૧ – मेरे तो गिरधर गोपाल ….. અલ્પા શાહ મુક્તાત્મા મીરાંબાઈ

                           मेरे तो गिरधर गोपाल दूसरो न कोई॥

                          जाके सिर है मोरपखा मेरो पति सोई

              મીરાંબાઈ – મીરાં એટલે મુક્તાત્મા.માત્ર નારી મુક્તિ નહિ પણ જગત મુક્તિ, મીરાં એટલે અડગ વિશ્વાસ ધરાવતી સ્ત્રી.મધ્યકાલીન યુગ નું એક એવું વ્યક્તિત્વ કે જેને કોઈ ઔપચારિક ઓળખાણ ની જરૂર નથી.મીરાં તેમના શબ્દો, સંગીત અને તેમના સેવ્ય સ્વરૂપ શ્રીકૃષ્ણ – ગિરિધર ગોપાલ પ્રત્યે ની અનન્ય પ્રીતથી જ અજરામર થઇ ગયા છે.બે મિનીટ માટે મીરાં વગરના કૃષ્ણની કલ્પના કરી તો જુઓ,આપણા મનમાં અને હૃદયમાં મીરાં એ જ કૃષ્ણને જીવંત કર્યા છે.  

આ શ્રેણીમાં મારે મીરાંબાઈ ની ભક્તિ, મીરાંબાઈ નું જીવન અને મીરાંબાઈ ના પદો ને એકવીસમી સદી ની સ્ત્રી ની નજર થી મૂલવવાનો નમ્ર પ્રયત્ન કરવો છે. તમે સૌ આ લેખનયાત્રામાં મારી સાથે રહેશો અને આપના અભિપ્રાય આપી મને માર્ગદર્શન આપશો.

મીરાં ની જ પસંદગી  શું કામ?

 મારી દ્રષ્ટિએ એ મીરાં – એક એવું સ્ત્રી વ્યક્તિવ છે જેમણે મધ્યકાલીન યુગમાં પણ પોતાની જીવન ની બાગડોર પોતાના હાથ માં રાખી હતી. મીરાં એક એવું વ્યક્તિત્વ હતું કે જેણે સામાજિક સ્વીકૃતિની ક્યારેય ઝંખના કરી નહોતી .ત્યારે તો એક એવો સમય હતો કે જયારે સ્ત્રી સ્વાતંત્ર્ય જેવો કોઈ વિચાર પણ સમાજ માં જન્મ્યો ના હતો. આવા સમય માં પણ સામાજિક બંધનો અને નિયમો ની વચ્ચે રહી, વિરોધો ને પચાવી ને પણ મીરાંબાઈ પોતાની શ્રી કૃષ્ણ ભક્તિ માં દ્રઢ રહ્યા અને આગળ વધતા ગયા એમાં શ્રી કૃષ્ણકૃપા ની સાથોસાથ એ મહાન વ્યક્તિત્વ ના મનોબળ નો પણ એટલો જ ફાળો કહી શકાય.કોઈને માટે અતોનાત પ્રેમ કરવો એ મોટામાં મોટી ઘટના છે

    બીજી એક ખાસ વાત મીરાંબાઈ ની – જે મને સ્પર્શી ગયેલ છે કે એ યુગ માં પણ એક સ્ત્રી થઇ ને તેમણે તેમની અંતર ની સંવેદનાઓને  અક્ષરો માં  અભિવ્યક્તિ કરી – તેમના પદો ની રચના દ્વારા . મારો પોતાનો અનુભવ એમ કહે છે કે સંવેદનાઓ તો વહેતી રહે એમાંજ  જીવન ની ખરી સાર્થકતા છે. પછી એ ભલે ને શબ્દો, સંગીત, નૃત્ય કે પીંછી દ્વારા હોય – પણ સંવેદનાઓ ને તો વહેતીજ રાખવી.

   ત્રીજી વાત, કેટલીક વ્યક્તિ કે વિભૂતિઓ એવી હોય છે કે જેને આપણે આપણા અસ્તિત્વ સાથે કોઈક રીતે સાંકળી લઈએ છીએ. મીરાંબાઈ ના જીવન ની સૌથી મહત્વ ની બાબત જે મને સ્પર્શી ગઈ એ છે એમનો એમના  ગિરિધર ગોપાલ માં અચળ વિશ્વાસ. મીરાંબાઈ ની સરખામણી તો સાવ ક્ષુલ્લક પણ મારા જીવન ના ઝંઝાવાતો સામે ઝઝુમવામાં મારો પણ મારા ઠાકોરજી માં રહેલો અતૂટ વિશ્વાસ જ કારણભૂત છે.

    મીરાંબાઈ ના જીવન વૃતાન્ત પર જરા અછડતી નજર કરીયે તો, મીરાંબાઈનો જન્મ સંવત ૧૪૯૮માં મારવાડ ના એક ગામ માં થયો હતો. જ્યારે મીરાંબાઈ માત્ર ત્રણ વર્ષના હતાં ત્યારે તેમના ઘેર એક સાધુ આવ્યા અને તેમણે કૃષ્ણની એક રમકડાંની મૂર્તિ તેમના પિતાને આપી હતી. પ્રથમ દ્રષ્ટિ પડતાં જ આ મૂર્તિ મીરાંના મનમાં વસી ગઈ અને જાણે કૃષ્ણનું જીવંત અસ્તિત્વ બની ગઈ અને આ રીતે મીરાંબાઈ ના મન માં શ્રી કૃષ્ણ ભક્તિની અનન્ય ભક્તિ ના બીજ રોપાયા. જયારે મીરાંબાઈ એક નાની બાલિકા હતા ત્યારે એકવાર તેમણે ગલીમાંથી એક લગ્નનો વરઘોડો પસાર થતો જોયો. મીરાંબાઈ એ માતા ને નિર્દોષતાથી પૂછ્યું, “મારા પતિ કોણ હશે?” તેમની  માતાએ અડધી ઉતાવળ અને અડધી મજાકમાં ઉત્તર આપ્યો, “તારે તો પહેલેથી શ્રી કૃષ્ણ તારા પતિ છે ને”. અને આમ મીરાંબાઈ એ શ્રી કૃષ્ણ ને પોતાના હૃદયમાં મનમીત  તરીકે પ્રસ્થાપિત કર્યા. તેમના લોકિક લગ્ન ચિત્તોડના રાણા સંગાના પુત્ર મહારાણા કુમાર ભોજરાજજી સાથે થયો હતો. પણ લગ્નના થોડા જ દિવસ પછી પતિ ભોજરાજજીનો સ્વર્ગવાસ થઈ ગયો. પતિના મૃત્યુ તેમના જીવન માં ઘણા ઝંઝાવાતો આવ્યા પણ આ બધા સામે મીરાંબાઈ ની શ્રી કૃષ્ણ ભક્તિજ તેમનું જીવનચાલક બળ બની રહ્યું.  છેવટે તેમણે રાજમહેલ નો ત્યાગ કર્યો અને તીર્થાટન કરવા નીકળી ગયા. ઘણા લાંબા સમય સુધી વૃંદાવન ની કુંજ ગલીઓ માં કૃષ્ણભક્તિ કરતા રહ્યા.

         મીરાંબાઈ શ્રી કૃષ્ણ ને એક સાકાર સ્વરૂપે ભજતાં અને હંમેશા શ્રી કૃષ્ણ ની પ્રત્યક્ષ હાજરી અનુભવતા અને સાચેજ શ્રી કૃષ્ણ – પરમ પરમેશ્વર – છે જ એવું  વ્યક્તિત્વ કે જો તમે એને સમજવાનો પ્રયત્ન કરો તો જન્મોજનમ પણ કદાચ ઓછા પડે પણ તમે એક વખત તેનું શરણું સ્વીકારો એટલે તેને સમજવાની કોઈ જરૂર જ ના પડે કારણ કે તે સતત હાજરાહજૂર તમારી સાધે જ હોય. અને આ રીતે ભક્તિરસ માં તરબોળ મીરાંબાઈ દ્વારિકા માં ૧૫૪૮ માં દ્વારિકાધીશ ના ચરણો માં સમાઈ ગયા અને જાણે કહેતા ના હોય…

ઓ શ્યામ, ઓ શ્યામ, તને માન્યો મારો મનમીત

તારા ચરણોમાં સમાવી લે તું મુજને નિત

ઓ શ્યામ, ઓ શ્યામ, તને માન્યો મારો મનમીત

અલ્પા શાહ

4 thoughts on “૧ – मेरे तो गिरधर गोपाल ….. અલ્પા શાહ મુક્તાત્મા મીરાંબાઈ

  1. સરસ પૂર્વભૂમિકા દ્વારા શરૂઆત. શુભેરછા અલ્પાબેન!

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s