मेरे तो गिरधर गोपाल – 10 : અલ્પા શાહ

राधा का भी श्याम हैं वो मीरां का भी श्याम....

મીરાં અને રાધાનું જો અનાયાસે થઈ જાય મિલન
થાય એકબીજાની કીકીમાં માત્ર શ્યામનાં દર્શન
મીરાં કહે, આ તો મારા ગિરિધર ગોપાલ પ્રાણજીવન!
રાધા કહે, આ તો મારો કૃષ્ણ અને મારો મનમોહન!

જો રાધાજી અને મીરાંબાઈનું અનાયાસે મિલન થાય તો?  એ પરિકલ્પના ફળીભૂત થાય તો  કેવો અદભુત સંજોગ રચાય! બે મહાન વિભૂતિઓ; જેમનું સમગ્ર અસ્તિત્વ જ શ્યામને સમર્પિત હતું, બંને શ્યામનું નામ શ્વસતી હતી તે જો એકબીજાની સામે આવે તો? તો કદાચ રાધાજીનો દિવ્ય કૃષ્ણપ્રેમ અને મીરાબાઈનો સમર્પિત કૃષ્ણપ્રેમ એકબીજામાં ઓગળી જાય અને કૃષ્ણપ્રેમ રસની ધોધમાર હેલી વરસે. આ લેખમાં મારે રાધાજી અને મીરાંબાઈની સરખામણી નથી કરવી કારણ કે એ મારા માટે શક્ય જ નથી. મારી કોઈ પાત્રતા પણ નથી એ બાબતે.  શ્યામને સમર્પિત બે વિભૂતિઓ, જેમણે શ્યામને જ સર્વસ્વ માનીને પ્રેમ કર્યો હતો, તેમના કૃષ્ણપ્રેમમાં મારે બે ડગલાં ઊંડા ઊતરીને એમના મનોભાવોની ઝાંખી કરવાનો પ્રયત્ન કરવો છે. બાકી પ્રેમ એટલે પ્રેમ. અને આ તો લૌકિક પ્રેમ નહિ પણ શુદ્ધાદ્વૈત પ્રેમ. પ્રેમની કંઈ સરખામણી થોડી થાય?

બરસાનાનાં રાધાજી શ્રીકૃષ્ણ કરતાં અગિયાર મહિના મોટાં હતાં અને જન્મ પછી તેમણે પ્રથમ વખત તેમનાં કમલનયન ત્યારે જ ખોલ્યાં  જયારે લાલાનાં પ્રાગટ્ય પછી યશોદામૈયા લાલાને લઈને તેમની સખીને મળવાં ગયાં હતાં. લાલાએ રાધાજીનાં પારણામાં ડોકિયું કર્યું કારણ કે જન્મથી જ રાધાનું અંગેઅંગ શ્યામનાં દર્શન માટે તરસતું હતું. રાધાજીનો કૃષ્ણ પ્રત્યેનો પ્રેમ હતો અલોકિક પ્રેમ. એવો પ્રેમ જેનું વર્ણન કરવા માટે શબ્દો નહિ, અંતરનો ભાવ અને સંવેદના જોઈએ. રાધાજી અને શ્રીકૃષ્ણ તો એકાકાર જ હતાં, ક્યારેય અલગ હતાં જ નહીં. કહેવાય છે કે, રાધાજીની કૃપા વગર શ્રીકૃષ્ણને પામવા અશક્ય છે. એક સંતે બહુ સરસ લખ્યું છે. ‘રાધે’નો અર્થ થાય છે ‘રાહ દે’ એટલે કૃષ્ણ સુધી પહોંચવાનો રસ્તો એટલે કે રાહ પણ રાધાજી થકી છે. રાધાજી અને શ્રીકૃષ્ણએ વૃંદાવનમાં અલૌકિક લીલાઓ કરી પણ તેમની વચ્ચેના પ્રેમ પર કોઈ લૌકિક સબંધની મહોર નહોતી લાગી. કવિ દાદ લખે છે, ‘મલક બધાનો મૂકી મલાજો, રાધા બની વરણાગણ.’ રાધાજી શ્રીકૃષ્ણને લૌકિક રીતે પામી શક્યાં નહોતાં છતાંય તેઓ પ્રેમની પરાકાષ્ટાની મિસાલ બની ગયાં. જયારે શ્રીકૃષ્ણ વૃંદાવન છોડીને ગયા ત્યારે કાળજે કટારી મૂકીને રાધાજીએ વિરહની વેદના વચ્ચે તેમનાં શ્યામને પ્રેમભરી વિદાય આપી હતી. એ વિદાય માત્ર શ્રીકૃષ્ણની જ વિદાય ન હતી પણ રાધાજીની આત્માચેતના પણ શ્રીકૃષ્ણ સાથે ચાલી નીકળી હતી. તેમની વચ્ચેના પ્રેમ માટે તો એવું કહી શકાય કે, તેઓ એક પણ ન થઈ શક્યા અને અલગ પણ ન થઈ શક્યા. રાધાજી અને શ્રીકૃષ્ણ વચ્ચેનો પ્રેમ અને મિલન તો કદાચ વિધાતા એ એટલે જ નિર્મિત કર્યું હશે કે જેનાથી દુનિયા ને સાચો પ્રેમ કોને કહેવાય એનું ઉદાહરણ મળી રહે.

મીરાંબાઈનો ગિરિધર ગોપાલ પ્રત્યેનો પ્રેમ? મીરાંબાઈએ જે ઉત્કટતાથી ગિરિધર ગોપાલને ચાહ્યો છે એવો ઉત્કટ અને ઉત્કૃષ્ટ પ્રેમ કળિયુગમાં કદાચ કોઈએ શ્રીકૃષ્ણને નહિ કર્યો હોય. આ પ્રેમ ખાતર તેમણે જીવનમાં ઘણા બધા ઝંઝાવાતો સહન કર્યા અને અડગ રહીને અડચણો સામે શ્રીકૃષ્ણપ્રેમ ખાતર અડીખમ ઊભાં રહ્યાં. મીરાંબાઈનાં જીવનમાં શ્રીકૃષ્ણે સદેહે હાજર રહીને વૃંદાવનમાં કરી એવી લીલાઓ તો ન હતી કરી પણ મીરાંબાઈએ પોતાનાં માનસમાં શ્રીકૃષ્ણ સાથે બધી જ લીલાઓ કરી હતી. એ બધી લીલાઓને પોતાનાં પદો દ્વારા શબ્દોમાં વહાવી દીધી હતી. મીરાંબાઈને લૌકિક પતિ તો હતો પણ તેમનો પતિપ્રેમ તો માત્ર ગિરિધર ગોપાલ માટે જ સુરક્ષિત હતો. મીરાંબાઈનો પ્રેમ, સમર્પિત પ્રેમ કહી શકાય કે જેના ખાતર એ પોતે મહેલ-મહોલાત છોડીને જોગણની જેમ, એક વૈરાગનની જેમ ભટક્યાં. કવિ દાદ લખે છે, ‘ભર્યો ભાદરો મૂકી મેડતો, મીરાં બની વેરાગણ.’ મીરાંબાઈએ ક્યારેય શ્રીકૃષ્ણ પાસેથી વળતા પ્રેમની આશા રાખી નહતી. પ્રેમની આ ઉત્કટતાને સમયનું ગ્રહણ પણ નહોતું લાગ્યું. મીરાંબાઈની શ્રીકૃષ્ણ પ્રેમની ઉત્કટતા તેમનાં જીવનના અંત સુધી અકબંધ રહી અને છેવટે તેમની આત્મજ્યોતિને શ્રીકૃષ્ણ શ્રી દ્વારકાધીશ સાથે એકાકાર કરી દીધી.

રાધાજીના અને મીરાંબાઈના શ્રીકૃષ્ણ પ્રેમ વિષે વાંચ્યું ત્યારે મને થયું કે, શું અત્યારના સમયમાં આટલો સમર્પિત કે આટલો દિવ્ય વિજાતીય પ્રેમ કોઈને પણ કરવો શક્ય છે? પ્રેમ એટલે બે આત્માઓનું મિલન એ સ્વીકારવું શક્ય છે?  જ્યાં ‘મા અને બાળક’ અને ‘બે સાચા મિત્રો’  સિવાયના દુનિયાના બધા જ સંબંધો કોઈક પ્રકારની પરસ્પર અપેક્ષા પર રચાયેલા છે ત્યાં આટલો પારદર્શક, નિસ્વાર્થ અને ઉત્કૃષ્ટ પ્રેમ કોઈને કરવો એ લગભગ અસંભવ છે. મારી દૃષ્ટિએ એ એટલા માટે અસંભવ છે કે આપણે સૌ આપણું હુંપણું છોડવાં તૈયાર નથી. મીરાંબાઈ અને રાધાજી એ તો તેમના શ્રીકૃષ્ણ પ્રત્યેના પ્રેમમાં સ્વની આહુતિ આપી હતી. સાચો પ્રેમ કરવાની પહેલી શરત છે કે તમારે તમારો અહં ઓગાળવો પડે, તો જ તમે સામેનાં પાત્રના આત્માની નજીક જઈ શકો….

ખેર, આપણે પામર મનુષ્યો એ દિવ્ય પ્રેમની કક્ષાએ તો નહિ પહોંચી શકીએ પણ મીરાંબાઈના સમર્પિત શ્રીકૃષ્ણ પ્રેમ અને રાધાજીના દિવ્ય કૃષ્ણપ્રેમને યાદ કરતાં કરતાં આ એક સુમધુર ગીત સાથે મારી કલમને વિરામ આપું છું.

તમારા માર્ગદર્શન અને અભિપ્રાયોની અપેક્ષા સાથે,

— અલ્પા શાહ

1 thought on “मेरे तो गिरधर गोपाल – 10 : અલ્પા શાહ

  1. રાધા અને મીરાંના શાશ્વત પ્રેમની વાત આજના સંદર્ભમાં વિચારીએ તો સાચે જ લાગે કે એ સાચે જ કલ્પનાતિત છે. આમ પણ સુરેશ દલાલ કહે છે કે અગર જો કૃષ્ણ થયા હોય તો આના જેવી જગતમાં કોઇ અદભૂત ઘટના નથી અને ધારી લો કે, નથી થયા તો એના જેવી કોઇ અદભૂત કલ્પના નથી”
    આજે અહી જરા આગળ વધીને કહું તો રાધા અને મીરાં માટે પણ એમ જ કહેવાનું મન થાય છે.

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.