૧૩ – કબીરા

કલમ વિનાનો કવિ કબીરો

મારી કબીર સાથેની ઓળખ એનાં ભજનો અને દોહાથી થઈ ગણાય. દોહા વાંચતી ગઈ તેમ તેમ તેના અંગે અનેક પ્રશ્નો મારાં માનસ પર ઊપસી આવ્યા.

જો કબીરો ભણેલો નહોતો અને તેણે કદી કાગળ પેન્સિલ લઈ કશું લખ્યું નહતું તો આ લેખિત દોહા આવ્યા ક્યાંથી? કબીરવાણી અને કબીર સદીઓ પછી આજે પણ પ્રચલિત શા માટે છે? તે અંગે જે જાણકારી મેં મેળવી તેના વિષે વાત આજે કહેવી છે.

સૌ પ્રથમ, આ કબીરવાણી એટલે શું? અને કબીરવાણીમાં એવું તે શું છે કે જેણે કબીરને આજે પણ જીવંત રાખ્યા છે. કબીર ભણેલા નહોતા તો કબીરવાણી અને ગ્રંથ પ્રગટ કેવી રીતે થયા?

યોગસાધના, અદ્વૈતવાદ, સૂફીમત અને વૈષ્ણવભક્તિનાં સારતત્વનું સુભગ સંમિશ્રણ એટલે કબીરવાણી. કબીરનાં વિચારો અને સર્જન જીવનનાં મૂળથી જોડાયેલાં છે અને થોડામાં ઘણી સમજ આપે તેવાં છે. કબીરની રચનાઓ અને અભિવ્યક્તિને ‘પીથી -અર્થી રાઈટીંગ સ્ટાઈલ’ તરીકે વિશ્વમાં ઓળખાય છે. ‘પીથી’ એટલે થોડામાં ઘણું અને ‘અર્થી’ એટલે લોકોનાં હ્રદયની જડથી જોડાયેલું.

આમ જોવા જઈએ તો, કબીરની રચનાઓની ભાષા સાધુકડી ભાષા કહેવાય. કબીરનાં સર્જનમાં રાજસ્થાની, હરિયાણવી, પંજાબી, ખડી, અવધિ, વ્રજ, ભોજપુરી વગેરે જેવી હિન્દી ભાષાની પ્રાંતીય બોલીઓ સમ્મિલિત છે. ભાષાઓનો શંભુમેળો કબીરનાં સર્જનમાં વહેતો રહ્યો છે. સંત કબીરના વિચારોનું અદ્ભુત અને મજબૂત પ્રભાવનું એક પ્રમાણ એ છે કે, ૧૫મી સદીમાં જન્મેલા કબીરના વિચારો છેક ૧૭મી સદીમાં ‘કબીરબીજક’ ગ્રંથમાં પ્રગટ થયાં. એટલે કે, બે સદી સુધી કબીરના વિચારો કંઠોપકંઠ વહેતા રહ્યા. કબીરના અનુયાયીઓએ તેમની વાણીના સંગ્રહને ‘બીજક’ અને ‘અનુરાગ સાગર’ નામના ગ્રંથમાં સંકલિત કર્યા અને સાખી, શબદ અને રમૈની એમ ત્રણ ભાગમાં પ્રસ્તુત કર્યા. સાખી સંસ્કૃત શબ્દ સાક્ષી ઉપરથી અપભ્રંશ થઈને આવેલો શબ્દ છે.

કબીરજીની વાણી, શિક્ષણ અને સિધ્ધાંતોનું નિરુપણ આ સાખી વિભાગમાં નિરૂપાયેલ છે. શબદ વિભાગ લયબધ્ધ ગીતોથી બનેલો છે. એમાં સંત કબીરે પ્રેમ અને અંતરંગ સાધનાની કરેલી અભિવ્યક્તિની લયબધ્ધતા છે. જ્યારે ત્રીજો વિભાગ ચોપાઈ છંદમાં લખાયો છે. જેમાં કબીરજીએ રહસ્યવાદી સાત્વિક વિચારોને સુપેરે પ્રગટ કર્યા છે. ભક્તિ, જ્ઞાન અને સંદેશના આધારસ્તંભ પર અડગ ઊભેલા કબીરજીના વિચારો આજે પણ જનમાનસ પર છવાયેલા છે. ગુરુ રામાનંદજીથી પ્રભાવિત કબીરની અદ્વૈતવાદની ફિલોસોફીને જનમાનસમાં જબરજસ્ત સ્થાન પ્રાપ્ત થયું છે.

જીવનના ગુઢ રહસ્યોની ખૂબ મોટી વાતો અત્યંત સરળતાથી ટૂંકમાં સમજાવતાં કબીરાની વાત દરેકનાં હ્રદયમાં આજે પણ સોંસરવી ઊતરી જાય છે. કબીરો પોતાના દોહામાં, શું કરવું જોઈએ અને શું નહીં એની સમજ તદ્દન સરળ અને તળપદી ભાષામાં આપે છે. ખોટા રીતરિવાજો અને કોઈપણ ધર્મમાં રહેલી અણસમજ અને ગેરસમજને ફેલાવતી વાતોનું કબીરે તેમનાં સર્જનમાં બેબાક રીતે ખંડન પણ કર્યું છે. ‘અનુભવે શીખ્યા તે જીવન’ની ફીલોસોફીને કબીરાએ સાદગીથી સહજ ગાઈ પ્રસ્તુત કરી છે. જે જ્ઞાન આજે પણ લોક જીભે ચડીને લોકોનાં હૃદયમાં સોંસરવું ઊતરી જાય છે. આ બે પંક્તિ તો આપ સૌ કોઈ જાણો જ છો…

કલ કરે સો આજ કર, આજ કરે સો અબ,
પલમેં પ્રલય હોયેગી,બહુરી કરે વો કબ!

એમની સુખ દુ:ખની પરિભાષા અને અદ્ભૂત અભિવ્યકતી એક જ્ઞાની કે વિદ્વાન જેવી છે, જુઓ;

દુ:ખ મેં સુમીરન સબ કરે, સુખ મેં કરે ન કોય,
જો સુખ મેં સુમીરન કરે, દુઃખ કાહે કો હોય!

કબીર માળા ફેરવતાં બગભગતને ઉદ્દેશીને આડંબરના પડદાને ચીરીને સત્ય પ્રગટ કરે છે. એક અભણની નીડરતા તો જુઓ..તેની તીખી વાણીથી તીખાં બાણ ફેંકયાં છે.

માલા ફેરત જુગ ભયા, ફીરા ન મન કા ફેર,
કર કા મનકા ડાર દે, મન કા મનકા ફેર.

કબીરે આંખ અને કાન ઉઘાડા રાખીને, મન અને બુદ્ધિને કોઈપણ વાદ કે સંપ્રદાયના વાડામાં જોડ્યા વગર, માન્યતા કે વિચારધારાનાં બંધિયારપણામાંથી સદંતર મુક્ત રહીને જ્ઞાન વહાવ્યું. આ જ્ઞાન સત્સંગની સર્વોત્તમ યુનિવર્સિટીમાંથી અને વિવિધ યાત્રાઓમાંથી મેળવ્યું. કબીરના મુખ્ય ગ્રંથમાં તેમના શિષ્ય ધર્મદાસે સંવત ૧૫૨૧માં ‘કબીરબીજક’નું સંકલન કર્યું. આજે પણ ‘કબીરબીજક’ વાચક અને અનુયાયીઓ માટેનો મહત્વનો આધારગ્રંથ ગણાય છે. શીખોના પાંચમા ધર્મગુરુ શ્રી અર્જુનદેવે સંવત ૧૬૬૧માં તૈયાર કરાવેલ ‘ગુરુ ગ્રંથસાહેબ’માં કબીરસાહેબના લગભગ સવા બસો પદ અને અઢીસો શ્લોક કે સાખીઓનું સંકલન કર્યું છે. આમાં કબીરની વાણી તે સમયના મૂળ પ્રમાણે સચવાયેલી છે.

ડો.શ્યામસુંદરદાસે બે હસ્તલિખિત ગ્રંથોમાં કબીરની રચનાઓનું પ્રમાણિત સંકલન સંવત ૧૫૬૧ અને સંવત ૧૫૮૧માં કરેલ છે. એ ‘કબીર ગ્રંથાવલિ’ નામે ઓળખાય છે. આજે પણ વિદ્વાનો આ ગ્રંથને સૌથી વિશેષ પ્રમાણભૂત માને છે.

આમ જોવા જઈએ તો, કબીરસાહેબનાં પદો મૌખિક પરંપરામાં જળવાયા કહેવાય. શાંતિ નિકેતનના આચાર્ય ક્ષિતિમોહન સેને ઝવેરચંદ મેઘાણીની જેમ ગામડે ગામડે ફર્યા અને સંતો અને ભજનિકોનાં મુખેથી સાંભળીને કબીરનાં પદો એકઠાં કર્યાં. એને ચારભાગમાં છપાવ્યા છે. એ પદોનો ગુજરાતી અનુવાદ મોહનદાસ પટેલે કરેલ છે. રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે ક્ષિતિમોહન સેનના કબીરવાણી સંગ્રહમાંથી પસંદ કરેલા સો પદોનો અનુવાદ કરીને ‘Hundred Poems of Kabir’ નામે પશ્ચિમી દેશોને કબીરની ઓળખ કરાવી છે. આ નિર્દેશ કરે છે કે ટાગોર પણ કબીરથી પ્રભાવિત હતા.

કબીરસાહેબના નામે કેટલુંક કબીરપંથી સાહિત્ય પ્રગટ થયું છે. જેમાં કબીરનો ઉપદેશ અને શાસ્ત્રાર્થના ગ્રંથોનો પણ સમાવેશ છે. તેવી જ રીતે, ‘ગોષ્ઠી-ગ્રંથ’ કે ‘બોધગ્રંથ’ પણ કબીરનાં જ્ઞાનને પ્રકાશિત કરે છે. તેમાં ‘ગોરખ ગોષ્ઠી’, ‘કબીર-શંકરાચાર્ય ગોષ્ઠી’, ‘કબીર-દત્તાત્રેય ગોષ્ઠી’, ‘કબીર-રઈદાસ ગોષ્ઠી’ મુખ્ય ગણાય છે. ગુજરાતીમાં અનુવાદ થયેલ કબીર સાહિત્યમાં હજારીપ્રસાદ દ્વિવેદીનું ‘કબીર’ મુખ્ય છે જેનો અનુવાદ કિશનસિંહ ચાવડાએ કર્યો છે.

હજારીપ્રસાદે કબીરની યોગ્ય મુલવણી કરતાં કહ્યું, ‘કબીર નખશિખ મસ્તમૌલા, સ્વભાવથી ફક્કડ, આદતથી અક્કડ, ભક્તની સામે વિનમ્ર, વેષધારી આગળ પ્રચંડ, દિલના સાફ, અંદરથી કોમળ, બહારથી કઠોર, જન્મથી અસ્પૃશ્ય, કર્મથી વંદનીય છે.” કહો તો, આ સાથે કોણ સહમત નહી હોય? કબીર પોતાની જાતને અક્ષરજ્ઞાની તરીકે ઓળખાવતા નથી.

મસિ કાગજ છુઆ નહીં, કલમ ગહી નહિ હાથ,
ચારિઉ જુગકો મહાતમ કબીરા મુખહિં જનાઈ બાત.

કબીર ભલે ભણેલા નહોતા પણ તેમને મુખપાઠ વિદ્યા વસી હતી એટલે બની શકે કે, બીજા પાસે લખાવ્યું હોય અથવા તેમના કુશાગ્ર બુદ્ધિ શિષ્યોએ લખ્યું હોય. પરતું કબીરની સાખીઓ, દોહાઓ અને અનેક પદો દ્વારા સ્પષ્ટ થાય છે કે, કબીર તીક્ષ્ણ બુધ્ધિ ધરાવતા અનુભૂતિજન્ય જ્ઞાની પુરુષ હતા.

-જીગીષા પટેલ

5 thoughts on “૧૩ – કબીરા

  1. કલ કરે સો આજ કર,આજ કરે સો અબ,
    પલમેં પ્રલય હોયેગી,બહુરી કરે વો કબ!

    ખરેખર નિરક્ષર કબીર ના વિચારો ખૂબ જ સાક્ષર હતા ,અલ્પમાં ઘણું બધું કહિ ગયા છે…
    ચેતના તેમના વણકરના ધંધાની તેઓએ અક્ષરોમાં ઉતારી લોકો ને આજ ના યુગમાં પણ પ્રેરિત કરે છે.
    તમારી લખવાની હથોટીને પણ વંદન🙏

    Liked by 1 person

    • જયશ્રીબહેન,
      આભાર,આપના પ્રોત્સાહન થકી અમને વધુ સારું લખવાની પ્રેરણા મળે છે.🙏

      Like

  2. કબીર અને તેના સાહિત્યની ઘણી નહિ જાણીતી વાતો જાણવા મળી. સાથે ખૂબ જાણીતા પણ સચોટ માર્ગદર્શન આપતા તેમના પદોનો ઉઘાડ તમે સરસ કર્યો છે.

    Liked by 1 person

  3. જીગીષા,
    કબીર વિશે કેટલીક જાણીતી અને ઘણી બધી અજાણી વાતોનો સુંદર સંચય….અને રસપ્રદ રજૂઆત.

    Liked by 1 person

  4. જીગીષા માહિતીસભર લેખ ગમ્યો, પણ કબીર બીજક પર વધુ જાણવા મળે તો જ્ઞાન વધે કહેછે કબીર ‘બીજક’ શ્રેષ્ઠ ગ્રંથ છે.કબીરના વિચારોનો પડઘો છે.

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.