જેમ પણ સતત જીવાતો જાય છે.
માણસ માત્ર એના સંબંધોના આધારે જીવે છે. કેટલાક સાથે જીવાતા સંબંધો અને કેટલાક પાછળ છૂટી ગયેલા હોય છતાં મન-હૃદયનાં ઊંડાણમાં સતત ધબકતા સંબંધ. સાથે જીવાતો સંબંધ એટલે પતિ સાથેનો સંબંધ અને પતિના ઘેર અઢળક સુખ વચ્ચેય જીવતી એ નારીનાં હૃદયનો ખૂણો સદાય કંઈક ઝંખતો હોય એવી સતત અધૂરપની, ઝુરાપાની લાગણી સાથે ધબક્યા કરતો હોય એવો એ સંબંધ એટલે માવતર સાથેનો સંબંધ.
અવિનાશ વ્યાસે આ એક ગીતમાં પાછળ છોડીને આવેલા સંબંધને લઈને એક નારીનાં મનની સઘળી આર્દ્રતા છલકાવી દીધી છે.
કોઈ એક પુરુષના વિચારોમાં કેવી રીતે ઊગી આવતા હશે આવા ભાવ? કેવી રીતે શબ્દોમાં ઊતરી આવતી હશે સ્ત્રીનાં મનની સંવેદના? કેવી રીતે એ ઝુરાપાની વ્યથા વ્યકત થતી હશે? આ ગીત જ્યારે પણ સાંભળવામાં આવે ત્યારે કોઈનું પણ મન આર્દ્ર થયાં વગર નહીં જ રહેતું હોય.
 
પીયરને પીપળેથી આવ્યું પારેવડું,
પારેવડાંને સોના કેરી ચાંચ રે..
પારેવડાંને કોઈ ના ઉડાડશો..
 
અવિનાશ વ્યાસે આ ગીતની રચના કરી હશે ત્યારે ચોક્કસપણે પારેવાની ડોકે બાંધીને સંદેશો મોકલવાનો સમય તો દાયકાઓ પહેલા પૂરો થઈ ગયો હતો. પીયરની યાદમાં વ્યથિત નારીથી દૂરથી ઊડીને આવેલાં એ પારેવામાં માવતર, ભાઈ-ભોજાઈ અને બેનનું ઊભરાઈ આવતું વહાલ અનુભવાય છે.
 
મૈયરનું ખોરડું ને મૈયરની ગાવડી,
મૈયરની સામે એક નાની તલાવડી,
એવાં મારાં મૈયરનું આ રે પારેવડું,
એને આવે ના ઊની આંચ રે.
પારેવડાંને કોઈ ના ઉડાડશો.
એ રે પારેવડામાં જનક ને જનેતા,
એ રે પારેવડે મારો ભાઈ.
એ રે પારેવડામાં નાનકડી બેનડી,
એ રે પારેવડે ભોજાઈ.
પારેવડાંના વેશમાં આજ મારે આંગણે,
મૈયર આવ્યું સાચો-સાચ રે.
પારેવડાં ને કોઈ ના ઉડાડશો..
 
એ પારેવું જાણે કાનમાં આવીને માવતરની વાત એને કહેવાનું ના હોય એમ એને ઉડાડવાની એની જરાય મરજી નથી! ને ઝાડ પર બેઠેલાં એ પારેવાં પરથી વહી આવતા પવનમાં એને મૈયરની ગાવડીના દૂધની સોડમ આવતી હશે કે પછી તલાવડીની છાલક અનુભવાતી હશે? આ એક કલ્પના છે પણ એ કલ્પનાની સાથે આપણી નજર સમક્ષ એ નારીનાં મૈયરનું આખું  ચિત્ર તાદશ્ય થયાં વગર નથી રહેતું.
મૈયરની કોઈપણ વાત કે વસ્તુ એને ન ગમતી હોય એવું બને? ભલેને નાનું પણ એ તો મૈયરનું ખોરડું છે, ભાઈ!  એ તો એને મહેલ જેવું જ લાગેને? જન્મતાં જ જેની સાથે એ હેતે બંધાઈ છે એવી ગાવડી, એ તલાવડીની વાત લઈને આવેલું એ પારેવડું જ છે કે પછી પારવડાના વેશે આવેલું માવતર પોતાને આંગણે આવી બેઠું છે? એને તો જ્યાં સુધી એની મરજી હોય ત્યાં સુધી ડાળે ઝૂલવાં જ દેવાનું હોયને?
 
એ રે પારેવડે મારા મૈયરનો મોરલો,
એ રે પારેવડે મારા દાદાજીનો ઓટલો,
એ રે પારેવડું મને જોતું રે વ્હાલથી,
એને કરવા દ્યો થનગન થન નાચ રે..
પારેવડાં ને કોઈ ના ઉડાડશો..
 
આજે દૂર દૂર દેશાવર રહેતા અને તેમ છતાં ચપટી વગાડતાં જ એકબીજા સાથે કનેક્ટ થઈ જતા સંબંધોના સમયમાં પણ આ વાત આપણને સ્પર્શી જાય છેને? પણ અહીં વાત માત્ર સંબંધોની જ ક્યાં છે? વાત તો એમાં છલોછલ છલકાતી લાગણીની છે અને લાગણીને તો ક્યાં કોઈ સમયની કે ભાષાની અવધિ નડે છે?
એ સમયે અને આજે પણ આવાં કોઈપણ ગીતો આપણાં હૃદય, મન પર એની અસર મૂકતાં જાય છે.
આજે આ ગીતની વાત લખતાં ક્યારેક સાંભળેલો પ્રસંગ યાદ આવી ગયો.
એક કૉન્સર્ટમાં પુરુષોત્તમ ઉપાધ્યાય અવિનાશ વ્યાસે લખેલું અને સ્વરબધ્ધ કરેલું વિદાયગીત, “ધીરે રે છેડો રે ઢોલી ઢોલકાં” ગાઈ રહ્યા હતા. સાવ અજાણી ભાષા, સાવ અજાણ્યા શબ્દો અને સૂર તેમ છતાં એક રશિયનની આંખોમાંથી આંસુ વહી રહ્યા હતા.
અવિનાશ વ્યાસનાં શબ્દો, સંગીત અને સૂરમાં આ અદ્ભૂત અસર હતી.

 

7 thoughts on “૨૨ – સદાબહાર સૂર-અવિનાશ વ્યાસ- રાજુલ કૌશિક

  1. વાહ, મઝા પડી ગઈ! અવિનાશભાઈનાં લાગણીથી લથબદ ગીતમાં ‘ એ રે પારેવડે મારા મૈયરનો મોરલો ‘ અને તારા રસાસ્વાદમાં….. યાદ આવી ગયો ‘તેજસ’ ઘરનો વરંડો…

    Liked by 1 person

  2. તમારા શબ્દ અને સ્વરે અને વાગ્મી ના મધુર અવાજમાં ગવાયેલા ગીતે રડાવી દીધી!!

    Liked by 1 person

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.