૨૧ – मेरे तो गिरधर गोपाल : અલ્પા શાહ

પ્રેમની અનુભૂતિ અને મીરાંબાઈનો પ્રેમાનંદ

Darkness cannot drive out darkness; only light can do that. Hate cannot drive out hate; only love can do that.” ~ Martin Luther King, Jr.

જેમ અંધકારથી અંધકાર ન કાપી શકાય માત્ર પ્રકાશથી જ કાપી શકાય તેવી જ રીતે, ઘૃણાથી ઘૃણા કાપી ન શકાય, માત્ર પ્રેમથી જ કાપી શકાય.

પ્રેમ – મનુષ્યનો સૃષ્ટિના દરેક જીવ પ્રત્યેનો પ્રેમ એ જ તેના માણસ હોવાની સાબિતી છે. એ જ ખરી માનવતાની નિશાની છે. અને જયારે એ પ્રેમનો કોઈપણ કારણસર ક્ષય થાય ત્યારે જ માનવતા પર એક પ્રશ્નચિન્હ ઊભું થાય છે અને અક્ષમ્ય અપરાધોની પરંપરા ચાલું થાય છે. અત્યારે વૈશ્વિક સ્તરે આપણે એવી અનેક ઘટનાઓના સાક્ષી બની રહ્યા છીએ. જયારે પ્રેમનું પલ્લું સત્તાનાં પાલ્લાં કરતાં ભારે બનશે ત્યારે જ વૈશ્વિક શાંતિ સ્થાપાવાની શરૂઆત થશે.

પ્રેમ એ માત્ર સ્ત્રી અને પુરુષ વચ્ચે જ થાય એવું જરૂરી નથી. કોઈપણ બે મનુષ્ય વચ્ચે કે મનુષ્ય અને કોઈપણ પ્રાણી વચ્ચે પ્રેમ પાંગરી શકે છે. પ્રેમ – એક એવી અનુભૂતિ છે કે જેનો આરંભ અને અંત હૃદયથી જ થાય છે. આ અનુભૂતિની નથી કોઈ વ્યાખ્યા કે નથી તેનું વર્ણન. હા, આપણે પ્રેમની મહાનતા અને માહાત્મ્ય વિષે પુસ્તકો ભરીને લખી શકીએ, પણ એ જે હૃદયમાં અનુભવાતી અનુભૂતિ છે – તેનું સચોટ વર્ણન કરવા માટે દુનિયાની દરેક ભાષા વામણી પડે છે. પ્રેમ તો એક લાગણી છે જે હૃદયના કોઈક અંદરના ખૂણે ધબકતી રહે છે અને આપણને ધબકતા રાખે છે.

આ તો થઈ લૌકિક પ્રેમની વાત. મીરાંબાઈનો પ્રભુ પ્રત્યેનો પ્રેમ તો અલૌકિક હતો. પ્રભુને કોઈ સગુણ-સાકાર કહે તો કોઈ દુર્લભ. કોઈ ત્યાગ દ્વારા પ્રભુ સુધી પહોંચવાનો પ્રયત્ન કરે તો કોઈક સંસારમાં રહીને પ્રભુને પામવાના પ્રયત્ન કરે. પણ મીરાંબાઈ તો માત્ર અને માત્ર પ્રેમથી જ શ્યામને પામવાનો પ્રયત્ન કરે છે. મીરાંબાઈ નીચેનાં પદ દ્વારા શ્યામની પ્રીત ફલિત કરે છે.

माई री मैं तो लियो गोविन्दो मोल
कोई कहे हलकों कोई कहे भारी, लियोरि तराजू तोल
कोई कहे मुंहघो कोई कहे सोघो, लियोरि अमोलक मोल
कोई कहे कालो,कोई कहे गोरो,आवत प्रेम के मोल
वृन्दावन की कुञ्ज गलिन में, लियोरि बजंता ढोल
कोई कहे घर मैं कोई कहे बन में, राधा के संग किल्लोल
मीरां के प्रभु गिरिधर नागर, पूर्व जनम के बोल

ગયા અઠવાડિયે આપણે મીરાંબાઈના પ્રિયતમા અને પત્ની તરીકેનો પ્રેમભાવ અને સમર્પણભાવને પ્રદર્શિત કરતાં અમુક પદોની ઝાંખી કરી. જયારે હૃદયમાં કોઈ પ્રત્યે ઉત્કટ પ્રેમભાવ હોય ત્યારે માત્ર પ્રેમ અને સમર્પણભાવ જ નહિ, પણ સાથે સાથે બીજા અનેકવિધ ભાવોનો દાબડો પણ ખુલી જાય છે. મીરાંબાઈનો શ્યામસુંદર પ્રત્યેનો એ પ્રેમભાવ ક્યારેક આકાંક્ષાભાવ બનીને અવતરે છે, તો ક્યારેક અનન્યભાવની આલબેલ પોકારતો પોતાનું આધિપત્ય જમાવે છે. ક્યારેક વિનયથી ભરપૂર પ્રાર્થનાભાવ તરીકે પ્રગટ થાય છે તો ક્યાંક પ્રેમ-દીવાની મીરાંનો જોગણ ભાવ પ્રગટ થાય છે. નીચેનાં પદમાં મીરાંબાઈ પ્રભુ સાથે પ્રેમભાવે એક્ય સાથી જોડાઈને સમર્પિત થઈ જવાનો ભાવ પ્રગટ કરે છે  

अखिया प्यारी लगी रे सांवरिया थी
चालोजी कृष्ण आपां बाग़ लगावा, आप छेड़ा हम क्यारी
चालोजी कृष्ण आपां मेल चनावा, आप झरोखा हम बारी
चालोजी कृष्ण आपां चौपट खेला, आप पासा हम सारी
बाई मीरां के प्रभु गिरिधर नागर, आप जीत्या हम हारी.

ક્યાંક ક્યાંક મીરાંબાઈના પ્રેમભાવને થોડી દીવાનગીની છાંટ ઉડે છે અને એ પ્રેમભાવમાં થોડી જીદ પણ મિશ્રિત થાય છે.આ પદ માં મીરાંબાઈ પોતાના લાડલા કૃષ્ણને પોતાની ચિત્ત-વૃત્તિ રૂપી  ચુનરીને પ્રેમ ના ગહેરા રંગ થી રંગવાની વિનંતિ કરી છે કે જે કદાપિ છૂટે નહિ. અને પોતે જાણે જીદ લઈને બેસી જાય છે કે જ્યાં સુધી તેમ નહિ થાય ત્યાં સુધી પોતે ઘરે નહિ જાય-પછી ભલે ને આખી જિંદગી રાહ જોવી પડે.

कृष्ण पिऊ मेरी रंग दे चुनरिया
ऐसी रंगत रंगवादे सांवरिया, धोबी धोबे चाहे सारी उमरिया!
बिना रंगाया घर नाही जाऊ, बीत जाये चाहे सारी उमरिया
बाई मीरां के प्रभु गिरिधर नागर, हरि चरणा गुण गइया

મીરાંબાઈનો માધવ પ્રત્યેનો પ્રેમભાવ આટલે અટકતો નથી. ક્યારેક ક્યારેક એ પ્રેમભાવ વ્યંગ, ઉપહાસ અને ઉપાલંભનું પણ સ્વરૂપ લે છે. એનો મતલબ એ નથી કે મીરાબાઈને માધવ પ્રત્યે કોઈ નારાજગી છે. આ ભાવ તો એ વાતની સાબિતી પૂરે છે કે મીરાંબાઈ માટે તેમનો સાંવરિયો જ સર્વસ્વ હતો. જેને તમે સર્વસ્વ માનતા હોવ તેની જ પાસે તમે મનુષ્ય સહજ દરેક ભાવ પ્રગટ કરી શકોને! જેમકે, નીચેનાં પદમાં મીરાંબાઈ શ્યામની ઉલાહના કરતાં તેમની જરાક ખબર લઈ કાઢે છે. કોઈ ભૌતિક ચીજ માટે નહિ, પણ ક્યારે પ્રભુ પોતાની સાથે એકરૂપ થશે તે માટે.

ित्नु काई छे मिजाज,महारे मंदिर आ, ठाणे ित्नु काई छे मिजाज
तन,मन,धन सब अर्पण कीनू, छाड़ि छे कुल की लाज
दो कुल त्याग भई बैरागन, आप मिलण की लाग के काज
मीरां के प्रभु कबरे मिलोंगे, कुबज्या आई काई याद.

મીરાંબાઈએ આ વિશ્વને સાચો પ્રેમ કેવી રીતે થાય તે શીખવ્યું. મીરાંબાઈની  પ્રેમલક્ષણા ભક્તિ હંમેશા બેમિસાલ રહી છે અને રહેશે જ.  મીરાંએ પોતાના અસ્તિત્વને પ્રેમપૂર્વક ગિરિધર ગોપાલમાં ઓગાળીને સમર્પિત કરી દીધું. મીરાંબાઈનાં હૃદયના ભાવો તેમના પદો દ્વારા અક્ષરોની ધારાએ વહી નીકળ્યા અને એ પદો આપણને સૌને પ્રેમાનંદમાં તરબોળ કરતાં ગયાં.

તો ચાલો આજે એ પ્રેમાનંદમાં ભીંજાતાં ભીંજાતાં મારી કલામને આજે વિરામ આપું.

તમારાં માર્ગદર્શન અને અભિપ્રાયોની અપેક્ષા સાથે….

 અલ્પા શાહ

2 thoughts on “૨૧ – मेरे तो गिरधर गोपाल : અલ્પા શાહ

  1. મીરાંબાઈ નો માધવ પ્રત્યેનો પ્રેમભાવ આટલે અટકતો નથી. ક્યારે ક્યારેક એ પ્રેમભાવ વ્યંગ, ઉપહાસ અને ઉપાલંભનું પણ સ્વરૂપ લે છે. એનો મતલબ એ નથી કે મીરાબાઈ ને માધવ પ્રત્યે કોઈ નારાજગી છે – આ ભાવ તો એ વાતની સાબિતી પુરે છે કે મીરાંબાઈ માટે તેમનો સાંવરિયો જ સર્વસ્વ હતો

    એકજ શબ્દ બધું કહી જાય મેરે તો ગિરધર ગોપાલ દૂસરો ન કોઈ…મારે માટે મીરાં જીવનની હર ક્ષણ..તમે સરસ લખો છો🙏

    Like

Leave a Reply to Jayshree Patel Cancel reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.