હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ 1) વિષય પ્રવેશ.

હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ -વિષય પ્રવેશ.-૧

                                    સોરઠ દેશ સોહામણો , ચંગા નર ને નાર !
                                     જાણે સ્વર્ગથી ઊતર્યાં, દેવ દેવી અણસાર !
કોઇ રાત્રીએ સૌરાષ્ટ્રના કોઇ ગામમાં સૂતા હો અને અચાનક ઉંઘ ઉડી જાય તો ઉપરના શબ્દો જાણે લયબધ્ધ સ્વરે હવામાં વહેતા સંભળાય ! અને મન મોરની જેમ નાચી ઉઠે ! અને યાદ આવે આપણાં એ લોકગીતો અને તેના અનામી કવિઓ ! આવા અનામી સર્જકોના ભાવની અને તેમના મીજાજની અભિવ્યક્તિ ઝવેરચંદ મેઘાણીએ આપણને કરાવી આજથી લગભગ નેવું વર્ષ પહેલાં ! લોકસાહિત્યની ભવ્યતા અને ગરિમાનો પરિચય સૌ પ્રથમ વાર મેઘાણીએ કરાવ્યો !પણ આજે પણ મને લોકસાહિત્ય અને મેઘાણી આકર્ષે છે તેનું કારણ શું ?
આમ જેવા જઈએ તો લોકસાહિત્ય એ તો એક વિશાળ વટ વૃક્ષ સમાન છે. આ વિશાળ વૃક્ષ તેની વિશાળ ઘેઘુર ડાળીઓ અને પર્ણોથી , ડાળે ડાળે બેઠેલા ભિન્ન ભિન્ન પક્ષીઓથી શોભી ઉઠે છે. લોકસાહિતયનું વિશાળ વટ વક્ષ પણ ગીતો, છંદો, દોહા, સોરઠાઓ, કથાઓ જેવા તેના વિવિધ સ્વરૂપોથી અનેરી શોભા ધારણ કરીને ઉભું છે. પરંતુ એનું સમર્થ સંશોધન કામ લોકકવિ ઝવેરચંદ મેઘાણીએ કયુઁ છે.
ગુજરાતી ભાષા સાથે એમ.એ.કર્યું હોવાથી ઝવેરચંદ મેઘાણીનાં લોકસાહિત્ય પ્રદાન વિષે અને ભાષા વિજ્ઞાન માં આગળ અભ્યાસને લીધે, લોક બોલી વિષે પદ્ધતિસર અભ્યાસની સૂઝ મેં કેળવી હતી. વળી કારકિર્દીની શરૂઆત જ પ્રાધ્યાપક તરીકે તેથી નાની મોટી નોંધ લખવાની ટેવ શરૂઆતથી જ. એટલે અમદાવાદથી જયારે સૌરાષ્ટ્રમાં આવીને વસવાનું થયું ત્યારે ઝવેરચંદ મેઘાણીની જેમ કાઠિયાવાડ ખૂંદવાનું મન પણ ખરું! થયું : હજી પણ અહીં કેટકેટલું લોકસાહિત્ય લોક જીભે અકબંધ પડ્યું છે ! માત્ર એને ઉલેચવાની જરૂર છે. દુહા ,છંદ , લગ્ન ગીતો, ગરબા, ગરબી, ફટાણાં, અહીંનાં લોકોની જીભે રમે છે ,જેમાં સમાજની રહેણી કરણી, માન્યતાઓ અને શ્રદ્ધા – અંધશ્રદ્ધા વગેરેનું પ્રતિબિંબ પડેલું છે તે શું લોક ગીતો નથી ?પરંતુ એ લોકગીતોનો વ્યવસ્થિત સંચય કરવાનો વિચાર તો અનાયાસે જ સ્ફૂર્યો !
તે દિવસે સૌરાષ્ટ્રની હાલારી ભૂમિ જામનગરમાં અમને વરઘોડિયાને જમવા નોંતર્યાં હતાં. રસોડામાં ઘરની સ્ત્રીઓ મોંઘેરા મહેમાનો માટે ગરમાગરમ ભજીયાનો ઘાણ અને તાજી પૂરીઓ વગેરેની તૈયારીઓમાં હતી, પુરુષો આગળના વિશાળ દીવાનખાનામાં વાતોએ વળગ્યા હતા. મેં સંકોચ સાથે દેવ મંદિરમાં પડેલાં થોડાં પુસ્તકો ઉથલાવવા માંડ્યાં..અને એક નાનકડી પુસ્તિકા ઉપર મારી નજર પડી ! ત્યાંનાં કોઈ સ્થાનિક ભજનિક કે કોઈ સાધુ મહારાજ કે કોઈએ ભજન ગ્રુપ માટે છપાવી હોય તેવી જોડણીની અસંખ્ય ભૂલોવાળી એ પુસ્તિકા હતી ! પણ તેમાં એક ગરબો હતો ,જેને હું ઘણા વખતથી શોધતી હતી એ જડી ગયો. અમારાં પ્રોફેસર (શ્રી અનિરુદ્ધભાઈ બ્રહ્મભટ્ટે ) એ અલભ્ય ગરબાનો ક્યાંક ઉલ્લેખ કર્યો હતો.
મેં ઝડપથી,રસથી એ પાંચ પાનાંનો લાંબો ગરબો વાંચવા માંડ્યો! તરસ્યાને પાણીનું આખ્ખું ઝરણું મળી જાય તેમ,એક શ્વાસે એ ગરબો હું વાંચી રહી હતી…અને સૌથી વધુ આનંદ આશ્ચર્યની વાત એ હતી કે મેં ધાર્યું યે નહોતું , મારે ખાંખાખોળાં કરીને શોધવા જવાનીયે જરૂર નહોતી; ને મને અનાયાસે એ સાંપડ્યું હતું !અહીં કોઈ લોકસાહિત્ય ભેગું કરવા માટેની શિબિરો કે સંશોધન કાર્ય માટે પ્રોજેક્ટ કે પરિસંવાદો કે ફિલ્ડ વર્ક કરવાનું નહોતું. બસ , મારે દ્રષ્ટિ જ કેળવવાની હતી ! અનાયાસે જ , સહજતાથી હું આ લોકસાહિત્યનો ખજાનો માણી રહી હતી .. મેં પર્સમાંથી પેન્સિલ કાઢીને એ ગરબો મારી ડાયરીમાં ટપકાવવા માંડ્યો અને કોલેજમાં ભણેલી,જાણેલી,માણેલી મેઘાણીની સૌરાષ્ટ્રની રસધાર ફરીથી યાદ આવી ગઈ! મારાં જીવન સાથે એ દિવસથી હાલારી કે ઝાલાવાડી કે ગોહિલવાડી ,સોરઠી – કાઠિયાવાડી સાહિત્યને એક નવું સ્થાન મળ્યું
ત્યાં જ જમવાનાં ભાણા મંડાઈ ગયાં હતાં;પાટલા મુકાઈ ગયા હતા.જમવાનું તૈયાર હતું,વળી વાતાવરણ નવું અને માણસોએ નવાં એટલે એ વાત ત્યાંજ અટકી. હું એક ઇતિહાસનું પાનું જીવી રહી હતી! ઝવેરચંદ મેઘાણી ફરી જાણે જીવંત થયા. મને લાગ્યું કે આજે પણ દુલા ભાયા કાગ , કે પીંગળશીભાઈ કે ગંગા સતી અને પાનબાઈ અને કૈક જાણ્યાં અણજાણ્યા કવિઓનો અમૂલ્ય ખજાનો છુપાયેલો પડ્યો છે ! મેઘાણી ગયા પછી ગુજરાતનું લોકસાહિત્ય આજે પણ આવા જ મેઘાણી જેવા બીજા ટપાલીની રાહ જોતું આજ સુધી ઉભું છે.
ઝવેરચંદ મેઘાણીએ પોતે જ લોકસાહિત્ય માટે કહ્યું છે કે “ ચારણો, લોક કથાકારો , લોકગીતો – ગાયકો કેળનાં ઝાડવાં જેવાં રસ સભર છે, પણ એમનાં હ્ર્દય સ્ત્રોતને ખોલવા માટે પ્રેમ સગાઈની જુક્તિ જોઈએ ! પાણીના નળની જેમ ચકલી ફેરવતાં જ એમાંથી દરેડા નથી પડતા .. જામનગરના એ બહોળા કુટુંબનાં સભ્યો સાથે વાર્તાલાપ દરમ્યાન મને થયું કે અહીંના સમાજમાં ઓતપ્રોત થઈને હું પણ એ રસધારા પ્રાપ્ત કરી શકીશ !
મેઘાણીનું એ શરૂ કરેલ કાર્ય બીજ હજુ પણ ત્યાં એ ધરતીની માટીમાં અંકુર સહ હાજર છે ; ઉત્સાહથી મેં વિચાર્યું .. અને મેં મારી કલમ સાબદી કરી .. કેવો સુભગ સમન્વય ! જાણે કે ભાવતું’તું , ને વૈદે કીધું !મિત્રો આવી તો કેટ કેટલી વાતો મારે તમારી સાથે કરવી છે.બસ આજથી શરુ થતી મારી કોલમ “હાં રે દોસ્તત હાલો અમારે દેશ!”માં  વાંચતા રહેજો.
કાઠિયાવડના એક એક  ગામમાં અને એક એક ઘરમાં હજી આજે પણ લોકસાહિત્ય જીવે છે. ચાલીશ વરસથી પરદેશમાં વસવાટ પછી પણ ગુજરાતી લોકસાહિત્યનું આકર્ષણ ક્યાં ઓછું થયું છે?  બલ્કે , હવે આ સોસ્યલ મીડિયા અને સુવિધાઓને કારણે .. તો જાણે કે સોનામાં સુગન્ધ ભળી છે !
સૌરાષ્ટ્રી ધરતીની અવનવી વાતો લોકસાહિત્યનું માધ્યમ લઈને ,અને ઝવેરચંદ મેઘણીની આંગળી પકડીને કરીશું .. નીચે કોમેન્ટ વિભાગમાં આપના અભિપ્રાય જરૂરથી જણાવશો ..
ગીતા ભટ્ટ

 

7 thoughts on “હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ 1) વિષય પ્રવેશ.

  1. ગીતાબેન, મેં તો તમારી આંગળી પકડી લીધી, તમે બતાવશો, એ બધું જોવા ને માણવા બંદા તૈયાર ..એ હાલો…!

    Liked by 1 person

  2. Thank you , કલ્પનાબેન ! લોક સાહિત્યની વાતો જ એટલી બધી ઇન્ટરેસ્ટિંગ અને અઢળક છે કે હું પણ એ બધું આપ સૌની સાથે માણવા – વહેંચવા વાગોળવા આતુર છું … તમારાં સૌના અભિપ્રાયોની ઇંતેજારી રહેશે ..

    Liked by 1 person

  3. Thank you Ranjanben ! Please , keep reading this column .. તમારા અભિપ્રાય અને સૂચન જરૂરથી જણાવશો …

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s