૨૧ – સદાબહાર સૂર ‘અવિનાશ વ્યાસ’ : રાજુલ કૌશિક

આદ્ય કવિથી માંડીને આધુનિક કવિ અને એમની કવિતાઓ કે ગીતોની લોકપ્રિયતા અસીમ હોય તેમ છતાં દરેક કવિ કે ગીતકારની કોઈ એક રચના જાણે એમનાં નામ સાથે ટ્રેડમાર્કની જેમ જોડાઈ જતી હોય છે. નરસિંહ મહેતાનું નામ યાદ આવે અને ‘જાગને જાદવા કૃષ્ણ ગોવાળીયા’ કે  ‘વૈષ્ણવજન તો તેને રે કહીએ, જે પીડ પરાઈ જાણે રે’ યાદ આવ્યાં વગર રહે ખરાં?  ‘તારી આંખનો અફીણી, તારાં બોલનો બંધાણી’ની સાથે વેણીભાઈ પુરોહિત, ‘સાંવરિયો રે મારો સાંવરિયો’ની સાથે રમેશ પારેખ, ‘પાન લીલું જોયું ને તમે યાદ આવ્યાં’ સાથે હરીન્દ્ર દવે કેવા આપોઆપ યાદ આવી જાય છે! કોઈ ડોસીને વહાલથી ડોસા માટે મસાલા ચા કે ગરમ નાસ્તો બનાવતાં જોઈએ તો તરત જ સુરેશ દલાલનું સ્મરણ થાય. ધૃવ ભટ્ટનાં નામ સાથે ‘ઓચિંતુ કોઈ રસ્તે મળે ને ધીમેથી કેમ છે પૂછ્યા’ના ભણકારા અવશ્ય વાગે.

એવી જ રીતે, ‘લીલી ઓઢણી ઓઢી ધરતી ઝૂમે રૂમઝૂમ’ સાંભળીએ કે ‘છેલાજી રે મારે હાટું પાટણથી પટોળા મોંઘાં લાવજો’ સાંભળીએ તો અવિનાશ વ્યાસનું નામ આ ગીતો સાથે યાદ આવે જ. એમાં કોઈને પૂછવાનું બાકી રહે જ નહીં.


હવે આ ‘છેલાજી’ ગીત જે રીતે લખાયું છે એમાં ક્યાંય કોઈ અલંકારનો આડંબર નથી અને તેમ છતાં એ કોઈ અલંકાર – આભૂષણથી જરાય ઉતરતી રચના નથી. આ રચના યાદ આવવાનું કારણ પણ એ જ કે પ્રેમ અને પ્રેમમાં મળવાની સાથે છૂટા પડવાની વાત. આ છૂટા પડવાની વાત ક્યારેક વસમી લાગે તો ક્યારેક એ વહાલી પણ લાગે. જ્યારે ઉભયને ખબર નથી કે છૂટા પડીને ફરી ક્યારે મળાશે ત્યારે એ વિરહ વસમો લાગે. પણ જ્યાં ખબર જ છે કે આ તો ઘડી-બે ઘડી છૂટા પડવાની વાત છે ત્યારે એમાં હળવાશની સાથે ફરી મળવાનો ઉમળકો ઉમેરાઈ જાય ને સાથે મનગમતી શરતો પણ ઉમેરાઈ જાય.

કોણ જાણે કેમ પણ ગીતકાર તરીકે અવિનાશ વ્યાસની રચનાઓમાં હંમેશા આ એક ખૂબી રહી છે. ગીત, ગીતના ભાવ, ગીતની હલક સાથે એમાં નિરુપાયેલા હોય એવા જ ભાવ આપણાં મનમાં પણ ઊઠે.

હા, તો વાત કરવી હતી મનગમતી શરતો સાથે ફરી મળવાની. તો જુઓ, અહીં આ ગીતમાં કેવા લાડથી માંગણી રજૂ થઈ છે! જવાનું છે તો જાઓ, પણ આવોને ત્યારે હું કહું એ લેતાં આવવાનું રહી ના જાય.

છેલાજી રે ..

મારે હાટું પાટણથી પટોળાં મોંઘાં લાવજો.
એમાં રૂડા રે મોરલિયા ચિતરાવજો.
રંગ રતુંબલ કોર કસુંબલ પાલવ પ્રાણ બિછાવજો રે,
પાટણથી પટોળાં મોંઘાં લાવજો.

અહીં છેલાજી રે…માં જે લહેકા અને લાડથી પાટણનાં પટોળાની માંગ કરી છે ને એમાં જ છેલાજીને વહેલાં વહેલાં પાછા આવવાનું ઈજન પણ દેખાય. છેલાજીને તો એણે અનન્ય નકશી ધરાવતાં પટોળાં વિશે કહેવામાં કંઈ કચાશ નથી છોડી. એમનેય ખબર છે કે એકાદી ફરમાઇશથી નવલી નારનું મન નથી માનવાનું એટલે એમાં પાછા રૂડા મોરલિયા ચિતરાવવાની વાત પણ ઉમેરી છે.

અમસ્તાય સૌ જાણે છે કે, પાટણનાં પટોળાં તો મોંઘાં જ આવવાનાં અને તેમ છતાં એ ભારપૂર્વક કહે છે કે, મારે હાટું પાટણથી પટોળાં મોંઘાં લાવજો અને એટલેથી ન અટકતાં કહે છે, પાલવ પ્રાણ બિછાવજો. એટલે વળી શું? પટોળું તો મોંઘુ ત્યારે જ બને જ્યારે એનો પાલવ કંઈક અનેરો હોય, એવું પટોળું જે કોઈ કસર વગર સાચે જ દિલથી ખરીદ્યું હોય એવું પટોળું લેતા આવજો.

અરે! જરા થોભો, નાયિકાની મનસા તો હજી આગળ કંઈક વધારે છે. પટોળાનો રંગ રાતો હોય તો એની સાથે કસુંબલ પાલવ તો ખરો જ હોં. આ પટોળાનો રંગ કંઈ અમસ્તો જ રાતો ન હોવો જોઈએ. એમાંય તમારા પ્રેમનો કસુંબલ રંગ ચઢેલો હોવો જોઈએ. લો બોલો, કવિ આટલી હદે કોઈ નારીના મનની ઈચ્છાને કેવી રીતે પારખીને વ્યકત કરી શક્યા હશે!


ઓલ્યા પાટણ શે’રની રે મારે થાવું પદમણી નાર
ઓઢી અંગ પટોળું રે એની રેલાવું રંગધાર
હીરે મઢેલા ચૂડલાની જોડ મોંઘી મઢાવજો રે
પાટણથી પટોળાં મોંઘાં લાવજો.

એક વિચાર મનમાં ઝબક્યો કે, આ નમણી નારને એ પણ ખબર છે કે પાટણના મોંઘાં પટોળામાં શોભતી નારી કેવી લાગતી હશે. એ સમયે તો ક્યાં કોઈ બ્યુટી કોન્ટેસ્ટ, મિસ વર્લ્ડ કે મિસ યુનિવર્સનો ચીલો ચાલું થયો હતો? પણ હા, ખરી તો નાર એને કહેવાય જે પદમણી-પદ્મિની હોય. તો પછી, કોને એ પદમણી નાર જેવાં દેખાવાનો લોભ ન થાય?

ઓલી રંગ નીતરતી રે મને પામરી ગમતી રે
એને પહેરતાં પગમાં રે પાયલ છમછમતી રે
નથણી લવિંગિયાં ને ઝૂમખામાં મોંઘાં મોતી મઢાવજો રે.

આપણાં જેવાં સૌનાં મનની વાતને કવિએ એમના શબ્દોમાં વ્યકત કરવામાં જરાય મણા છોડી જ નથીને. હીરે મઢેલા મોંઘા ચૂડલાની જોડ, નથણી, લવિંગિયા અને ઝૂમખામાં મોંઘાં મોતી મઢાવેલાં હોય એવી જોડ એ એની યાદીમાં ઉમેરે છે. હવે આ બધુ પહેરીને એ નીકળે તો ખરી પણ પાછું પિયુનું ધ્યાન કેવી રીતે આકર્ષાશે, એનોય ઉકેલ સૂચવે છે. પહેલાની વહુવારુઓ ઘૂમટો કાઢતી પણ પગમાં રણઝણતી પાયલ પહેરતી એટલે ઘરના મોભીની હાજરીમાં પણ પિયુને એ ક્યાં છે એનો અણસાર મળી રહે. વાહ!

વળી, આ ગીતમાં એક નવો શબ્દ ઉમેરાયો છે – પામરી. આ પામરી શબ્દ પણ કેવો મીઠ્ઠો લાગે છે, નહીં? કોડીલી કન્યા જ્યારે પાનેતર પહેરે ને એની ઉપર પાછી પારદર્શક ચૂંદડી કહો કે ખેસ માથે નાખે, બસ એવી જ રંગ નિતરતી પામરી, એ વળી એક નવો શણગાર.

એવું નથી લાગતું કે જાણે આપણા આ સવાયા ગુજરાતી ગીતકારનાં ગીતો અને પાટણ શહેરનો નાતો સદીઓથી ચાલ્યો આવતો હોય? એમણે તો પાટણ શહેરની સાથે પાટણની નારીનોય મોભો એમનાં ગીતોમાં ટોચના સ્થાને મૂકી દીધો છે.

આ આખાંય ગીતના શબ્દોમાં એક એવો તો સરસ રમતિયાળ લહેકો છે કે એમાં આપણોય પ્રાણ પ્રફુલ્લિત થઈ ઊઠે. સાવ સરળ અને સરસ પણ લાડભરી રીતે કહેવાયેલી માંગ ચિરંતન બનીને રહી છે. આવાં તો એક નહીં, અનેક ગીતો છે જે ચિરકાલીન બની રહ્યાં છે. આવનારા ઘણા લાંબા સમય સુધી એ આવાં જ સદાબહાર રહેવાનાં છે. એ સત્ય તો આજે પણ ડંકાની ચોટ પર જ છે એમ કહી શકાય.

મઝાની વાત તો એ છે કે, મરાઠી ગાયિકા આશા ભોંસલેએ જે સરળતાથી આ ગુજરાતી ગીત ગાયું છે, એના અવાજમાં જે લહેકો છે એમાં તો એ છેલાજીને વહાલથી હુકમ ફરમાવતી નાયિકાનું ચિત્ર નજર સામે તરી આવે.

Rajul Kaushik
http://www.rajul54.wordpress.com

2 thoughts on “૨૧ – સદાબહાર સૂર ‘અવિનાશ વ્યાસ’ : રાજુલ કૌશિક

  1. પાટણથી પટોળાં મોંઘા લાવજો … આખો ગરબો ગાતાં ગાતાં તો મન ભૂતકાળમાં સરી ગયું … અને ગરબે ઘૂમવાનું મન થઇ ગયું ..😁

    Liked by 1 person

  2. આ રચના એક પાટણની પદમણી નારનું સુંદર શબ્દચિત્ર મનોપટ પર રચી દે છે અને આપણે જાણે ગીતમાં ખોવાઈ જઈએ છીએ.રસાસ્વાદ પણ ખૂબ સરસ માણવા જેવો કરાવ્યો છે.પામરીનો અર્થ પણ જાણવા પણ મળ્યો.

    Liked by 1 person

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.