૧૯-કબીરા

કબીરબીજક- કહરા

કબીરા વિશે શું કહું? જેમ જેમ હું એને જાણવા પ્રયત્ન કરતી જાઉં છું તેમ તેમ જાણે એના અસ્તિત્વના ઉઘાડથી અભિભૂત થતી જાઉં છું. કબીરનાં એક નવાં પાસાને તમારી સમક્ષ ઉઘાડવાં માંગું છું. આજે હું તમને કબીરબીજકનાં કહરા પ્રકરણ વિશે વાત કરતાં કબીરમાં રહેલ લોકકવિનાં દર્શન કરાવવાની છું.
કહરા એટલે કહાર નામની જાતિમાં લગ્ન અને બીજા મંગલ પ્રસંગે ગવાતું સમૂહ ગાન. ઉત્તરપ્રદેશમાં આજે પણ કહાર નામની જાતિના લોકો લગ્નપ્રસંગે આગવું નૃત્ય કરે છે. નૃત્ય સાથે ગાન જોડીને તેઓ ઉત્સવનું આકર્ષણ વધારી દે છે. ‘કહરા’ પ્રકરણમાં જે છંદનું માપ કબીરે ગોઠવ્યું છે તે પણ નૃત્યને અનુકુળ લાગે છે. કુલ ત્રીસ માત્રાની એક પંક્તિ છે. સોળ માત્રાએ યતિ રાખવામાં આવી છે. પછીની ચૌદ માત્રાએ પંક્તિ પૂર્ણ થાય છે.

લોકો જે ઢાળે કહરા ગાતા હતા તે ઢાળને પોતાની કથન શૈલીમાં ગૂંથી લઈને કબીરે તત્ત્વજ્ઞાનની ભારેખમ અને શુષ્ક લાગતી વાતોને રસિક બનાવી રજૂ કરી છે. આમ, કબીરે પોતાની આગવી રીતે કાવ્યસ્વરુપનો ઉપયોગ કર્યો છે તે નોંધનીય છે. કબીરે ભારતના વિવિધ રાજ્યોમાં ભ્રમણ કરીને, લોકોને સાખી, દુહા, પદ, ભજનો અને આવાં લોકસંગીતથી મઢેલાં કહરાનાં પદો દ્વારા જીવન જીવવાનો સાચો અને વ્યવહારુ માર્ગ ચીંધ્યો છે.
કહરાનાં પહેલાં પ્રકરણમાં કબીરે ગુરુનાં વચનનો વિશ્વાસથી અમલ કરી સહજ ધ્યાન કેવી રીતે કરાય તે સમજાવ્યું છે. આજે જ્યારે જગતના સર્વે સંપ્રદાયો ધ્યાનની અગત્ય પર ભાર મૂકતા થયા છે ત્યારે છસ્સો વર્ષ પહેલાં કબીરે ધ્યાનનું મહત્વ સમજાવ્યું હતું. તેમની ધ્યાન વિશેની સમજ પણ વિશિષ્ટ છે. ધ્યાનનાં બે પ્રકારનાં છે; સગુણ ધ્યાન અને નિર્ગુણ ધ્યાન. સગુણ ધ્યાન કરતી વખતે સાધક કોઈ આકૃતિ કે પદાર્થનો આધાર લે છે. કબીર એવાં કોઈ આધાર લેવાની જરુરિયાત જોતા નથી. તે કહે છે, આલંબનથી કરવામાં આવતું ધ્યાન અસહજ છે. શરીરમાં રહેલાં ચૈતન્ય મનની ગતિવિધિ સાક્ષી બનીને જોયાં કરવું તે અસલ ધ્યાન છે. સાધકે કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ અને અહંકાર જેવા દુર્ગુણોને ઓછા કરવાનો પ્રયત્ન કરીને ક્ષમા જેવા ગુણને કેળવવા પ્રયત્નશીલ બનવું જોઈએ.
કબીરે જીવનની નૌકાને સડસડાટ પાર કરવાના એવા સરળ રસ્તા બતાવ્યા છે કે જીવનનાં દરેક ડગલે તેની સૌ વાત સમાઈ જાય છે.
મન વહુ કહહુ રહહુ મન મારે, ખિજવા ખીજિન ન બાેલૈ હો
માનૂ મિત મિતૈવો ન છોડૈ, કમર ગાંઠિ ન ખોલેૈ હો… (કહરા ૧-૪)
કબીર આ કહરામાં પોતાના મન પર કાબુ રાખવાનું કહે છે. કોઈ આપણા પર ક્રોધ કરે તેની સાથે પણ શાંતિ રાખવાનું કહે છે. બીજી અગત્યની વાત આ કહરામાં એ કહી છે કે જેને તમે એકવાર મિત્ર માન્યા હોય તેની સાથે કદી મિત્રતા તોડવી નહી. આ વાત સાંભળી મને કૃષ્ણ – સુદામાની દોસ્તી યાદ આવી જાય છે. દોસ્તી પોતાની જાતને મળેલી, દોસ્તના વહાલનાં સગપણની ભેટ છે. વર્ષોનાં સંબંધમાં પ્રેમથી જે મેળવ્યું હોય તે વેડફાય નહીં તેની તકેદારી રાખવાનું શીખવે છે.

પ્રારબ્ધ તો ભોગવવું જ પડે તેને સાવધાની પૂર્વક ભોગવી લેવું તેમ શીખવે છે. દુઃખથી ડરવું નહીં અને સુખમાં પણ ખૂબ સાવધાની રાખી મન મિથ્યાભિમાનમાં સરકી ન જાય તે જોવાનું કબીર કહે છે.

જ્ઞાન થકી મોતનો સહજ સ્વીકાર કરવાનું કહે છે. મોત એ સર્વ માટે નિશ્ચિત છે જ. તે જ આપણું સાચું ઘર છે. અહીં તો આપણે થોડાં વર્ષોની સફરે આવ્યા છીએ તો તે સફરનો આનંદ લઈ નિર્લેપતાથી જીવન જીવી મોતને સ્વીકારવાની વાત કબીર કરે છે. જેણે પોતાનો સ્વપરિચય કર્યો હોય તે જ મોતની વેદનામાંથી બચી શકે છે.

કહરાના લોકસંગીત દ્વારા કબીર જીવનસંગીતને કેવી રીતે ગાતાં ગાતાં જીવવું તે સમજાવે છે. કબીર કુંભાર, નાવિક, વણકર વગેરે કામોનાં ઉદાહરણ આપી સરળ રીતે જીવનના સત્ય પર પ્રકાશ પાડે છે. વેપારીએ પ્રામાણિક્તાથી વેપાર કરવો જોઈએ કારણ કે આ જીવન તો માત્ર બે દિવસનું જ છે, બધું અહીં છોડીને જવાનું હોય તો દુષ્કર્મ કરી આપણી અંદર બેઠેલા રામને છેતરવાની શી જરુર? ધન કે સાધન સંપત્તિનું અભિમાન ભવસાગરમાં ડૂબાડનાર ચતુરાઈ છે- જેવાં બ્રહ્મવાક્યો જેઠ-જેઠાણી અને પતિ -પત્નીનાં રુપક દ્વારા કહાર પ્રજાને સમજાવતાં દુનિયાના સર્વ લોકોને સમજાવી દીધું છે.

નૌકા અછત ખેવૈ નહિ જાનહુ, કૈસે લગવહુ તારા હો,
કહંહિ કબીર રામરસ માતે, જુલહા દાસ કબીર હો….(કહરા – ૧-૧૬)

આ કહરામાં કબીર કહે છે શરીરરૂપી હોડી હોવાં છતાં તેનો સદુપયોગ કરવાનું જાણતાં ન હોઈએ તો સંસારસાગર પાર કેવી રીતે ઉતરાય? શરીરનો સદુપયોગ કરવાં માટે બુધ્ધિ અનિવાર્યપણે આવશ્યક છે, તેથી આજે પણ બૌધ્ધિક કેળવણી ખૂબ જરુરી છે. બીજી પંક્તિમાં કહે છે માત્ર રામનામના પોપટ પરાયણ કરાવનાર અજ્ઞાની ગુરુ શિષ્યનું આત્મકલ્યાણ કેવી રીતે કરી શકે?
બધી રીતે માયાથી પર થઈને જીવવાનું કબીર કહે છે. શું ભર્તુહરી જેવા જ્ઞાનીઓએ કરેલી વાતને લોકસંગીત દ્વારા લોકભોગ્ય બનાવનાર કબીર બધાંથી જુદા લોકકવિ પુરવાર થયા છે.

— જિગીષા પટેલ

1 thought on “૧૯-કબીરા

  1. કબીર કહે છે કે જ્ઞાન થકી મોતનો સહજ સ્વીકાર કરો કારણકે એ તો આપણા જન્મની સાથે જ નિશ્ચિત થઈ ચૂક્યુ છે એટલે આ જીવનની સફરનો આનંદ લઈને નિર્લેપતાથી અને નિર્ભયતાથી જીવી લેતા શીખવું જોઈએ.

    આજના સંજોગોમાં આજથી ૬૦૦ વર્ષ પહેલા કહેલી વાત ડંકાની ચોટ પર સત્ય બનીને સામે આવી છે ત્યારે સાચે જ આપણે એટલા નિર્લેપ અને નિર્ભય થઈ શક્યા છીએ ખરા? જો જવાબ હા હોય તો ઉત્તમ અને જરાક પણ એમાં અવઢવ હોય તો આજથી પણ એ શીખવા જેવું તો ખરું તો કશુંક સમજેલું સાર્થક થયું કહેવાય.

    .

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.