૧૨ -કબીરા

કબીરો મારો નિર્ભ્રાન્તિનો કવિ

મારો કબીરો બીજા સંત કે ભક્ત કવિથી જુદો કેમ પડે છે તેનો મેં વિચાર કર્યો તો મને જે સમજાયું તે આજે હું તમારી સામે મૂકવા માંગું છું.

ભક્ત સામાન્ય રીતે નિર્ભ્રાન્ત ન હોય, સમજણ વિનાની ભક્તિ પૂરી ભ્રાંતિમાં પરિણમી શકે. કબીરાની વિશેષતા એ છે કે તેઓ ભક્ત હોવા છતાં પૂરેપૂરા નિર્ભ્રાન્ત બની શક્યા આથી ના એમની ભક્તિમાં કચાશ આવી ન વિવેકબુદ્ધિમાં.આવું સંતુલન લાવનાર ભક્ત કવિઓ કેટલા? ઊલટું તે તો પાગલપણાની હદે પહોંચતો ભક્તિભાવ વ્યાપક રીતે આવકારતા રહ્યા છે. કબીર ઝંખે છે ઈશ્વર સાથેની એકતા એ હદે કે વિરહની લાગણીની સચ્ચાઈ જાણવા આ એક પદ જ પૂરતું છે:

બાલમ આઓ હમારે ગેહ રે,
તુમ બિન દુખિયા દેહ રે.
સબ કોઈ કહૈ તુમારી નારી,
મોંકો યહ સંદેહ રે.
એકમેક હવે સેજ ન સોવૈ,
તબ લગ કૈસે નેહ રે.
અન્ન ન ભાવૈ નીંદ ન આવૈ
ગૃહ બન ધરૈ ન ધીર રે,
જયોં કામી કો કામિની પ્યારી
જ્યોં પ્યાસે કો નીર રે.
હૈ કોઈ ઐસા પર ઉપકારી
પિયસે કહૈ સુનાય રે,
અબ તો બેહાલ કબીર ભયે હૈં
બિન દેખે જીવ જાય રે.

કબીરની નિર્ભ્રાન્તિ તેમને મૂર્તિપૂજાનો સમૂળો વિરોધ કરવા તો પ્રેરે જ છે. તદુપરાંત મૂર્તિપૂજાનાં પર્યાયરુપ બીજા પ્રતીકોનો પણ પોતાની માન્યતાના કોશમાંથી છેદ ઉડાડતો દેખાય છે તો પછી તે ક્રિયાકાંડને તો સ્વીકારી જ કેવી રીતે શકે? અમુક ધર્મો ઈશ્વરના સાકાર સ્વરૂપનો નિષેધ કરે છે પરંતુ ધર્મગ્રંથોના ઊંચા મહિમાને સ્વીકારે છે. કબીરની વિવેકસૃષ્ટિમાં તેનો પણ સ્વીકાર નથી. ‘કિતાબ’ના મહિમાને તેઓ પોતાના પદોમાં વારંવાર નકારે છે. આ ‘કિતાબ’ તે ધર્મગ્રંથ .કબીર માત્ર ધર્મગ્રંથનિષેધથી અટકી જતા નથી. તેઓ તો નામસ્મરણને પણ નિરર્થક માને છે.તુલસીની માળાનાં મણકાને માત્ર લાકડાનો કકડો અને નામસ્મરણને બબડાટ લેખાવનાર કબીરની નિર્ભ્રાંન્તિના વધુ શા પુરાવા આપવા? તિલક-ભભૂતિ,પૂજા, કથાશ્રવણ,એટલે સુધી કે પ્રાર્થનાના કોઈપણ સ્વરૂપને પરહરે છે. અવતારવાદમાં તેમને આસ્થા નથી. ઈશ્વરના સગુણ સ્વરૂપથી તેમના ચિત્તનું સમાધાન થતું નથી. નિર્ગુણ સ્વરૂપની અપ્રીતિ તેમને મુંઝવે છે. આમ કબીર સતત ‘નેતિ’ ‘નેતિ ઉચ્ચારતા અનુભવાય છે.

પરંતુ આ અસંખ્ય ‘નેતિ’ માંથી કશુંય સકારાત્મક જણાય છે અને તે જ કબીરને અન્યોથી ઊફરા,ઊંચા ઠરાવે છે. એ રીતે કબીર ડિડક્ટિવ લોજિકના ઉપાસક છે. નકાર વડે ઘણું બધું બાદ કરતા તેમના અંતકરણને અને બુદ્ધિ દ્વારા સ્વીકાર્ય હોય તે તે હકારના બિન્દુએ પહોંચે છે. આવા કબીરને કવિ ઉપરાંત ભક્ત કહેવામાં ઔચિત્ય છે, કેમ કે તેમની નિૌર્ભ્રાન્તિ તેમને સકારાત્મક સત્ય સુધી લઈ જાય છે.કબીર માત્ર ‘નેતિ’ આગળ અટકી ગયા નથી કારણ સહુથી વધુ તો તે મુઠ્ઠી ઊંચેરા માણસ છે.એટલે અનેક નકારોના અંધકારમાંથી એક પરમ હકારનું પ્રકાશકિરણ તેઓ પામે છે અને આપણને દેખાડે છે.

કબીરાને કોઈ એક ચોકઠામાં કે ખાનામાં બંધબેસતો કહી બતાવવાનું ખૂબ મુશ્કેલ છે.એ દ્રષ્ટિએ કબીરો આપણો સૌથી છટકિયાળ જ્ઞાની કવિ છે. તેમને તમે એક છેડેથી પકડવા જાઓ તો બીજે છેડે નીકળે એવું તેમનું અકળ કવિ વ્યક્તિત્વ છે. કબીર ક્યાંય કશાથી બંધાતા નથી.એમની સકળ પ્રતિબધ્ધતા માત્ર માણસ સાથે છે. સાચુકલા, તટસ્થ કવિને છાજે તે રીતે ‘ઇતિ સિધ્ધમ્’ ની ચેષ્ટાથી તેઓ વેગળા રહે છે.”બાબાવાક્યં પ્રમાણમ્” ને તેઓ સાફ નકારે છે.કશું પરંપંરાપ્રાપ્ત આંખો મીંચીને સ્વીકારવાનું તેમનું વલણ નથી.કંઠીબંધા કવિ તો તે નથી જ.

આજે એકવીસમી સદીમાં આ બધુ જેટલું સરળ અને સહજ લાગે છે તેટલું કબીરના સમયમાં શક્ય ન હતું. અનેક સંપ્રદાયો ,તેમના આચાર્યો, તેઓ પ્રત્યેની જનસમુદાયની વિવેકશૂન્ય ભક્તિ, ચીલાચાલુ વિચારપધ્ધતિ: આવા પરિવેશમાં આવી ઊફરી રીતે વિચારવું અને પ્રતીતિપૂર્વક ,અનેક પ્રકારના અભિનિવેશથી પોતાની અલગ વિચારધારાનો પ્રચાર કરવો અને તે પણ કવિતાની રીતે – આવું ગજું ત્યારે કબીર અને અખા જેવા ગણ્યાં ગાંઠ્યાઓનું જ હતું. તેમના સમયમાં તેમને પૂરતી લોકસ્વીકૃતિ ન મળી,પણ તેની ચિંતા કરે તો તેનું ખમીર લાજે. એ દ્રષ્ટિએ કબીરની માટી જ કંઇક જુદી હતી.

કબીર મનુષ્યનિષ્ઠ કવિ અને સ્વનિષ્ઠ વિચારક હતા.

તેઓ કદી તેમની પરિધિની બહાર જતા નથી.કબીર આત્મપ્રતીતિ,સ્વાનુભૂતિ સિવાયનું કશું ઉચ્ચારતા નથી.પોતાના મનોગતને વ્યક્ત કરવામાં તેઓ નિખાલસ જ નહીં ક્યારેક નિર્મમ પણ છે.સ્વરક્ષાની સાવધાનીથી પ્રેરાઈને તેઓ કાંઈ લખતા નથી. સંદિગ્ધતા તેમનું વલણ જ નથી. જે કહેવું તે ફોડ પાડીને ,કશા પરદા વિના કહેવું તે જ તેમની પધ્ધતિ છે. તેમની નિર્ભ્રાન્તિ તેમને સો ટચની નિરપેક્ષતા સુધી લઈ જાય છે જેથી સત્યને તે પ્રતીતિના રણકા સાથે ઉચ્ચારી શકે છે. કશું પ્રચલિત તેમને ગ્રાહ્ય નથી- તેથી ધર્મો અને તેઓએ ઊભી કરેલી જટાજાળ અને કહેવાતા ધર્મગુરુઓ તેમના પ્રહારોનું સતત લક્ષ્ય બને છે.’મુલ્લાં’ અને ‘પંડિત’ને કબીરે જેટલા સપાટામાં લીધા હશે તેવા અખાને બાદ કરતા કોઈ ભક્તકવિએ લીધા નથી.

પંડિતને ‘કસાઈ’ કહેવાની હદે જનાર કબીરનો ખોખલી તથા અનર્થકારી પંડિતાઈ પ્રત્યેનો આક્રોશ જેટલો તીવ્ર તેટલો વ્યાજબી છે. મોટેથી બાંગ પોકારતા મુલ્લાને ઠપકારતાં પણ તેઓ ખચકાતા નથી. ‘તો શું તારો અલ્લાહ બહેરો છે?’ કહેતા આક્રોશમય કબીર બીજી પંક્તિમાં ‘મારો સાહેબ તો કીડીના પગમાંના ઝાંઝરનો રવ પણ સાંભળે છે!’ કહી તેમનું નિર્ભ્રાન્ત ભક્તહ્રદય પ્રગટ કરે છે. એ નુપર-રવ પણ મારો સાહેબ સાંભળે છે એમ કહીને કબીર સર્વશક્તિમાનના અસ્તિત્વને સ્વીકારે છે. નેતિમાંથી ઇતિ કે નકારમાંથી હકારમાં જવાનું વલણ આ પદ દ્વારા સમજાય છે. તેઓ નિર્ભ્રાન્ત નહોત તો મુલ્લાની બાંગ સામે આક્રોશ ન ઠાલવ્યો હોત અને તેઓ નિરીશ્વરવાદી હોત તો મારો સાહેબ નુપુરનો ધ્વનિ સાંભળે છે તેવું તેમણે કીધું ન હોત. કબીરનો ઈશ્વર કાંઈ ચિરપરિચિત આકૃતિ,પ્રતીકો કે
શબ્દોમાં પણ પરિસીમિત નથી. ઈશ્વરના આત્મતત્ત્વ સ્વરુપને તે પુરસ્કારે છે પરતું મનુષ્યમાં ઈશ્વરને જોવા પામવાનો અભિગમ સ્ફટિકવત્ સ્પષ્ટ છે પણ મનુષ્યજીવનની ક્ષણભંગુરતા વિશે તેઓ પૂરા નિર્ભ્રાન્ત છે. કબીર અસારવાદી નથી,પરંતુ વ્યાપક નિ:સારતામાંથી કિંશુક વિધાયક સારતત્વ તારવવાની તેમની જિજ્ઞાસા અને ક્ષમતા છે.તેથી જ તેઓ ચાબુક ફટકારે છે પણ શીળો સ્પર્શ પૂરો પાડવાનું ચૂકતા નથી.

ભારત પાસે કબીર એક જ હતા . આવનારી સદીઓ સુધી તેમની આ અદ્વિતીયતા સહેલાઈથી વિસરાવાની નથી.મિત્રો , તમને શું લાગે છે?

જીગીષા પટેલ 

5 thoughts on “૧૨ -કબીરા

  1. આજે દેશમાં જે પરિસ્થિતિ છે તેને જ પ્રતિબિંબિત કરતાં આ વિચારો ..

    પંડિતને ‘કસાઈ’ કહેવાની હદેજનાર કબીરનો ખોખલી તથા અનર્થકારી પંડિતાઈ પ્રત્યેનો આક્રોશ જેટલો તીવ્ર તેટલો વ્યાજબી છે. મોટેથી બાંગ પોકારતા મુલ્લાને ઠપકારતાં પણ તેઓ ખચકાતા નથી. ‘તો શું તારો અલ્લાહ બહેરો છે?’ કહેતા આક્રોશમય કબીર બીજી પંક્તિમાં ‘મારો સાહેબ તો કીડીના પગમાંના ઝાંઝરનો રવ પણ સાંભળે છે!’ Nice thought!

    Liked by 1 person

  2. અરબી ભાષામાં કબીરનો અર્થ ‘મહાન’ થાય છે અને સાચા અર્થમાં એમણે એમની મહાનતા સિધ્ધ કરી છે. કબીરે હંમેશા કોઈ સંપ્રદાય કે રીત-રિવાજ કે પરંપરાગત પ્રણાલીની પરવા કરી નથી એમને જે સત્ય સમજાયું એ ડંકાની ચોટ પર કહ્યું જ છે.
    જીગીષા તારો કબીર પ્રત્યેનો આદર અને અભ્યાસ તારા લેખમાં પરખાય છે.

    Liked by 1 person

  3. ઘણાએ ઘણો અભ્યાસ કર્યો હોય પરંતુ વિષય વસ્તુ ઉપરનો લેખકનો પ્રેમનું ખૂબ મહત્વ છે, જે જીગિષાબેનનાં અત્યાર સુધીનાં કબીર વિષેનાં લેખોમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે, કબ્ર હવે નજીક લાગવા માંડ્યો છે. Thanks Jigishaben

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.