હાં રે દોસ્તત હાલો અમારે દેશ-6) મેઘાણી અને ગાંધી પ્રભાવ !

મેઘાણી અને ગાંધી પ્રભાવ !

આજથી લગભગ સો વર્ષ પહેલાં બે દાયકા પરદેશમાં રહ્યાં પછી ‘એ હાલોને જઈએ સ્વદેશ’ એમ બિસ્તરા પોટલાં લઈને સ્વદેશાગમન કરનાર અને સમગ્ર દેશ અને દુનિયામાં છવાઈ જનાર મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી પણ આ જ અરસામાં સ્વદેશ આવ્યા હતા ,જયારે ઝવેરચંદ મેઘાણી હજુ કોલેજમાં હતા ! પણ ગાંધી પ્રભાવ ઝવેરચંદ પર પડી ચુક્યો હતો.
માત્ર સૌરાષ્ટ્ર જ નહીં સમગ્ર રાષ્ટ્ર પર એક વૈચારિક સુનામી આવી રહી હતી.. સદીઓથી ગુલામીમાં સબડતો દેશ , પહેલાં મુસલમાનોનું આક્રમણ અને પછી અંગ્રેજોના ભરડામાં ભિંસાઈ રહ્યો હતો .. ગરીબાઈ, અંધ શ્રદ્ધા અને અજ્ઞાન સાથે અશ્પ્રુશ્યતા અને ઉંચ નીચના વાડાઓથી દેશ પાયમાલ બની રહ્યો હતો .. અને આ બધું યુવાનીને ઉંબરે પહોંચેલો એ નવયુવાન ઝવેરચં અનુભવી રહ્યો હતો – પણ કાંઈક જુદી દ્રષ્ટિથી !

આમ તો છેલ્લાં બસ્સો વર્ષમાં કેટલાં બધાં સાહિત્યકારો થઇ ગયાં! પણ જે સમાજ અને સંજોગોએ મેઘાણીનું સાહિત્યકાર તરીકે વિશિષ્ટ રીતે ઘડતર કર્યું તે સમજવા આપણે અહીં પ્રયત્ન કરી રહ્યાં છીએ.
તદ્દન દૂરનાં ગામડાઓમાં પ્રાથમિક શિક્ષણ લઈને મેઘાણી ભાવનગર કોલેજમાં આવ્યા ત્યારે ગાંધીજીનો પ્રભાવ પડવા માંડ્યો હતો.
ગાંધીજી ૧૯૧૩માં આવ્યા તે પહેલાં પણ વારંવાર દેશ આવતા.ગાંધીજીના અનુયાયી ઠક્કરબાપાના ભત્રીજા સાથે ઝવેરચંદ મેઘાણીને મૈત્રી ભાવ ! તેઓ ભાવનગરમાં અસ્પૃશ્ય સમાજના અંત્યજ બાળકો માટેની શાળામાં કામ કરતા.તેમની શાળાના એક કાર્યક્રમમાં ભાવનગર કોલેજના વિદ્યાર્થીઓને આમન્ત્રણ આપેલ . મેઘાણી ત્યાં ગયા અને એ અંત્યજ બાળકોને હાથેથી અપાયેલ પાન ,( બીજા બધાં કોલેજિયનોએ ખાધું નહીં ) પણ એમણે પ્રેમથી પાન ખાધું ! પણ જાણે કે સત્યાનાશ થઇ ગયો !! અસ્પ્રુશ્યના હાથનું પાન??
આ એ જમાનો હતો કે જયારે આભડછેટ અને અસ્પૃશ્યતાએ માઝા મૂકી હતી. મેઘાણીને પુરા બે વર્ષ કોલેજની હોસ્ટેલમાં જમતી વખતે જુદા બેસવું પડેલું ! કારણકે એણે એક દલિત બાળકના હાથે અપાયેલ પાન ખાધું હતું !! મને અહીં લખતાં પણ ત્રાસ થાય છે કે બીજે વર્ષે મેઘાણી બીજી હોસ્ટેલમાં ગયા , ત્યાંયે આ સિલસિલો ચાલુ રહેલો !! કેવો હતો એ ભદ્ર સમાજ !
કહેવાની જરૂર નથી કે ઝવેરચં મેઘણીને અંતરથી જ આવા દબાયેલા, પીડિત સમાજ માટે પહેલેથી જ અનુકંપા અને લાગણી હતાં!
આગળ ઉપર આપણે જોઈશું કે લોક સાહિત્યમાં આ દબાયેલ તરછોડાયેલ ઉપેક્ષિત લોકોની સારી નરસી વાતો એમણે કેવી રીતે લખી છે ..

દલિત વર્ગ માટેનો પક્ષપાત એ એમનાં પાત્રો દ્વારા દર્શાવે છે.
એક વાર્તામાં એ લખે છે:
‘ ગામમાં કટક આવ્યું, દરબારે મિયાણાઓને ભગાડ્યા, પણ પાણી જવાના બાકામાંથી એ લોકો પાછા ઘુસ્યા. દરબારને બેભાન કરી દીધા. ત્યાં (દલિત )કાનિયો ઝાંપડો નીકળ્યો. દરબારની તલવાર લઇ લીધી અને બાકોરામાંથી જેવા મિયાણા આવવા પ્રયત્ન કરે કે તલવાર વીંઝે. કંઈક મિયાણા મરાયા, દલિત કાનિયો પણ મરી ગયો.
પછી ડાયરો ભરાયો !
ચારણે દરબારની બહાદ્દુરીની પ્રસંશા કરી, ત્યારે દરબાર કહે, ‘ હેં કવિ, આ તમારી સરસતી પણ અભડાતી હશે ને?’
‘ બાપુ , એમ કેમ કહો છો ?’
‘ તો તમારા આ ગીતોમાં મારો કાનિયો કેમ નથી આવતો ,કે જેના થકી મારો જીવ બચ્યો હતો ?”
ને પછી તો ચારણે કાનિયાનું ગીત જોડ્યું અને ગાયું!
કેવો સુંદર વાર્તાનો અંત !
ઝવેરચંદ મેઘાણીને ગાંધીજીના પ્રભાવમાં આવ્યા પછી લોકસાહિત્ય સંશોધનમાં જાણે કે બળ મળ્યું ! એમની પાસે બાળપણના અનુભવોનું ભાથું હતું અને કોલેજ જીવન દરમ્યાન લોક સાહિત્યનું મહત્વ પણ બીજા બધા દેશોના folklores લોક સાહિત્ય દ્વારા એમને સમજાયું હતું , પણ આ ઊંચ નીચ ને છૂટ અછુતનાં વાડાઓ ભેદવા કેવી રીતે ?
જે વાત એમને સુજ્ઞ સમાજને કરવી હતી તે ગાંધીજીના પ્રભાવ હેઠળ જોર શોરથી કહે છે

પ્રિય વાચક મિત્ર ,એ કાર્ય કેટલું કઠિન હતું તે સમજવા એ વખતના સાહિત્ય યુગ ઉપર નજર કરો
ગાંધી યુગ પહેલાંનો એ સાક્ષર યુગ હતો.
સાક્ષરયુગના સાહિત્યકાર નરસિંહરાવ દિવેટિયાએ ટીકા કરેલી કે, ‘ બોલચાલની ભાષામાં સાહિત્ય ના લખાય , કારણ કે બોલચાલની ભાષા તો બોલી છે, એ બોલનારા સંસ્કારી નથી ,અસંસ્કારી છે.’
સાહિત્યકાર નાનાલાલ કવિએ (મેઘાણીના લોકસાહિત્ય જુવાળ બાદ ) બહાર પડેલી
પન્નાલાલ પટેલની મળેલા જીવ નવલકથા માટે કહ્યું હતું, ‘ પટેલિયા અને ગાયંજાને ય સાહિત્યમાં મુકશો ? આ નવલકથાને બમ્બામાં નાખી દો!’
અને ગાંધી યુગના અગ્રેસર સાહિત્યકાર કનૈયાલાલ મુનશીએ પણ લોકસાહિત્યની અવગણના કરી હતી…
જો કે ઝવેરચંદ મેઘાણી તો કોઈ અલગ પ્રકૃતિના માનવી હતા. એમણે દુનિયા જોઈ હતી .એમની પાસે કલકત્તાના નિવાસ દરમ્યાનનું બંગાળી સાહિત્યનું જ્ઞાન પણ હતું.

ઈન્દુકુમાર જાની( નયા માર્ગ – પાક્ષિકના તંત્રી ) લખે છે ; “ આ સાહિત્યકારોને જવાબ વાળતા હોય તેમ શરદબાબુના પુસ્તક ‘દેવદાસ’ની ટીકામાં તેઓએ લખેલું કે ;”એ ( ભદ્ર) સમાજમાં આબરૂનું ચલણ પ્રેમના ચલણ કરતાંય વધારે !! નહીં તો , પારૂને દેવદાસ પાસે પહોંચાડે કેમ નહીં ? અને દેવદાસ પારૂને મળ્યા વિના રહે કેમ ?” અને એમ કહીને સુજ્ઞ સમાજ પર પ્રહાર અને નીચલા વર્ગ પ્રત્યે સહાનુભૂતિ દર્શાવે છે .

અને ‘ રાષ્ટ્રીય શાયરનું’ ગૌરવવંતુ ઉપનામ ગાંધીજી જેવી મહાન વિભૂતિ શું એમ ને એમ જ તો ના આપે ને ?

‘ઝવેરચંદ મેઘાણી સાથે વાચન યાત્રા’ ( સંપાદન મહેન્દ્દ મેઘાણી,૨૦૦૫) ના પુંઠા ઉપર) મનુભાઈ પંચોળી દર્શક ‘ સેતુ બંધ’ માં લખે છે :
મહાત્મા ગાંધી બહુ તોળી તોળીને શબ્દો વાપરતા તે આપણે બધાં જાણીએ છીએ. તેમને મેઘાણીને રાષ્ટ્રીય શાયર કહ્યા. તો રાષ્ટ્રીય શાયરનો અર્થ શો ? શું રાષ્ટ્રનાં રણશિંગા ફૂંકે એનું નામ રાષ્ટ્રીય શાયર?જો એવું હોય તો રાષ્ટ્રનાં ગીતો ગાનાર કોઈ કવિઓ નહોતા અને મેઘાણીએ ‘ સિંધૂડો’ વગેરે ગીતો ગાયાં એવું તો ગાંધીજીના મનમાં ના જ હોય.
ગાંધીજીના મનમાં રાષ્ટ્રીય શાયરનો અર્થ એ હશે કે રાષ્ટ્રનાં જે બે વિભાગો પડી ગયા છે – ભણેલા અને અભણ – એ બેને જે સાંકળી શકે તે રાષ્ટ્રીય શાયર.
‘ હે જી ભેદયુંની ભીંત્યુંને આજ મારે ભાંગવી ,
મનડાની આખરી ઉમેદ !
આ જે ઉમેદ હતી તે ગાંધીજી પારખી ગયેલા. ગાંધી પ્રવાહ હેઠળ લોકો દલિત વર્ગ તરફ નજર કરતાં થયા ( ઉપર પાન ખાવાનો પ્રસંગ મેં લખ્યો છે ) પણ વિચાર અપનાવવો એક વસ્તુ છે અને વિચારને રંગ રૂપ દેહ આપી બોલતો કરવો એ જુદી વાત છે. (દલિત વર્ગ માટે શાળા શરૂ કરી એ એક સારું કામ ખરું પણ એ બાળકોને અપનાવવા એ જ મહત્વનું ખરું કામ )મેઘાણીએ મહાત્મા ગાંધીનું આ કામ કર્યું છે. ગાંધીજીએ ભણેલ સમાજને લોકાભિમુખ થવા પ્રેર્યા, મેઘાણીએ એ મડદાં જેવા તરછોડાયેલને સજીવન કર્યા.અને એટલે જ તો એમને ગુજરાતી સાહિત્યનો શ્રેષ્ઠ એવોર્ડ રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક ૧૯૨૮ માં મળ્યો !

આ ગાંધી પ્રભાવ એમને એમના બીજા પત્ની ચિત્રદેવી સાથે કેવી રીતે મુલાકાત કરાવે છે એ વાત અને રાષ્ટ્રીય કવિની યશગાથા આવતે અંકે !

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.