હાં રે દોસ્ત, હાલો અમારે દેશ – 21 : મેઘાણીનું ગદ્ય સાહિત્ય ‘લિ. હું આવું છું.’

કલ્પના કરો, આજના આ આધુનિક યુગમાં આપણને ઘણું બધું મળ્યું છે પણ સાહિત્યનો એક પ્રકાર તદ્દન લુપ્ત થતો જાય છે. એક વસ્તુથી આપણે દૂર થઈ રહ્યાં છીએ, વંચિત થઈ રહ્યાં છીએ. કયો છે એ સાહિત્યનો પ્રકાર? અને કઈ છે એ લાગણી?

હા, હું હસ્તાક્ષરમાં લખાયેલ પત્રો જેમાં માહિતી સાથે સંવેદનાઓ પણ વણાયેલી હોય, લાગણીઓ છુપાયેલી હોય અને વ્યક્તિની હયાતી બાદ પણ એ અક્ષરો જીવંત બનીને કંઈ કેટલીયે લખી-વણલખી વાતો તાજી કરાવતાં હોય તે સ્વહસ્તે લખાયેલ પત્રોની વાત કરું છું. ટેક્સ્ટ મેસેજ અને ટેલિફોન પહેલાં એક જમાનામાં પત્ર લખવાને પણ એક કલા ગણવામાં આવતી હતી.

તો આજે ગદ્યની શરૂઆત પત્રોથી કરીશું.
મેઘાણીએ ખૂબ લખ્યું છે. આમ તો ગદ્ય એટલે આપણે સૌ રોજિંદા જીવનમાં લખીએ, બોલીએ અને વ્યવહાર કરીએ તે. આપણી ગુજરાતી ભાષાને ગદ્ય સાહિત્યથી પુષ્ટ કરી હોય તો, આપણાં ગદ્યને ઘડનારાઓમાં નર્મદ, ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી, કાકાસાહેબ કાલેલકર વગેરેના નામોની ગણતરી થતી હોય છે. (અને સરળ ભાષામાં લોકોને સમજાય તેવું, ટૂંકા વાક્યોમાં લખવાની શરૂઆત કરવાનું શ્રેય ગાંધીજીને ફાળે જાય છે)

પણ, ઝવેરચંદ મેઘાણીનું ગદ્ય સાહિત્ય આ લેન્ડ માર્ક – સીમા ચિહ્નોથી કંઈક અંશે જુદું પડે છે. એમનાં ગદ્યમાં એક શૈલી છે જે અન્ય સાહિત્યકારોમાં જોવા મળતી નથી.
જાણીતા સાહિત્યકાર ડો. દલપતભાઈ પઢીયાર જણાવે છે, ‘બોલતાં ગદ્યની જ સંગત કરીને સાહિત્યને વિધ વિધ સ્વરૂપોમાં મબલખ રીતે પ્રયોજીને, પ્રતિષ્ઠિત કે પ્રસ્થાપિત – સુસ્થાપિત કરનાર તો મેઘાણી જ. એમણે કલમ ઉપાડી પત્રકાર લેખે પણ મિજાજ રાખ્યો સાહિત્યિક. ગધનું વાદન લીધું લોકજીવનનું.’

આપણે એમના મબલખ ગદ્ય સાહિત્યનું રસદર્શન હવે પછીના થોડા અંકોમાં કરીશું… એમની નવલકથાઓ અને નવલિકાઓ વિષે આપણે ક્યાંક ક્યાંક વાંચ્યું સાંભળ્યું હશે. પણ પ્રિય વાચક મિત્રો, જે સાહિત્ય વિષે તમે કદાચ ક્યારેય જાણ્યું નથી તેનાથી આપણે શરૂઆત કરીશું. મેઘાણીના પત્રો. તેમનાં જાહેર જીવન સાથે સંકળાયેલ પત્રો. તેમનાં મિત્રવર્તુળ સાથેનાં પત્રો. તેમના અંગત પત્રો.

હા. તેમાંયે ઘણાં પત્રોમાં સાહિત્યની છાંટ વર્તાય છે . વૈચારિક દ્વિધાઓ અને દ્વંદ્રયુદ્ધ જણાય છે. ભૂલો અને પશ્ચાતાપ વર્તાય છે. મને એમાં રસ પડ્યો છે કારણકે એમાં મેઘાણી એક વ્યક્તિ તરીકે પોતે જ પ્રગટ થાય છે.

એમનો સૌથી વધારે જાણીતો અને જીવન બદલી નાંખનારો પત્ર ‘લિ. હું આવું છું’ જાણીતા સાહિત્યકાર શ્રી મકરન્દ દવે એ મેઘાણીનાં પત્રોનો સંચય ‘લિ. હું આવું છું’ (1988) પુસ્તકમાં કર્યો છે. એ મેઘાણીનાં વ્યક્તિત્વનો પરિચય કરાવે છે. એમનું છૂટુંછવાયું આત્મચિત્રણ દર્શાવે છે. એમાં અંગત પત્રો પણ છે. એ વાંચતાં આપણને એમાં એમનાં મન, વચન અને વાણી ઐક્યની પ્રતીતિ થાય છે.

પોતાના સૌથી મોટા પુત્ર મહેન્દ્રભાઈને એમણે પોતાનાં અવસાનનાં દસેક વર્ષ પહેલાં લખ્યું હતું.  ‘હું આટલું આયુષ્ય વિતાવી ચૂક્યો છું તેમાં મને દુનિયાની દ્દૃષ્ટિએ ઘણાં નુકસાન થયાં છે પણ મને સંતોષ છે કે મેં મારું સ્વમાન જાળવ્યું છે, મસ્તક ગર્વથી ઊંચું રાખ્યું છે.’

આમ જોવા જઈએ તો એ પોતે ગુજરાતી ભાષા સાહિત્યમાં લોકસાહિત્ય આપીને એક મહત્વનું કાર્ય કરે છે એની એમને ખાતરી હતી એટલે કોઈ મિશન માટે – હેતુ માટે જીવતા હોય તેવું માનતા હતા. ‘સંસારરથ જગન્નાથરથ બની ગયો હતો.
મકરંદ દવે લખે છે, ‘એ પત્રો તો કમલપત્ર પર ઝરતાં જલબિંદુ સમા છે. સંતાનો માટેની મમતા, કાળજી, ચેતવણી, વ્યથા, ગુસ્સો, ઠપકો, ઔદાર્ય, પ્રોત્સાહન , પ્રશંશા, ગૌરવ, આનંદ અને સમાન આસને પુત્રને બેસાડી સલાહ સૂચનોની આપ લે કરતા મેઘાણીનું પિતૃત્વ મેઘ ધનુષ્યનાં રંગો ધારણ કરે છે.’

મને અંગત રીતે, એમણે પોતાની થનારી પુત્રવધૂ ઉપર લખેલાં પત્રો અને પુત્રી ઈન્દુબેન પર લખેલ પત્રો વાંચીને એક વ્યક્તિ તરીકે પણ એ મહાન લાગ્યા છે. જેટલું સુંદર એમનું સાહિત્ય સર્જન છે તેવું જ સુંદર એમનું આંતર મન છે. ઉમાશંકર જોશી કહે છે ને?
‘વ્યક્તિ મટી હું બનું વિશ્વ માનવી ; માથે ધરું ધૂળ વસુન્ધરાની.
તો મેઘાણી વિશ્વ માનવ બનવાની શરૂઆત અહીં એક પિતૃ હૃદયથી કરે છે.

મકરન્દ દવે કહે છે તેમ, ‘એક કવિ , લોકસાહિત્યકાર, નવલકથાકાર, નવલિકાકાર, પત્રકાર (અને એમણે નાટકોયે લખ્યાં છે, ફિલ્મ લાઈનને પણ અજમાવી છે) સાથે સર્જક, અનુસર્જક તરીકે વિવેચકો તેમને ગમે તે ખાનામાં ગમે તેટલી ગુણવત્તા આપે પણ મેઘાણીનું જે સમગ્ર કાઠું બંધાય છે તે સવા વેંત ઊંચું જ રહેવાનું.

ઘણા પત્રો અંગ્રેજીમાં છે પણ આ સૌ પત્રોનો સાહિત્યિક દૃષ્ટિએ, સામાજિક દૃષ્ટિએ અને આજે સો સવાસો વર્ષ બાદ આપણને કેવી રીતે ક્યાં ઉપયોગી થાય એ દૃષ્ટિએ આછો ખ્યાલ મેળવવા પ્રયત્ન કરીશું. આવતે અંકે …..

3 thoughts on “હાં રે દોસ્ત, હાલો અમારે દેશ – 21 : મેઘાણીનું ગદ્ય સાહિત્ય ‘લિ. હું આવું છું.’

    • Thank you Bhartiben ! તમારાં જેવાં વાચક મિત્રોની પ્રેરણાથી આવાં કર્યો કરવાનો ઉત્સાહ જળવાઈ રહે છે .

      Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.