પ્રેમ પરમ તત્વ : 46 : તહેવાર : સપના વિજાપુરા

ભારતવર્ષ એ તહેવારનો દેશ છે. અહીં દરેક પ્રસંગ માટે તહેવાર હો છે. ઋતુ પ્રમાણે પણ તહેવાર બદલાતા રહે છે, વળી ભારતમાં ઘણા રાજ્યો આવેલા છે તો દરેક રાજ્યના પણ જુદા જુદા તહેવાર હો છે. રક્ષાબંધન, ભાઈબી, કડવા ચોથ, નવરાત્રી, દશેરા, દિવાળી બૈસાખી, હોળી,ગણેશ ચતુર્થી, ઓનમ ,જન્માષ્ટમી, ઈદ વગેરે.

ભારત ના લોકોને ઉજવણી કરવી ગમે છે. અને દરેક તહેવારની પાછળ કાંઈ ને કાંઈ હેતુ અને બોધ રહેલો હો છે. જેમકેહોળીની ઉજવણી માં હોળી સળગાવા આવે છે જેમાં પોતાનામાંથી બુરાઈનેઅહમને  હોળી માં નાખી સળગાવી દેવામાં આવે છે. અને રંગની પીચકારીમાંથી પ્રેમભાવના વરસાવામાં આવે છે. જે ભાઈચારા અને પ્રેમનો સંદેશ આપે છે.

દિવાળી પણ દશેરા પછી આવે છે જેમાં રાવણનો વધ કરી રાવણને સળગાવવામાં આવે છે. દિવાળીનો સંદેશ પણ બુરાઈનો નાશઅને ભલાઈની સ્થાપના છે. શ્રી રામ જ્યારે રાવણનો નાશ કરી સીતાને લઈને અયોધ્યા આવ્યા એટલે અયોધ્યાના લોકોએ અયોધ્યાને કોડિયા  અને દીવા થી શણગારી દીધું. અને આખું અયોધ્યા ઝગમગાટ કરવા લાગ્યું જ્યારે રામ અને સીતા અયોધ્યા પધાર્યા તો ફટાકડા ફોડી એમનું સ્વાગત કરવામાં આવ્યું.  બસ આ રીતે ભલાઈની, સત્યની જીત થઇ અને બુરાઈ અને અસત્અને જુલ્મની નાબૂદી થઇ એટલે ભારત દિવાળી ઉજવી આ પ્રસંગને યાદ કરે છે. દશેરા અને દિવાળી પહેલા નવરાત્રી આવે છે જેમાં ગરબા રમી આનંદ માણવામાં આવે છે.

જન્માષ્ટમી શ્રી કૃષ્ણ ના જન્મ દિવસની ઉજવણી તરીકે ઊજવવામાં આવે છે. તેમાં પણ ઉપર દોરડા પર મટકી  બાંધી ગામના જવાનો એક બીજા પર  ચડી એ મટકી સુધી પહોંચે છે અને મટકીને ફોડે છે જેમાં દહીં ભરેલું હો છે. જવાનો ને  આ તહેવાર ખૂબ ગમે છે. ધમાલ અને મસ્તી.

બૈશાખીમાં ઘઉંનો પાક તૈયાર થા એટલે ખેડૂત આ ઉજવણી કરે છે. ઓનમ  પણ પાક પાકે ત્યારે ઊજવાય છે.

ભારતમાં મુસલમાનની પણ વસ્તી છે. મુસલમાન ભાઈ બહેનો અલ્લાહના હુકમથી આખો મહિનો રોઝા રાખે છે અને 30 રોઝા પુરાથા એટલે ઈદની ઉજવણી કરે છે. જેમાં એક બીજાને ભેટ આપે છે. લોકો ઘરે ઘરે એકબીજાને મળવા જા છે. સવારે નમાઝ થા છે ત્યારબાદ લેક્ચર હો છે જેમાં આખી દુનિયા માટે ભાઈચારાનો સંદેશ હો છે. રોઝા રાખવા એ પણ એક ઉજવણી હો છે. રોઝાનો અર્થ કોઈ પણ વસ્તુને છોડી દેવી. જેમાં સૌથી પહેલા તો અન્ન અને પાણીનો ત્યાગ થા છે. પછી અહમ નોત્યાગ, ખરાબ વિચારોનો ત્યાગ, ગુસ્સાનો ત્યાગ, લાલચનો ત્યાગ,અસત્યનો ત્યાગ, બુરી નજરનો ત્યાગ,કોઈને શબ્દથી કેશારીરિકરીતે ઇજા પહોંચાડવાનો ત્યાગ. 

આ રીતે ભારતવર્ષમાં બધા તહેવારો અર્થપૂર્ણ છે. જો આપણે એ તહેવાર ઉજવીએ તો સાથે સાથે એના બોધને સમજીએ તો એકબીજા સાથે ભાઈચારો રાખીએ તો ઈશ્વર સુધી પહોંચી જઈએ. દરેક ધર્મ એ ફક્ત ભાઈચારા અને પ્રેમનો સંદેશ આપે છે. માનવતા નો સંદેશ આપે છે. ધર્મ તો પછી આવે પહેલા તો” હું માનવી માનવ થાઉં તો  ઘણું “બધા ના ખુદા સુધી પહોંચવાનામાર્ગ જુદા જુદા છે પણ અંતે બધાને એક સ્થાને ભેગા થવાનું છે.પરમ ને પામવા પ્રેમનો માર્ગ  ઉત્તમ છે.

ના તેરા ખુદા કોઈ ઔર હૈ ના મેરા ખુદા કોઈ ઔર હૈ

યેહ જો રાસ્તે જુદા જુદા હૈ વોહ મામલા કોઈ ઔર હૈ

સપના વિજાપુરા

દ્રષ્ટિકોણ 41: ધર્મ, સાહિત્ય, શાંતિ નો સંદેશ 1- ઝોરાસ્ટ્રીઅન અને યહૂદી ધર્મો – દર્શના

મારા, દર્શના વારિયા નાડકર્ણી તરફથી તમોને શાલોમ (યહૂદી અભિવાદન અનુસાર “શાંતિ ભર્યા વંદન”). આવતા શનિવારે વાત કરીશું જૈન ધર્મ ઉપર અને તે પછી શીખ ધર્મ, તે પછી ખ્રિસ્તી ધર્મ, અને તે પછી ઇસ્લામ અને તે પછી હિન્દૂ ધર્મ ઉપર વાત થશે.
ભારતીય ઉપખંડ વિશ્વના ચાર મોટા ધર્મોનું જન્મસ્થળ છે; હિન્દુ ધર્મ, બૌદ્ધ ધર્મ, જૈન ધર્મ અને શીખ ધર્મ. ૨૦૧૧ ની વસ્તી ગણતરી મુજબ, ભારતની લગભગ 80 પ્રતિશત વસ્તી હિંદુ ધર્મનું પાલન કરે છે, 14 પ્રતિશત આસપાસ લોકો ઇસ્લામનું પાલન કરે છે, 2.3 પ્રતિશત ખ્રિસ્તી ધર્મનું પાલન કરે છે, અને 1.7 પ્રતિશત શીખ ધર્મનું પાલન કરે છે. આશરે .36 પ્રતિશત લોકો જૈન ધર્મ નું પાલન કરે છે. અને લગભગ તેમના જેટલીજ સંખ્યામાં છે બુદ્ધિસ્ટ, ઝોરાસ્ટ્રીઅન અને યહૂદીઓ।. આપણા દેશની એ ખાસિયત છે કે ભારત એક ધર્મનિરપેક્ષ દેશ છે જે કોઈ એક ધર્મને પ્રમુખતા નથી આપતો। દરેક ભારતીય નાગરિક ને હક છે કે તે પોતાની જુદી અને વિવિધ ધાર્મિક માન્યતાઓ અને પદ્ધતિઓ દ્વારા ઈશ્વર, અલ્લાહ, પ્રભુ કે દેવી, દેવતાઓને પૂજી શકે.
બેઠક માં “ધર્મ અને સાહિત્ય” શીર્ષક ઉપર આપણે ચર્ચા કરેલી. એ તો ખુબ મોટો વિષય છે. અને આ શીર્ષકની પ્રમુખતા એ છે કે બધાજ ધર્મ માં કવિઓ અને સાહિત્યકારોની સર્જનાત્મક કૃતિઓના આધારે દરેક ધર્મ ને અનોખું સ્થાન પ્રાપ્ત થયું છે. કવિઓ અને સાહિત્યકારોએ તેમના પ્રેમ અને પુણ્યતાની ભાવનાથી ધર્મ ને તેમના શબ્દોમાં વણી લીધો છે. પણ મારુ કહેવું એ પણ છે કે તે સામે ધર્મ વિશેના લેખન થી સાહિત્ય પણ ખીલ્યું છે, ચમક્યું છે અને સાહિત્યનો પણ વિકાસ થયો છે. તેથી ધર્મ અને સાહિત્યનો અરસપરસ નો ગહેરો સબંધ રહ્યો છે.
આમ તો હું ભારત માં પૂજાતા બધા ધર્મ વિષે એકજ લેખ લખવાની હતી પણ ધીમે ધીમે લેખ મોટો થઇ ગયો અને એક લેખ માં બધા ધર્મો ને આવરી શકાય તેમ નથી. તેથી દરેક ઉપર જુદા જુદા લેખ મુકીશ। સૌથી પહેલા ઝોરાસ્ટ્રીઅન અને યહૂદી નો ઉલ્લેખ પછી જૈન ધર્મ, પછી શીખ ધર્મ, તે પછી ખ્રિસ્તી ધર્મ, પછી ઇસ્લામ ધર્મ અને છેલ્લે હિન્દૂ ધર્મ ઉપરના લેખ મુકીશ। ધર્મ અને તેના સાહિત્ય વિષે થોડી ચર્ચા ઉપરાંત દરેક ધર્મ માં શાંતિ વિષે ના ઉપદેશ ને કઈ રીતે આવરી લેવામાં આવ્યો છે તે વિષે પણ થોડી વાત કરીશ।
ઝોરાસ્ટ્રીઅન ધર્મ: દુનિયા નો પ્રાચીન ધર્મ છે. ઈરાન માંથી બહાર આવેલ આ ધર્મ માં માનનારાઓ ઝોરાસ્ટ્ર અથવા જરથોસ્ત અને (Wise Lord) અહુરા મઝદા ને પૂજે છે. એકિશ્વરવાદી આ ધર્મ અનુસાર સ્વર્ગ અને નરક, ખોટા કર્મો અને સારા કર્મો વચ્ચે નો તફાવત, અને મૃત્યુ બાદ નો ચુકાદો એવા સંદેશાઓ બીજા ત્યાર બાદ આવતા ધર્મોએ અપનાવ્યા છે. સાહિત્યની વાત કરીએ તો તેના મુખ્ય સંદેશાઓ અવેસ્તા કરીને ચોપડીમાં નોંધ કરવામાં આવેલ છે અને તેમાં કાવ્યો નો સમાવેશ થાય છે. આ ધર્મ ના મૂકી સંદેશ અનુસાર વ્યકિને જીવન નું ખાસ ધ્યેય એ હોવું જોઈએ કે તે શાણપણ વિઝડમ) કેળવે અને દુનિયા માં આનંદ અને ખુશી ફેલાવે.
ઝોરાસ્ટ્રીઅન પરંપરાગત સાહિત્ય ઘણું વિશાળ છે અને તેમાં 75 કૃતિઓ નો સમાવેશ થાય છે અને તેમાં ધર્મ ના કાયદાઓ ઉપરાંત તે યુગ ની માન્યતાઓ અને રિવાજો અને જ્યોતિષવિદ્યા ઉપર ચર્ચા કરવામાં આવેલ છે. હવે આ શાસ્ત્રો વંચાતા નથી પરંતુ એ જમાના માં ધર્મ ને સમજવા અને સમજાવવા માટે લેખન અને વાંચન નો ઉપયોગ થતા તે રીતે લેખન અને વાંચન નો ખુબ પ્રચાર આ રીતે થયો.
તમે સાંભળેલી વાત હશે પણ આ નાની વાર્તા ફરી કહું છું. તે પ્રમાણે ઝોરાસ્ટ્રીઅન ધર્મ માં માનનારા પારસીઓ ઈરાન માં થઇ રહેલ ધાર્મિક દમન થી બચવા ગુજરાત ના કિનારે ઉતાર્યા અને રાજા જાડી રાણા પાસે આશરો માંગ્યો. રાજાએ જવાબ માં દૂધ થી ભરેલ પ્યાલા સાથે સંદેશ મોકલ્યો કે આમારું રાષ્ટ્ર અમારી પ્રજા થી ભરેલું છે અને તેમાં બિલકુલ તમારે માટે જગા નથી. પારસીઓએ તે પ્યાલા માં સાકર ભેળવીને આ સંદેશ સાથે પ્યાલો પાછો મોકલ્યો કે જેમ સાકર દૂધ માં ભળીને દૂધ નો સ્વાદ વધારે છે તેમજ અમે પણ તમારી પ્રજા જોડે ભળીને તમારી સંસ્કૃતિ ને ચમકાવશું। રાજા ખુશ થઇ ગયા અને તેમણે પારસીઓને આશરો આપ્યો.
યહૂદી ધર્મ: યહૂદી ધર્મ એક પ્રાચીન એકિશ્વરવાદી ધર્મ છે. આ ધર્મ નું સાહિત્ય તોરાહ અને બાઇબલ ના ઓલ્ડ ટેસ્ટામેન્ટ માં સમાયેલ છે. યહૂદી ધર્મ ના સંદેશ અનુસાર માણસો ને ઈશ્વર ના સ્વરૂપ માં બનાવવામાં આવ્યા છે અને માણસો પૃથ્વી ની લય અને પર્યાવરણ ની જટિલ વિવિધતા જોડે સંકળાયેલા છે. યહૂદી ધર્મ અનુસાર પૃથ્વી અને પર્યાવરણ ઈશ્વરે બનાવેલ છે અને માણસોએ પર્યાવરણ નો આદર કરીને રહેવું જોઈએ. પર્યાવરણ ને આદર કરવાનો એક માર્ગ સબાથ છે. તે અનુસાર, અઠવાઈડયા માં એક દિવસ બને તેટલા ઓછા સાધનોનો ઉપયોગ કરવો, ચાલી શકાય ત્યાં ગાડી નો ઉપયોગ કરવો નહિ, ઠંડુ ખવાય ત્યાં ગરમ કરવું નહિ, અને કામ ની બદલે તે દિવસ ઈશ્વર પૂજા અને ચિંતન માં વિતાવવો.
યહૂદી ધર્મ માં સારા કર્મો ઉપર ખુબ મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. અહીં નીચે યહૂદી ધર્મ ના થોડા વાક્યો અનુવાદ કરીને મુકેલ છે.
“વિચારવા ઉપર બહુ મહત્વ નથી. ખાસ મહત્વ એ છે કે તમે કોણ છો અને શું બનવા માગો છો”.
“Gam zu l’tova. – આ પણ સારા માટે જ છે.”
“L’fum tzara aagra – પ્રયત્ન પ્રમાણે જ પુરસ્કાર મળશે।”
“આજ કરતા કાલે તમે વધુ સારી વ્યક્તિ નથી બનવાના, તો કાલ ની તમારે જરૂર જ શી છે?”
“L’Chaim!” – આ જિંદગી ની હર એક પળ ને ઉજવતું પરંપરાગત યહૂદી કહેવત ઉપર”ફિડલર ઓન ધ રૂફ” કરીને એક પ્રખ્યાત ચલચિત્ર માં આખું ગીત ગવાયેલ છે. “જિંદગી હંમેશા તમે ઈચ્છો તેમ જતી નથી પણ ગમે ત્યારે થોડો વિરામ લઈને, થોભીને જિંદગીની ખુશી ને માણી લ્યો કેમ કે આ પળ ફરી પાછી નહિ આવે”.

આવતા શનિવારે જૈન ધર્મ ઉપર થોડી વાતો કરીશું.

હળવેથી હૈયાને હલકુ કરો-૧૯

      અમારૂં કુટુંબ એટલે સુખી કુટુંબ. ‘છોટા પરિવાર, સુખી પરિવાર’. કારણ અમે બે અને અમારા બે. તે પણ એક દીકરો અને એક દીકરી એટલે ભયો ભયો. હું પોતે ભણેલી એટલે શિક્ષણનું મહત્વ સમજુ એટલે બંનેને સરખું શિક્ષણ અને સંસ્કાર મળે એની તકેદારી રાખી હતી. તેમાય દીકરી તો વહાલનો દરિયો અને પાછી પારકી થાપણ એટલે તેને લાડ તો લડાવ્યા જ હોય કારણ ઉંમરલાયક થતા ચરક્લી ઉડી જવાની.
       સમય થતા આ ફરજ પણ પૂરી કરી. અમને એક બીજાની હૂંફ અને સથવારો હતો પણ તેના લગ્ન બાદ તેના અન્ય શહેરમાં જવાથી એક ખાલીપો થઈ ગયો, જાણે શરીરનું એક અંગ વિખૂટું પડી ન ગયું હોય? ભલે ગમે તેટલી માનસિક તૈયારી હોય પણ માનું કોમળ હૃદય એમ થોડી સાંત્વના અનુભવે? એક માના જે વિચારો દિકરીના સાસરે ગયા પછી આવે તેવા વિચારોથી હું પણ બાકાત ન હતી. કેટલાય દિવસો સુધી ઉચાટ રહ્યો હતો કે તે સાસરે સુખી હશે? ત્યાં તે નવા વાતાવરણમાં મૂંઝાઈ તો નહી ગઈ હોય ને? બધા સાથે મનમેળ થાય તેવું ઇચ્છવું પણ સ્વાભાવિક હતું મારા માટે. બહારગામ રહેતી હોય તેને વારેઘડીએ ફોન કરવો તે કદાચ ત્યાના લોકોને અજુગતું તો નહી લાગે વિચારી અચકાતી. છતાં બે-ચાર દિવસે તે કરી લેતી અને થોડોક હાશકારો અનુભવતી.
       જ્યારે પણ આવે ત્યારે નિરાત ન હોય. આવી શું અને ગઈ શું એવો ઘાટ ઘડાય. આવી છે તો બે-ચાર દિવસ વધુ રોકાઈ જા એમ કહું તો નનૈયો જેને માટે કોઈને કોઈ કારણ આપી દીધું હોય. વળી તેની સાસુના જાપ જપાતા હોય. હવે તો તે જ તેની મમ્મી. એક રીતે સંતોષ થતો કે તે સાસરે ગોઠવાઈ ગઈ છે અને સુખી છે. તો પણ આટલા વર્ષોનો સાથ એમ થોડો અવગણાય? જો કે આ બધું જોઈ મને ઇતિહાસનું પુનરાવર્તન થયું જણાયું કારણ મેં પણ મારા લગ્ન બાદ મારી મા સાથે પણ આમ જ કર્યું હતું ને? મારી સાસુએ મને વહુ તરીકે નહી પણ દીકરી તરીકે જ રાખી હતી અને એટલે મને મારૂં સાસરું સાસરું નહી પણ ઘર જણાયું હતું. આ જ વિચારો મેં મારી દીકરીને સમજાવ્યા હતા અને મને આનંદ હતો કે તે તેને પચાવી શકી અને કોઈ ફરિયાદને સ્થાન આપવા દીધું નથી.
     દીકરો પણ વધુ અભ્યાસ કરવા વિદેશ ગયો પણ ત્યાં કાયમ રહેવાનો ન હતો. જો કે તેના ગયા બાદ સૂનકારો અનુભવ્યો પણ દીકરીની વિદાયને કારણે આવી સ્થિતિથી ટેવાઈ ગયેલી એટલે અને સમય થતા તે પાછો આવવાનો છે એટલે પણ તેના ગયાનો બહુ અફસોસ ન હતો.
    તેના ગયા પછી અમે બે એકલા અટૂલા થઈ ગયા. મારા એવણ તો એ ભલા અને એમનું કામ ભલું. મારે હવે પરિસ્થિતિ પ્રમાણે વર્તવું રહ્યું તેની સારી સમજ હતી એટલે અન્ય પ્રવૃત્તિઓ પ્રત્યે મેં ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું. આપણે તો રસોઈના, યોગના એવા વર્ગો શરૂ કર્યા અને તેમ કરતાં દિવસ ક્યાં પસાર થઈ જતો તેની પણ જાણ ન રહેતી. વળી ઘરમાં પણ બે જણને કારણે કામ ઓછું રહેતું એટલે તેની પણ કોઈ ચિંતા ન રહેતી.
      ભણતર પૂરૂં કરી દીકરો પાછો તો આવ્યો પણ પછી લગ્ન થયા એટલે તેમની સ્વતંત્રતા સચવાય સમજી જુદા રહેવાનું નક્કી થયું. શરૂઆતમાં તો માના હાથની રસોઈનો હેવાયો એટલે અવારનવાર આવે પણ જવાબદારી વધી તેમ જ કામકાજનો બોજો પણ વધ્યો એટલે તે પણ ઓછું થઇ ગયું. હવે તો આવનારીના હાથની રસોઈ તેને પ્રિય થઈ ગઈ હતી એટલે મા પાસે જલદી જલદી આવવાનું કોઈ નિમિત્ત પણ ન હતું. પણ હું તો આવી પરિસ્થિતિથી ટેવાઈ ગઈ હતી એટલે બહુ લાગણીશીલ થયા વગર બધું સ્વીકારી લીધું.
     સંબંધોની પળોજણમાં આવી પરિસ્થિતિમાં ફસાયેલા અન્યોને સહેલાઈથી આપણે સલાહ સૂચન કરતા હોઈએ છીએ પણ સ્વ પર તે વેળા આવે છે ત્યારે તે સ્વીકારતા જરા અઘરૂ થઈ પડે છે. તેમ છતાં મનને વાળી લીધું અને નિર્ણય લીધો કે દીકરા-દીકરીના સંસારમાં કોઈ દખલ ન કરવી કારણ તેઓ મારી યોગ્ય ઉછેરને કારણે પોતાની રીતે જીવવાને સમર્થ છે. તેમનો અને મારો સંગાથ આમ સંપૂર્ણ થઈ ગયો છે. તેમના તરફથી લાગણીના તારની વધુ અપેક્ષા ન રાખતા મારે મારૂ જીવન મારી રીતે જીવવાની શરૂઆત કરવી રહી. ભલે તેઓ દૂર રહે પણ તેમના તરફની મારી હમદર્દી ઓછી નહી થવા દઉં. તેમને આપેલી સ્વતંત્રતા જ મને તેમની નજીક રહેવા દેશે. આ જ તો ખૂબી છે વેગળાપણાની. પ્રેમ કરો પણ વળગણ નહી.
         આ અપનાવવાથી મારામાં સહનશક્તિ વધી અને જીવન સ્વસ્થ થઈ જીવવા લાગી. જો આ જ સિદ્ધાંત અન્યો માટે પણ અપનાવું તો? અને તે પણ મેં અમલમાં મૂકી દીધું. અન્ય કુટુંબીજનો અને અડોશપડોશમાં રહેતા લોકો સાથે પણ મેં મારૂં વર્તન સકારાત્મક કરી દીધું. તેઓ જેવા છે તેવા સ્વીકારવામાં મને મુશ્કેલી ન પડી અને મારા આ બદલાયેલા વર્તનને કારણે હું તેમની પાસેથી હવે વધુ પ્રેમભર્યું વર્તન પામવા લાગી. મેં તો પ્રભુને પ્રાર્થના પણ કરી કે મને લાગણીશીલ, સહનશીલ અને પ્રેમાળ બનાવી રાખજે જેથી હું અન્યોને મદદરૂપ થઈ રહું અને તેમની મૂંઝવણ લઈને મારી પાસે આવે ત્યારે સ્વસ્થતા અનુભવે અને મને તેમને માટે યોગ્ય સલાહ આપી શકવાની શક્તિ આપે.
     જો આ અનુભવ અન્ય મહિલાઓ પણ અપનાવે તો તેઓ પોતાના જીવનમાં આવેલા ખાલીપણાનો યોગ્ય સામનો કરી શકશે.

નિરંજન મહેતા

મિત્રો પરિસ્થિતિ ને સ્વીકારવાથી મનનું વંટોળ સમી જાય છે.પીડા સામે સઘર્ષ કરીને તેનો પ્રતિકાર કરીને કે નકારીને અંતે તો વેદના જ ઉપજે છે વાત સ્વીકાર કરી ને જીવનને કમળની જેમ ધીરે ધીરે ખીલવવાની છે.જીવનની પ્રત્યેક ક્ષણ મહત્વની છે.તેમ પ્રત્યેક જણ કંઈકને કંઈક આપણને આપે છે. હા તમારી પાસે પણ જો આવી કોઈ વાત કે કોઈ ઘટના હોય તો જરૂર થી મોકલજો હૈયું પણ હળવું થશે.

૫૦ – કહેવત – ગંગા – કલ્પના રઘુ

જૂનું એટલું સોનું
સોનું ગમે તેટલું જૂનું થાય, એ સોનું જ રહે છે. જૂનું એટલું સોનું એ કહેવત આજના સમયમાં ગહન વિચાર માંગી લે છે. જૂની વસ્તુ, પરિસ્થિતિ કે જૂની વ્યક્તિ, શું સોનાની જેમ આજની સરખામણીમાં કિંમતી કે સારી છે? પ્રશ્ન બહુ મહત્વનો છે.
હમણાં એક વાર્તા વાંચી. એક યુવતીએ નવું રસોડું બનાવ્યું. જૂના વાસણો જે નવા હતાં, છતાંય કાઢીને ઢગલો બાજુ પર મૂકયો. આધુનિક વાસણોથી તેના રસોડાને સજ્જ કર્યું. કામવાળી આવીને આ ઢગલો જોઈને ચિંતિત બની. આટલા બધા વાસણ મારે આજે ઘસવાના છે? યુવતીએ કહ્યું, આ તો ભંગારમાં આપવાના છે. તેણે એક તપેલી માંગી. યુવતીએ કહ્યું, બધું જ લઈ જા. મારે આ વાસણોની જરૂર નથી. તેનું મન નાચવા માંડ્યું. આંખોમાં ચમક આવી. જલ્દીથી કામ પતાવી ઘરે ગઈ. જાણે ખજાનો મળ્યો. તેના ઘરમાં જૂના વાસણો કાઢી નવા ગોઠવ્યાં. વિચાર્યું, ભંગારવાળાને જૂના વાસણો આપી દઈશ. ત્યાં જ એક ભિખારી આવ્યો. તેણે પાણી માંગ્યું. તપેલી ભરીને પાણી આપ્યું. ભિખારીએ તૃપ્ત થઈને તપેલી પાછી આપી તો કામવાળીએ કહ્યું લઇ જા. ફેંકી દેજે. ભિખારીએ પૂછ્યું, તમને આની જરૂર નથી? તો હું રાખી લઉં? કામવાળીએ બધો જ ભંગાર ભિખારીને આપી દીધો. આજે તેની ઝોળી ભરાઈ ગઈ. તે તૃપ્ત થઈ ગયો. આ આખી વાર્તા ઘણું બધું કહી જાય છે.
પરિસ્થિતિ બદલાતાં એકના માટે પિત્તળ બની ગયેલી વસ્તુ બીજાના માટે સોનાની બની જાય છે. શું આપણા જીવનમાં પણ આ નથી? સમાજમાં, દેશમાં, દુનિયામાં જ્યારે યુગ જે ગતિએ ફાળ ભરી રહ્યો છે ત્યારે નવી વસ્તુ જૂની બનતાં એટલે કે આજને ગઈકાલ બનતાં વાર નથી લાગતી.
હા, માનવ ઉત્પત્તિના મૂળમાં જે સંસ્કાર રહેલા છે, જે ધર્મ અને આધ્યાત્મ સાથે જોડાયેલા છે, એ જ માત્ર સોનું કહી શકાય. જ્યાં સુધી માનવ તેના મૂળ સાથે જોડાયેલો છેત્યાં સુધી તેને તેની કિંમત છે બાકી વિજ્ઞાન ગતિમાન છે. અનેક શોધોને પરિણામે મંગળ સુધી પહોંચનાર આજનો માનવ બળદગાડું કે ઘોડાગાડીમાં ક્યાંથી મુસાફરી કરવાનો? હા, અમુક સમય માટે જૂની વાતો યાદ કરીને મ્હાલવી એ તરોતાજા બનવા માટે જરૂરી છે, પરંતુ એ સોનુ નથી જ.
આ સંદર્ભે આજ અને ગઈકાલ, સોનુ અને પિત્તળની સરખામણી અનાયાસે થઈ જાય છે. આજે રોજિંદા જીવનમાં મશીનનો પ્રવેશ અને પરિણામે શારીરિક કસરતે જાકારો લીધો છે. જેને કારણે શારીરિક ફિટનેસ માટે વર્કઆઉટ જરૂરી બન્યું છે. જૂની શિક્ષણ પદ્ધતિ ખર્ચાળ અને અટપટી ન હતી. માતૃભાષાને મહત્વ અપાતું અને ભારતીય સંસ્કૃતિનાં મૂળભૂત મૂલ્યો જળવાઈ રહેતાં. આજે જ્યારે ભણતરના ભાર તળે દબાઈને વિદ્યાર્થીઓમાં આત્મહત્યાના કેસો જોવા મળે છે ત્યારે જૂની અને નવી શિક્ષણપ્રથાની સરખામણી વિચાર માંગી લે છે.
આપણા પૂર્વજોએ કહેલી, મજબૂત દાંત માટે મીઠું ઘસવાની વાત, બ્રશની જગ્યાએ ઔષધિય વનસ્પતિનું દાતણ કરવાની વાત આજે પુનર્જીવિત થતી જોવા મળે છે. ભારતીય સંસ્કૃતિ જૂનીપુરાણી છે. જે આયુર્વેદ તેમ જ યોગનો સ્ત્રોત છે. હોમીઓપથી, એક્યુપ્રેશર તેમજ અનેક પથી શારીરિક તેમજ માનસિક ઉપચારની પદ્ધતિઓ ભારતીય સંસ્કૃતિ અને ઋષિઓની દેન છે. માટીનાં વાસણો તેમજ પતરાળાની જગ્યા ડિસ્પોઝેબલ પેપર અને થરમોકોલ પ્રોડક્ટોએ લીધી. જે રોગોને આમંત્રણ આપે છે. હરીફરીને દુનિયા હવે માટીના વાસણો તેમજ પતરાળાને અપનાવે છે. વિદેશોમાં તેની માંગ, પ્રચાર અને પ્રસાર મોટા પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. આજના યુગની દેન છે કેન્સર જેવી મહાબિમારીઓ, તો વળી તેનું ઓસડ પ્રાચીનમાંથી મળે છે.
આરસના મહેલમાં રહેતા હોય પણ થોડા દિવસ ગારાના ઘરમાં રહેવું, ખુલ્લા આકાશમાં ફળિયામાં ખાટલા પર સૂતા સૂતા આભના તારા ગણવા, ગમાણની વાસ મહેસૂસ કરવી, પરોઢના વલોણાના અવાજ સાથે પ્રભાતિયાના સૂરની સંગત ભલા કેમ ભુલાય? ગામડામાં કે પોળમાં રમતા નિખાલસ બાળકોની કોઈ નિયમ કે રોકટોક વગરની રમતો, સૂરજના કિરણોને લીધે ક્યાંય વિટામિનની ઉણપ નહોતી દેખાતી. આજે દોમદોમ સાહેબી અને સગવડતા વચ્ચે ઉછરનાર બાળકો, અનેક ઉણપો અને રોગો સાથે મોટા થતાં જોવા મળે છે. ગામડું છોડીને શહેરમાં અને પોળ છોડીને સોસાયટીમાં તેમજ વિદેશમાં લોકો વસવા માંડ્યા. પરંતુ નવા આવાસોમાં જૂની વસ્તુઓ જેને ફેશનમાં એન્ટિક કહે છે તેની છાંટ વગર ઘરવખરી શોભતી નથી, એ હકીકત છે.
આજના પરિવર્તનશીલ યુગમાં વોટ્સએપ, ફેસબુક અને મોબાઈલ ફોને માણસને સ્થગિત બનાવી દીધો છે. સ્થગિત પાણીમાં લીલ થાય છે. વહેતુ પાણી ચોખ્ખું હોય છે. આ દશા માણસના શરીર અને મનની થઈ ગઈ છે. ટેકનોલોજીનો ગુલામ, જન્મેલા બાળકની પણ દરકાર કરતો નથી તો પરિવારનો તો પ્રશ્ન જ પેદા થતો નથી. પહેલાંની વ્યક્તિ આત્મનિર્ભર હતી. આજે પરિસ્થિતિ બદલાઈ છે. આજે નવા મશીનો, આધુનિક ટેકનોલોજી અને આદતોએ માણસોને એકબીજાથી દૂર કરી દીધા છે. યુવાનો માટે જ્યાં થનગનાટ અને ભાગદોડ છે ત્યાં આ ટેકનોલોજી ચોક્કસ મદદરૂપ થાય છે. પરંતુ બાળપણ અને ઘડપણમાં જૂનું તેમના જીવનમાં પ્રાણ પૂરે છે. જ્યારે હુંફની, સંગતની જરૂર ખાસ હોય છે ત્યારે આ કહેવત વહાલી લાગે છે.
જૂની રીતભાત, રહેણીકરણી, રિવાજો, દૈનિક ક્રિયાઓ, ઉત્સવ, મેળાવડા, ગીત-સંગીત આપણે છોડી શકવાના નથી. જૂના સંસ્કારો ભલે રૂઢીગત સંકુચિત હતાં, પરંતુ એ આમન્યા અને સામાજિક બંધનોને કારણે ઘર તૂટતા ન હતા. સુખ-દુઃખ વહેંચીને સંતોષનો ઓડકાર  જૂના લોકો ખાતાં. આજે “હું અને મારો પરિવાર”માં વ્યક્તિનું વિશ્વ સમાઇ જાય છે. જરૂર હોય ત્યારે જ એકલતાનો અજગર ભરડો લે છે. માનવ શરીર અનેક રોગોનો ભોગ બને છે. અંતે માણસને ભરખી જાય છે. બીમારી અને તેનો ઈલાજ જાણે મેરેથોનમાં ઉતર્યા હોય!
શ્રીકૃષ્ણના કહ્યા મુજબ “પરિવર્તન એજ જીવનનો નિયમ છે”. જીવનનું કામ છે, વહેવું. વહેવામાં બદલાવ આવે છે. જે ઉગે છે તેનો અસ્ત નક્કી છે. નામ તેનો નાશ હોય છે. એ આધારે વિજ્ઞાન ગતિમાન છે. આજની કાલ બને છે. પરંતુ સોના જેવું કિંમતી અને સારું શું છે તે સમય, સંજોગો અને પરિસ્થિતિ બતાવે છે. અમુક સ્થાપત્યો માત્ર હેરિટેજ બનીને રહી જાય છે. પ્રાચીન સિક્કાઓ અને સ્ટેમ્પસનું તેમજ જૂની શરાબનું મૂલ્ય ઘણું હોય છે. પ્રાચીનતાને ધિક્કારવાની ભૂલ ના કરવી. મા-બાપ ક્યારેય જૂના થતા નથી. જેનું લોહી અને ડીએનએથી આપણા શરીરનું બંધારણ બન્યું છે તેની કિંમત સોનાથી વિશેષ હોય છે. નવીનતાને અપનાવવી રહી, પરંતુ મૂળથી વિખૂટાં પડીને નહીં.

સંવેદનાના પડઘા-૫૧

દસ વર્ષની જીયા કલાસમાં છેલ્લી પાટલી પર બેસીને માથું નીચું કરીને ડૂસકા ભરી રહી હતી.ક્લાસ ટીચર મિસ મેરીની નજર પડતા જ તે જીયા પાસે જાય છેઅને તેને પૂછે છે ,
“ બેટા કેમ રડે છે?” ટીચરનું તેને આવું પૂછવાની સાથે જ તે જોર જોરથી રડવા લાગે છે.
ત્યારે જીયા કહે છે કે “મારું હોમવર્કનું ફોલ્ડર મમ્મીના ઘેર રહી ગયું છે અને પપ્પા મારું લંચ બેગમાં મૂકવાનું ભૂલી ગયા.લંચબોકસ ઉતાવળમાં રસોડામાં જ રહી ગયું.અને ફરીથી ડૂસકે ચડે છે….
જીત અને યાસ્મીનની પરાણે મીઠી લાગે તેવી દીકરી એટલે જીયા.જીત અને યાસ્મીને પોતાની પસંદગીથી લગ્ન કર્યા હતા.તેમના લગ્નજીવનનાં બાર વર્ષ ખૂબ સરસ વીત્યા હતા.અને અચાનક કોની નજર લાગી અને તેમનો સંસાર હતો નહતો થઈ ગયો.
યાસ્મીન ઘર છોડીને જઈ રહી હતી ત્યારે જીત તેને ગળગળા અવાજે કાકલૂદી કરી રહ્યો હતો કે,
“મીનુ,તું મને છોડીને ન જા,હું તારા વગર નહીં રહી શકુ.જીયુનો તો વિચાર કર”
પણ યાસ્મીન જીતની એકપણ વાત સાંભળવા તૈયાર ન હતી.જીયા પણ મમ્મીને રડતી જોઈને રડી રહી હતી.તે માને પૂછી રહી હતી કે “મોમ આપણે કયાં જઈએ છી? ડેડીને મૂકીને મારે નથી આવવું” પણ યાસ્મીન કોઈની કોઈ વાત સાંભળવા તૈયાર ન હતી..
પોતાના જે ઘરને તેણે પ્રેમથી સજાવ્યું હતું તેને તે આજે અચાનક પરાયું લાગવા લાગ્યું હતું.તેના ઘરનું નામ પણ તેમણે ‘જીયા’ રાખ્યું હતુ.જીત નો જી અને યાસ્મીનનો યા……
આ ઘરમાં આજે એની છેલ્લી રાત હતી.પાપણનું એક પણ મટકું માર્યા વગર તે બાલ્કનીમાં ઊભી રહી બેકયાર્ડમાં ઉડી રહેલા આગિયાને જોઈ રહી હતી.આ જ આગિયા તેને આ ઘરમાં રહેવા આવી ત્યારે પ્રેમમાં મદહોશ મોસમમાં ધરતી પર ઊતરેલા તારા લાગતાં હતાં જે આજે એને તેની આજબાજુ ઊડતા ગરમ અંગારા જેવા લાગતાં હતા.જ્યારે કોઈ સંબધ તૂટે છે ત્યારે તેના તૂટવાથી માત્ર બે જ વ્યક્તિના દિલ નથી તૂટતા,તેની આજુબાજુના બધા લોકો – તેમના બાળકો,બંને પતિ-પત્નીના માતાપિતા,કુંટુંબીજનો સૌના હ્દયની દિવાલો પણ હચમચી જાય છે.અને કુદરતમાં પણ આપણા મનનું જ પ્રતિબિંબ આપણને દેખાય છે.
યાસ્મીન ઘરમાં આવી ત્યારથી આજ સુધીના તેનાં લગ્નજીવનનાં એક એક દિવસને યાદ કરીને ,તેના આંસુ રોકાવાનું નામ નહોતા લેતા..તેને આ ઘરમાં જીતે ગોદમાં ઉઠાવીને સરપ્રાઈઝ આપી કરાવેલ ગૃહપ્રવેશ,જીયાના જન્મની વાત સાંભળી જીતે તેને જે રીતે પ્રેમમાં નવડાવી હતી……જીતની કંપનીના અવિરત વિકાસમાં તેનો ફાળો ……તેણે કરેલી અનેક ભવ્ય પાર્ટીઓ …… ખૂબ પ્રયત્ન કરવા છતાં તે કશું ભૂલી શકતી નહતી. તે જીતને બેહદ પ્રેમ કરતી હતી અને આજે………..તેની સગી આંખે જોયેલ દ્રશ્ય ,તેની આંખથી ખસવાનું નામ નહોતું લેતું.સવાર પડતાંજ તે ટેકસી કરી હંમેશ માટે ચાલી ગઈ…..
આ પરિસ્થિતિનો સ્વીકાર કરવો સૌથી અધરો જીયા માટે હતો.કાલ સુધી મમ્મી -પપ્પાની વચ્ચે સૂતી જીયા આજે બેઘરમાં વહેંચાઈ ગઈ….અત્યાર સુધી જીત અને રોમાને આડો સંબધ છે તેવી લોકોની વાતો તો યાસ્મીન કાને ધરતી જ નહોતી.ઓફીસના કામ અંગે બન્નેને સાથે મુસાફરી કરવી પડતી તેથી એરપોર્ટ પર અને રોમાને ઘેર જીતની અવરજવર રહેતી .સેક્રેટરી હોવાનો નાતે ઓફીસ અને બહારની મિટીંગોમાં પણ તે હમેશાં જીતની સાથે જ હોતી.અને લોકોને તો બસ પંચાતનું બહાનું જ જોઈએ .રોમા પણ ઓફીસના અને આસપાસના લોકોને પોતાને જીત સાથે ખાસ સંબધ છે તેવી વાત જ કરતી.
જીયાને કંઈજ સમજ પડતી નહતી! એક અઠવાડિયું મમ્મી પાસે અને એક અઠવાડિયું પપ્પા પાસે.પપ્પાના ઘેર હોય ત્યારે તેની સાથે ક્યારેક સાઇકલની પાછળ દોડતી કે તેની સાથે બોર્ડગેમ રમતી કે ગાર્ડનમાં પાણીની ટોટીથી તેની સાથે પાણીથી રમતી તેની મમ્મી નથી અને મમ્મીના નાના ઘરમાં તેના રમકડા નથી.
જીત તો અચાનક યાસ્મીનના ઘર છોડવાથી સાવ એકલો થઈ ગયો હતો અને જીતની સેક્રેટરી રોમા તો પોતાના દાવમાં પોતે જીતી ગઈ તેનો જશન મનાવી રહી હતી.જીતના પૈસાની કમાણી જોઈને રોમાને કોઈપણ હિસાબે જીત જોઈતો હતો.ઓફીસમાં રોજ જીતની ભાવતી ચીજ લાવીઅઠવાડિયામાં બેએકવાર તે જીતનું ટિફિન ભરેલું જ પાછું જવા દેતી.કામથી બહારગામ જીત સાથે જાય તો પણ જાણીને જીતના રુમમાંથી જ યાસ્મીનને કોઈને કોઈ બહાને ફોન કરતી.રોજ અવનવા બહાના કાઢી જીત તેનેજ વધુ મહત્વ આપે છે તેવું યાસ્મીનને બતાવવા પ્રયત્ન કરતી.પરતું યાસ્મીનને તો તેના પ્રેમ પર અતૂટ વિશ્વાસ હતો.પરતું એ દિવસે તો તેણે હદ જ વટાવી દીધી.યાસ્મીન કોઈ કામથી એક દિવસ માટે બહારગામ ગઈ હતી.રાતની દસ વાગ્યાની ફ્લાઈટમાં પાછી ઘેર આવી તો રોમા જાણીને કોઈ લેટર આપવાનો બહાને જીતના ઘેર આવી અને જેવી યાસ્મીનની ગાડીનો અવાજ સાંભળ્યો તો બાથરુમ વાપરવા બાથરુમમાં જતી રહી અને જેવી યાસ્મીન રુમમાં આવી તો બાથરુમમાંથી કપડાં વગર ખાલી ટુવાલ વીંટીને બહાર આવી.યાસ્મીન આ દ્રશ્ય જોઈને હવે જીતની કોઈ વાત સાંભળવા તૈયાર નહતી.
રોમાના સ્ત્રી ચરિત્રથી અને મંથરાવૃત્તિથી જીત અને યાસ્મીનનો ઘરસંસાર ભડકે બળી ગયો. પરી જેવી
જીયાનું બાળપણ રોળાઈ ગયું.જીતે રોમાને પોતાની કંપનીમાંથી કાઢી મૂકી પણ હવે બહુ મોડું થઈ ગયું…..
યાસ્મીનની દશા ચાતકથી છુટી પડેલી ચાતકી જેવી થઈ ગઈ.તે તેના જીતને કોઈ હિસાબે ભૂલી શકતી નહતી.તેને દરેક વારમાં,તહેવારમાં,ખાન-પાનમાં,પાનખર,વસંત અને વરસાદમાં ચારેકોર જીત જ દેખાતો હતો.જીત વગરની તેની માનસિક હાલત ગાંડા જેવી થઈ ગઈ હતી.તે હવે હરતી ફરતી લાશ જેવી બની ગઈ હતી. તેની જિંદગી સાવ મૂરઝાઈ ગઈ હતી.ખાધાપીધાં વગર સુનમુન ઘરના વરંડાંમાં જતા આવતા લોકોને જોતી તે કલાકો બેસી રહેતી.ક્યારેક તેના મગજમાં શું વિચાર ચાલતો તો એકદમ ઊભી થઈ જીતને ગમતી સાડી પહેરી એકદમ સરસ તૈયાર થઈ જીયાને કહેતી “ચાલો ચાલો જીયુ ,પાર્ટી ફ્રેાક પહેરી તૈયાર થઈ જા હમણાં બધા મહેમાન આવી જશે”
અને પછી ધ્રુસકે ધ્રુસકે રડી પડતી.જાણે તેને થતું…….
તેરે હમ નામકો જબ કોઈ પુકારે કહીં,જી ધડક જાતા હૈ મેરા કહીં તું હી ન હો……
તે દિવસે જીયાની વર્ષગાંઠ હતી.જીયા સવારે જીત સાથે જમવા ગઈ.જીતે પૂછ્યું “બેટા તારે શું ભેટ જોઈએ છે?” ત્યારે પોતાની ઉંમર કરતા મોટી થઈ ગયેલ દીકરીએ કીધું” ડેડી મને એ કહો કે એ રાત્રે એવું શું થયું કે મમ્મી ઘર છોડી ચાલી ગઈ?મને ખરેખર સાચી વાત કહો.” જીતે બધી સાચીવાત જીયાને કહી અને તે પણ કીધુ કે “મેં યાસ્મીનને કેટલુંયે સમજાવા કોશિશ કરી પણ તે મને સાંભળવા તૈયાર ન જ થઈ.બેટા ! તું તારી મમ્મી કેટલી જિદ્દી છે તે જાણેછે ને! મીનુ મારા માટે ખૂબ પઝેસીવ હતી.”જીયાને આજે મમ્મી પર બહુજ ગુસ્સો આવ્યો હતો.તે આજે તો ઘેર જઈને મમ્મી સાથે વાત કરવાનું નક્કી કરીને ઊભી થઈ.જીત તેને ગાડીમાં
યાસ્મીનનાં ત્યાં ઉતારવા આવ્યો.વાતોમાં જીયાને ઘેર આવતા મોડું થઈ ગયું હતું.જીયાની રાહ જોઈને યાસ્મીન વિહ્વળ બની ગઈ હતી.જીયાને પણ ઘેર આવતા મોડું થયું હતું એટલે તેણે પણ પપ્પાને જરા જલ્દી કરવાનું કીધું.
પૂર ઝડપે ગાડી ચલાવતો જીત જેવો યાસ્મીનના ઘર પાસે ગાડી રોકવા ગયો કે યાસ્મીન દોડતી સામેથી આવી. હજુ ગાડીને જીત બ્રેક મારે ત્યાંતો યાસ્મીન જોરથી ગાડી સાથે અથડાઈને ફંગોળાઈને સામે પડી.તેની છેલ્લી કારમી ચીસ પણ હતી……..
જી………ત…. જી…….યા…..
જીયાને પોતાની મા સાથે કરવાની વાત અધૂરી રહી ગઈ……જીત અને જીયા યાસ્મીનના નશ્વર દેહ પર વીંટળાઈને હૈયાફાટ રુદન કરી રહ્યા હતા……

જીગીષા પટેલ 

વાત્સલ્યની વેલી ૪૮) બાળ કેળવણી અને બાળકો ઉપરની આપત્તિ : કેતનની વાત

બાળકો ઉપરની આપત્તિ : કેતનની વાત!
આપણે ત્યાં હજુ હમણાં સુધી બાળકોને શારીરિક શિક્ષા કરવાનું ચાલતું હતું : સોટી વાગે ચમચમ ,વિદ્યા આવે ધમધમ !
જો કે હવે જમાનો બદલાઈ ગયો છે !પણ આપણને જાણીને નવાઈ લાગે કે અમેરિકામાંયે ૧૯૭૦ સુધી એવા કોઈ કાયદાઓ નહોતા જે બાળકોને એબ્યુઝતેમના ઉપર થતાં શારીરિક/ માનસિક ત્રાસથી બચાવે ! વળી બાજુનાપશ્ચિમના વિકસિત દેશોમાં પુનર્લગ્ન , છૂટાં છેડાં અને વિભક્ત કુટુંબોને કારણે સંકટના સમયે બાળકનો પક્ષ લેનાર પણ કોઈ હોય નહીં ! બાળક જિદ્દે ચઢ્યું હોય, માનતું ના હોય ત્યારેઅને ઘર્ષણને કારણેકાંઈ વાગ્યું કર્યું હોય , કે હાથ પગ ભાંગ્યા હોય તો બાળકને શુંથયું છે, કોણે એનો હાથ ભાંગી નાંખ્યો કે બરડામાં શાની સોળો ઉભી થઇ છે, એમ ડોક્ટર પૂછ્યા વિના સારવાર આપી દેતાં! (માબાપ પ્રસંગને અકસ્માત કે જે તે કારણ આપીને ડૉક્ટર પાસે ટ્રીટમેન્ટ કરાવતાં! ) બાળકોની સલામતી અંગેના કોઈ કાયદા નહોતા !
અને અરસામાં આપણે ત્યાં?
આપણે તો મોટા ભાગે સંયુક્ત કુટુંબો હોય, કે અડોશ પડોશમાં સમાજમાં કોઈ સમજુ ડોસા ડોસી મા અને બાળકના ઝગડામાં વચ્ચે દરમ્યાનગીરી કરે એટલે મા કે બાપ જો કોઈ કારણસર બાળકને ઢોર માર મારતાં હોય તો બચાવે.. જો કે, નિશાળમાં છોકરાંઓને શિક્ષકો મારતાં હતાં.. સોટી વાગે ચમચમ ,વિદ્યા આવે ધમધમ !
હા, અમદાવાદની સારી નિશાળો ગુજરાત લો સોસાયટી અને સી એન વિદ્યાલયો જેવી સ્કૂલમાં અભ્યાસને લીધે અમે ભાઈ બહેનોએ આવાં એબ્યુઝ અત્યાચારો જોયાં નહોતાં , પણ વિષે સાંભળ્યું હતું ખરું !
૧૯૮૯ માં અમે ડે કેર સેન્ટર શરૂ કર્યું ત્યારે ભણવામાં અને આવા કાયદાઓ વિષે અમને સમજાવ્યું હતું ,અને એક સજાગ મા તરીકે પણ મને વિષયનું ઘણું જ્ઞાન હતું ! એક શિક્ષક તરીકે, ‘બાળકને મારીને નહીં ફોસલાવી પટાવીને કામ કરાવવું જોઈએતેમ હું માનું . કળથી કામ લેવાય ; બળથી નહીં! એવું હું અમારાં ઘેર બેબીસિટીંગ કરતી ત્યારે પણ ફિલોસોફી!
પણ સૌથી પહેલો વાંધો અમારી સ્ટેટ ઈન્સ્પેક્ટરે અમારાં સરસ મઝાનાં નવાં નવાં ડે કેર સેન્ટરની દીવાલ ઉપરના સુંદર મનમોહક કાનુડા અને જશોદાના ફોટાનો લીધો !! માખણ ખાતો કાનુડો અને કાનપટ્ટી પકડીને ગુસ્સો કરતી જશોદા ! કાશ્મીરી ભરતમાં મોતી અને ઝીણા આભલાંથી વિશાળ ચિત્ર ડે કેરની શોભામાં અભિવૃદ્ધિ કરતું હતું! મને તો મૈયા જશોદા અને નટખટ કાનુડાનું ચિત્ર ખુબ ગમતું હતું!
પણ ઇન્સ્પેકટર બેન તો જાણે પોતે કોઈ ગુનો કર્યો હોય તેટલાં ચિત્ર જોઈને ગભરાઈ ગયાં!
કૃષ્ણના બાળપણની વાતો તો આવી બાળલીલાઓથી ભરપૂર છે એમ એને કોણ સમજાવે ? દામોદર ( દામ એટલે દોરી ,ઉદર એટલે પેટ ! જેના પેટ પર દોરી છે તે દામોદર) ને એની વાર્તાઓ !
જશોદાનો દામોદર ઝાડે બંધાયો , જરા દોરડું ટૂંકું પડ્યું , એનુંયે ચિત્ર મેં ત્યાં લટકાવ્યું હોત એમ એમને કોણ કહે ?
અમે તાત્કાલિક ફોટો ત્યાંથી ઉતરાવી લીધો !
હા , બે સંસ્કૃતિના સંઘર્ષની વાત છે!
આપણે ત્યાં ધર્મને નામે ઘણું બધું થતું હોય, એટલે અહોભાવથી આપણે
જોઈએ!
અને આમ જુઓ તો ક્યાં જશોદાનો કનૈયા પ્રત્યેનો વાત્સલ્ય ભાવ અને ક્યાં સિન્ડ્રેલાની ઓરમાન મા અથવા તો સાત વહેંતિયાઓની
સ્નો વ્હાઇટ કે રપાંઝલ ને નસીબમાં ભટકાયેલ પાલક માતા !
આપણું બાલ સાહિત્ય આમ જુઓ તો ધર્મ સાહિત્ય છે! સાત દિવસની ભાગવત સપ્તાહ બેસે જેમાં કૃષ્ણ જન્મ અને કાનુડાનાં તોફાનો વ્યાસ પીઠ પરથી મહારાજ ભક્તિ ભાવથી ચગાવે ! રામાયણની રામ કથામાંઠુમક ચલત રામ ચંદ્ર ,બાજત પૈદાનિયાએમ મહારાજ ગવડાવે ને બધી વડીલ બેનોડોસીઓ એનાં ઓવારણાં લે !
એમાં ,કોઈ ક્યાંયે પ્રશ્ન ના પૂછે કે, ‘ બધું તો બરાબર છે, પણ કાનુડાને દોરડાથી ઝાડ સાથે બાંધવાની કલ્પના વ્યાજબી છે?’
પણ વાત્સલ્યની વેલીમાં ધર્મ, સાહિત્ય કે નરસૈંયાની ઉચ્ચ ફિલોસોફીઆખરે મલકનો માણીગર મોહન એક નાનીસી ગાંઠે બંધાયો વાત નથી કરવી !
એવાં વિરોધાભાસ ઉભો કરતાં ચિત્રો અમે ઉતરાવી લીધા !
બાળકોને સારી રીતે , સર્વાંગી વિકાસ થાય તે માટે દેશની બાળસંસ્થાઓ અને એના ઉપર ધ્યાન રાખતી એજન્સીઓ કેવી રીતે કામ કરે છે તે બતાવવાનો હેતુ છે!
પણ, નિયમ પ્રમાણે બધું ચાલે શું સદાયે યોગ્ય હોય છે ખરું ?
બાળકનાં હિત માટે દાદાબા કે મા બાપ ઘુરકિયું કરે કે થપ્પડ મારે તેમાં શું વાંધો ? તમે પૂછશો !
કદાચ બાળકને ખોટો મેસેજ પણ મળે .
વિચારે કે તમે મારાંથી વધારે બળવાન છો એટલે મને ફોર્સ કરીને લીલાં શાકભાજી ખવડાવો છો! નહાવું નથી તોયે નવડાવો છો!
દેશમાં , મેં ઘણી વાર આગળ જણાવ્યું છે તેમ, બેપાંચ વર્ષનું બાળક હોય અને માએ છૂટાં છેડાં લઇ લીધાં હોય! નવો બોય ફ્રેન્ડ કોણ જાણે કેવોયે હોય! ને મા પણ આમ જુઓ તો ઘણી વાર પોતાનાં પેરેન્ટસથીયે દૂર હોય! કોણ એને સાંત્વના આપે ? કોની પાસે પોતાનું હૈયું હળવું કરે?
એટલે કે , ફેમિલી લાઈફ અહીંયા આપણે ત્યાં છે તેનાથી જુદી હોઈ, બાળકની સલામતીનો પ્રશ્નએનો શારીરિક અને માનસિક વિકાસ યોગ્ય રીતે થાય, એને ઇમોશનલી અને સોસાયલી ( લાગણીઓથી ઘવાય નહીં અને સમાજમાં ભળતાં સંકોચ અનુભવે નહીં) તે માટે અહીંની ડી સી એફ એસ રાજ્ય કક્ષાએ ધ્યાન રાખતી હોય છે!
બાળકોને મારવાની મનાઈ !
બાળકોને ઘુરકિયાં કરીને વઢવાની મનાઈ!
બાળકોને ભંયકર પરિસ્થિતિ ઉભી કરી ડરાવવાની મનાઈ..
અને બધું વ્યાજબી છે કારણકે અહીંની સોસાયટી અલગ છે!
પણ દેશમાં નવાં નવાં આવેલ લીના અને એનાં પતિને અહીંનો કાયદો ભારે પડેલો !
ત્રણ વર્ષના કેતન ન્હાવા ધોવાં ગલ્લાં તલ્લાં કરતો હતો એટલે ગુસ્સામાં માએ ( કે બાપે ) કંટાળીને જોરથી એને ખેંચીને પરાણે ન્હાવા બેસાડ્યો ત્યાં બાથરૂમના ટબનું બારણું વાગી ગયું ! ઢીમચું થઇ ગયું!
બીજે દિવસે શુક્રવાર હતો, કેતન ડે કેરમાં ગયો .. ટીચરે ઢીમચાંનું કારણ પૂછ્યું અને બાળકે બધી વાત કહી ..
બસ ! સાંજે લીના ડે કેરમાં ગઈ ત્યારે ડી સી એફ એસ નાં માણસો હાજર હતાં!
મારી મિત્ર લીના આજે પાંત્રીસ વર્ષ પછી પણ વાત યાદ કરતાં રડી પડે છે.. કારણ કે ત્રણ વર્ષના કેતન સાથે એક વર્ષની દીકરી જે ગાડીમાં કાર સીટમાં બેઠેલી એને પણબાળકોનો જાન જોખમમાં છેકહીને લોકો બન્ને બાળકોને લઇ ગયેલ ( અને ફોસ્ટર કેરમાં ) રાખેલાં! બીજે દિવસે શનિ રવિની રજા ! છેક સોમવારે સવારે કોર્ટમાં બધું સમજાવીને બાળકો પાછાં મળ્યાં!
કદાચ અતિશયોક્તિ લાગે આવાં નીતિ નિયમોમાં ! પણ નિયમો બાળકોના હિતાર્થે ઘડાયા છે.
એરિસ્ટોટલે બે હજાર વર્ષ પહેલા કહ્યું હતું કે માણસ એક સામાજિક પ્રાણી છે. એટલે આપણાં વર્તન અને વિચાર પર સમાજની અસર થાય છે. અહીંના સમાજમાં વ્યક્તિ સ્વાતંત્ર્ય વિશેષ હોવાથી બાળકોની સલામતી માટે સરકાર બને એટલું કરતી હોય છે.. અને છતાં માણસ કેટલો પોતાને એકલો મહેસુસ કરતો હોય છે!
એવી એક ગુજરાતી છોકરીને અચાનક મળવાનું થયેલ !
લોસ એન્જલસથી શિકાગો ગાડી ડ્રાંઇવ કરીને જતાં રસ્તામાં ગમે ત્યાં સંધ્યા કાળે અમે રોકાઈ જતાં.. ત્યારે એક સાંજ નબ્રાસ્કા જેવા સુષ્ક વસ્તી વિહીન રાજ્યમાંથી પસાર થતાં, સંધ્યાકાળે અમે ત્યાંની એક મોટલમાં રોકાયાં હતાં.. મોટલના રજીસ્ટર પર કામ કરતી પંદરેક વર્ષની ગુજરાતી છોકરીએ બીજે દિવસે સવારે, હિંમત કરીને અંગ્રેજીમાં કહ્યું હતું કે એના બાપે એને ચોખ્ખા શબ્દોમાં કહ્યું હતું કે એણે ક્યારેય ઇન્ડિયન કમ્યુનિટીમાં ભળવાનું નથી. વગેરે .. “મારે મારાં રૂટ્સ જાણવા છે, મારે ઇન્ડિયા અને ઇન્ડિયન સંસ્કૃતિ , એની ભાષા , રીત રિવાજો વિષે જાણવું છે! પણ મારાં મા બાપ મને સમાજઅરે સમાજ માત્રથી દૂર રાખવા માંગે છે! “એણે દબાતાં સ્વરે મને ગભરાતાં ગભરાતાં કહ્યું હતું!
કોઈ પણ કારણસર એના બાપને આપણાં દેશ અને દેશવાસીઓ પ્રત્યે નફરતની લાગણી હતી ! અને એટલે કોઈ પણ કમ્યુનિટીથી એટલે દૂર લોકો રહેતાં હતાં..
દશેક વર્ષ પહેલાની વાત ! વાત્સલ્યની વેલીમાં, આજે પણ એને કાંઈ મદદ કે માર્ગદર્શન કરી શકવા બદલ રંજ અનુભવું છું ! પચાસ પચાસ માઈલ સુધી ત્યાં આજુબાજુમા કાંઈ વસ્તી નહોતી! ( પોતાનાં સંરક્ષણ માટે શું લોકો ગન રાખતાં હશે ? )કદાચ ડી સી એફ એસ આવાં કેસ પર ધ્યાન આપશે એવી હૈયા ધારણા આપીને ભારે હૈયે અમે ત્યાંથી નીકળી ગયાં!
બાળકોના ક્ષેત્રમાં અવનવા , સારા નરસા અનુભવો થયા છે અને શક્ય હોય ત્યાં મતિ પ્રમાણે મેં સાચું ખોટું માર્ગદર્શન પણ આપ્યું છે! એવી એક યુવાન માતાનો ફોન ડોમેસ્ટિક વાયોલન્સ પ્રિવેંશન કેન્દ્રમાં આવ્યો હતો.. તેની વાત આવતે અંકે !

“કવિતા શબ્દોની સરિતા”-રાજુલ કૌશિક

મિત્રો,
રાજુલબેનની કોલમ કવિતા શબ્દોની સરિતા ના ૫૧ લેખ પુરા થાય છે.
તો ચાલો રાજુલબેનને વધાવીએ.
રાજુલબેનની કલમ વધુ ગદ્ય લખતી અને તેને મેં જયારે કવિતા પર લખવા કહ્યું ત્યારે થોડા અચકાયા મને કહે હું કદાચ ૫૧ લેખ પુરા નહિ કરી શકું તો ? એ એમની અવઢવ માત્ર હતી. કવિ અને કવિતા તરફનો આદરભાવ અને એ વણખેડ્યા ક્ષેત્રને પુરતો ન્યાય આપી શકશે કે કેમ એની અવઢવ હતી.  
એ પલાયનવાદી પણ નથી અને નથી એ નિરાશાવાદી. નથી કર્યું એ કામ એમણે સ્વીકાર્યું ત્યારે આદરભાવ થયો અને મારી નજરે માન પણ વધ્યું. શરૂઆતમાં  ભલે અચકાયા પણ પછી સરિતાના વ્હેણમાં એક પછી એક લેખ લખાયા, કવિતાની પંક્તિ મળી એના કરતા કહીશ પંક્તિઓ જાણે ફૂટી.
દરેક વ્યક્તિમાં અંદરની લખવાની ઉત્સુકતા,  જીજ્ઞાસા હોય છે. રાજુલબેનમાં પણ લખવાની ધગશ હતી અને માટે જ કવિતા જાણતા અજાણતા એના જીવનમાં પ્રવેશી ગઈ પાન લીલું જોયું અને હરીન્દ્ર દવે યાદ આવી ગયા ડુંગરો જોયા અને ઉમાશંકર જીવિત થયા અને એમની કલમે કવિતાનો લય જાણે વહેતો કર્યો. તમે હું આપણે સૌ જાણે ખેચાંતા ગયા આપણે સૌ માણતા ગયા કવિતાને, ભાષાની એક પરિપક્વ અભિવ્યક્તિને વાંચતા ત્યારે દરેક કવિ પણ જાણે જીવંત થયા, કવિતામાં જે આનંદ, જે રસ છૂપાયેલો હોય છે તેને શોધી અનુભવી એક ભાવકની જેમ પ્રગટ કર્યા અને એમ કરતા રાજુલબેને કવિની સર્જકતાને ગરવી ઊંચાઈ આપી.
એટલું અહી ચોક્કસ કહીશ કે આજની તારીખે કવિતાના પ્રકારો હેતુઓ ભલે બદલાયા હોય પણ કવિતાના તત્વ આજે પણ આપણને સૌને જોડી રહ્યા છે. જેનો અહેસાસ રાજુલબેને કરાવ્યો અને એના એમના લેખમાંથી કવિતાનો કલરવ પ્રગટ થયો, ક્યારેક એમણે રણમાં વાદળી પણ વરસાવી તો ક્યારેક પાંપણના બંધ તોડી આપણને લાગણીના પૂરમાં ખેચી લઇ ગયા. કવિની કવિતાને પૂરી પ્રમાણિકતાથી ન્યાય આપ્યો પોતાના શબ્દોમાં કવિનો અવાજ શબ્દ અને કવિતાનું સત્વ અને તત્વ દટાઈ ન જાય તેવી જાગૃતા સાથે બધા લેખ લખ્યા પોતે કવિના શબ્દને માણ્યો અને કવિના મિજાજને ભાવને ઓળખી જીવંત કર્યા.
કેટલીક પંક્તિઓ એવી હોય છે કે સમગ્ર કાવ્યના સંદર્ભ વિના પણ માણી શકાય છે એની ખાત્રી અને અહેસાસ રાજુલબેને કરાવ્યો તો ક્યારેક ફૂલો તો ક્યારેક સુંગધની હવા,સાથે વેદના અને સંવેદનાની ભૂમિકા રાજુલબેને પ્રગટ કરી. કવિ તો પ્રકૃતિના સૌન્દર્યને અને પ્રેમીની વેદનાને અનેક પ્રકારે વર્ણવે પણ કવિ અને તેની કવિતા વિશે ચાલતી કલમે વાત કરવી એ પવન પર જાજમ પાથરવા જેવી વાત છે. પણ રાજુલ બેને તેમના ૫૧ લેખો પુરા કરી આપણને “કવિતા શબ્દોની સરિતા”માં સાહિત્યનો આનંદ કરાવ્યો. બેઠક અને તેના દરેક સર્જકો અને વાંચકો તરફથી રાજુલબેનને ‘અભિનંદન’.
હું એમને ફરી આમંત્રણ આપું છું કે જાન્યુઆરી મહિનાથી આપ “શબ્દોના સર્જન” પર એક નવા વિષય સાથે આપની કલમ રજુ કરો. તે દરમ્યાન આ લેખ લખતા થયેલા આનંદ અને અનુભવને આપ દર સોમવારે લખી ચાલુ રાખો જેથી બીજાને લખવાની પ્રેરણા મળે.
આપણી ભાષા સમૃદ્ધ છે માટે વાંચન અને સર્જન સાથે ગતિમય રહેવી જોઈએ. આપણી માતૃભાષાને સાચવવાની જવાબદારી સૌની છે. રાજુલબેન તમારા યોગદાનની ‘બેઠક’ કદર કરે છે અને અમે તમારા માટે ગૌરવ અનુભવીએ છીએ.
         – પ્રજ્ઞા દાદભાવાલા

પ્રેમ પરમ તત્વ : 45:એહસાન : સપના વિજાપુરા

એહસાન મેરે દિલપે તુમ્હારા હૈ દોસ્તો 
યે  દિલ તુમ્હારે પ્યારકા મારા હુઆ હૈ દોસ્તો 
એહસાન તેરા હોગા મુજપર  દિલ ચાહતા હૈ વોહ કહેને દો 
મુજેહ તુમસે મહોબત હો ગઈ હૈ મુજેહ પલકોકી છાવમે  રહીને દો 
એહસાન ના કેટલાય પ્રકાર છે દોસ્ત પર એહસાન, પ્રેમી પર એહસાન પણ સૌથી વધારે અને મહાન એહસાન છે માબાપ પર એહસાન!! 
 એહસાન નો બદલો એહસાન સિવાય બીજો કોઈ નથી. તમને બધાને તમારા માબાપ પર  એહસાન કરવાનો હુકમ થયો છે અનેજો માબાપ તમારા પર ગુસ્સો કરે તો એની સામે ઉફ પણ નહિ કરતા. આ કુરાનની આયાત છે. 
એહસાન કરવો એટલે ભલાઈ કરવી.  ખાલી માબાપ સાથે  નહિ પણ દરેક  માનવજાત પર એહસાન કરો. ભલાઈનો બદલો ભલાઈથી મળશે.  માબાપ ના એહસાનનો બદલો તો કદી વાળી  શકાતો નથી તેથી અલ્લાહે હુકમ આપ્યો કે તારા માબાપ પરએહસાન કર.
અહીં મને ટોડરમલ ની વાત યાદ આવે છે કે એક વખત ટોડરમલે એની મા ને કહ્યું મા તારા બધા એહસાન ઉતારી દેવા શું કરવું?  મા  એ કહ્યું કે બસ એક રાત તું મારી સાથે સૂઈ જા  તો તારી પર મારા કરેલા બધા એહસાન ચૂકવાઈ જશે.ટોડરમલ તૈયાર થયા. એ રાતે એ મા સાથે પથારીમાં સુવા ગયા. જરા એમની આંખો ઊંઘથી ભારે થઇ એટલે માં એ એને ઉઠાડી અને કહ્યું  મને તરસ લાગી છે પાણી આપ. એ પાણી લઇ આવ્યા. મા એ થોડું પાણી પી ને બાકીનું પથારીમાં ઢોળી  નાખ્યું. એમને  ગુસ્સો આવ્યો છતાં કશું બોલ્યા વગર સૂવાની કોશિશ કરી. એમની આંખો ઊંઘથી બોજલ થઇ એટલે મા એ ફરી પાણી માગ્યું.  ફરી એ વસ્તુ મા એ કરી હવે ટોડરમલ નો ગુસ્સો કાબુમાં ના રહ્યો એમને કહ્યું કે મા  આ શું પથારી ભીની કરી મારે સૂવું શી રીતે? માં એ હસીને કહ્યું , બેટા  તું તો એક રાતમાં થાકી ગયો, હું તો તું ત્રણ વરસનો થયો ત્યાં સુધી તારી કરેલી ભીની પથારીમાં સૂતી હતી અને તને સૂકામાં  સુવાડતી હતી. ભીને સુઈ પોતે સુકે સુવાડ્યા આપને , એ અમીમય આંખને  ભૂલીને ભીંજવશો નહિ  આ તો ખાલી પાણી છે એ તો તારી કરેલી ગંદગી હતી. પણ આ તો ફક્ત ત્રણ વર્ષના એહસાનની વાત છે. એ સિવાય લાખો એહસાન કર્યા એ તો ગણાવી પણ નથી શકતી.  હવે કહે તું ઉતારી શકીશ મારું ઋણ ? ટોડરમલે કાન પકડ્યા કે માનું ઋણ  ઉતારવું શક્ય નથી. 
કહેવાય છે કે છોરું કછોરું  થાય પણ માવતર કમાવતર ના થાય.એટલે કોઈપણ હાલતમાં માના   દિલમાંથી તો દુઆ નીકળતી હોય છે. ઈશ્વર બધે પહોંચી વળતો ના હતો તેથી એને મા બનાવી દુનિયામાં ભલાઈ ફેલાવવા માટે. વળી ઈશ્વરને ભજવાથી મા નથી મળતી પણ માની સેવા કરવાથી ઈશ્વર ચોકક્સ મળે છે. તો માબાપ પર એહસાન કરો જેવા  એને તમને બાળપણથી જવાની સુધી પહોંચાડવામાં એહસાન કર્યા એવા એહસાન તમે એના વૃદ્ધાવસ્થામાં કરો. જો ઇશ્વર ને પામવો હોય તો એક સહેલો માર્ગ માબાપની સેવાનો છે. તમને ઈશ્વર ઊંચા સ્થાન બેસાડી દેશે. શ્રવણકુમાર જો માબાપને ખભા પર બેસાડી યાત્રા કરાવી શકે તો ટ્રેનની ટિકિટ લઇ આજનો શ્રવણ કુમાર માબાપને યાત્રા પર  મોકલી શકે છે. ઈશ્વરનો પરમ પ્રેમ પામવો હોય તો માબાપ પાર એહસાન કરો ભલાઈ કરો. લોકો સાથે ભલાઈ કરો એહસાન કરો. તમને ઈશ્વર શોધતો આવશે. 
સપના વિજાપુરા 

દ્રષ્ટિકોણ 40: નાણાકીય સ્વતંત્રતા અને સમજણ – દર્શના 

નમસ્તે મિત્રો। શનિવારે પ્રકાશિત થતી દ્રષ્ટિકોણ કોલમ ઉપર હું, દર્શના વારિયા નાડકર્ણી તમોને આવકારું છું. ઓક્ટોબર ની 12 તારીખે રાષ્ટ્રીય બચત દિવસ ઉજવાય છે. આજે આપણે બચત વિષે તો નહિ પરંતુ નાણાકીય સમજણ અને નાણાકીય સ્વતંત્રતા ઉપર થોડી વાત કરીએ। આપણે ભારતીય લોકોને બચત શીખવાની કદાચ એટલી જરૂર નથી પણ ખાસ કરીને સ્ત્રીઓને નાણાકીય સમજણ કેળવવાની જરૂર છે.
આ એક સ્ત્રીઓને લાગુ પડતી વાત છે કે ક્યારેક આપણે નાણાકીય વાતોમાં બિલકુલ રસ ધરાવતા નથી અને તે વિશેની બધી જવાબદારી આપણા પતિને સોંપી દઈએ છીએ. મારી પોતાની જ વાત કરું તો અમારા લગ્ન માં થી છુટા થતા સૌથો મોટો ભય મને નાણાકીય જવાબદારી ઉપાડવાનો હતો. હું કમાતી તો હતી જ. પરંતુ મારી કમાણી ના ચેક આવે તો મારા પતિના હાથ માં સોંપી દવ. મારે કામ માટે સફર કરવાની આવે ત્યારે તેને કહી દવ કે મારે બહારગામ જવાનું છે તો મને પૈસા જોશે અને તે લાવી આપે. હું બધુજ કામ કરતી સિવાય કે પૈસા ને સમજવાનું। એટલે સુધી કે હું ક્યારેય એટીમ માં પણ જતી નહિ અને મને પાસ્વર્ડ પણ યાદ હતો નહિ. મને એક જાત નો ભય હતો કે પૈસા સંભાળતા મને આવડશે જ નહિ અને મારા પતિએ વારંવાર મને સંભળાવેલ પણ ખરું કે આ બાબત સમજવાની તારી શક્તિ નથી. 
પરંતુ નાણાકીય જવાબદારી સમજવાની દરેક વ્યક્તિને જરર હોય છે. પતિ બધું સારી રીતે સંભાળતા હોય છતાં પણ જીવન નો ક્યારેય ભરોસો નથી અને થોડી સમજદારી તો દરેકે કેળવવી જ જોઈએ।  
પણ આ એટલો મોટો વિષય છે કે અહીં એક નિબંધ માં તે વિષે જાણકારી આપી શકાય નહિ તેમજ હું આ બાબત માં નિષ્ણાત નથી પણ કામચલાઉ થોડી સમજણ મેં કેળવી છે. હું થોડુંઘણું અહીં શેર કરીશ અને તે પછી આશા રાખું કે તમે પણ થોડી ઘણી તમારી સમજણ વિષે શેર કરો (ખાસ કરીને પુરુષ ભાઈઓ) તો આપણે બધાને થોડું શીખવા મળે. 
1) સૌ પ્રથમ કપટથી સાવધ રહેવું – આપણે નાણાકીય દેખરેખ સાંભળતા હોઈએ ત્યારે સૌ પ્રથમ કૌભાંડકારો થી સાવધ રહેવું તેથી પૈસા ગુમાવવાનો વખત ન આવે. તે માટે — ક્યારેય કોઈને ફોન ઉપર સોશ્યિલ સેક્યુરીટી નંબર અને બીજી નાણાકીય માહિતી આપતા પહેલા ખુબ વિચાર કરવો। શંકા જેવું લાગે તો તરતજ હેલ્પલાઇન માં ફોન કરી શકાય છે. 
2) નિષ્ણાતોની સલાહ લઇ શકાય છે – મારી બાબત માં મને નાણાકીય જવાબદારી સંભાળવામાં સૌથી વધુ સફળતા નિષ્ણાતોની સલાહ દ્વારા મળી છે. છુટા થવાનો નિર્ણય માત્ર કર્યો હતો ત્યારે મારી દોસ્તી એક નાણાકીય નિષ્ણાત બહેન સાથે થઇ. અને વર્ષો બાદ પણ અમારી દોસ્તી ગાઢ છે અને તે જોબ બદલે તો હું મારો પોર્ટફોલિયો તેની સાથે તેની નવી બેન્ક માં લઇ જાવ છું. તે શાંતિથી મને બધુજ સમજાવે છે અને લાંબી દ્રષ્ટિ થી સંભાળવાની વ્યૂહરચના વડે બધું સંભાળે છે. તેમજ મારા ટેક્સ કરનાર ભાઈ પણ તે રીતેજ મારુ કામ કરે છે. અને એક સહેલી જે મારી રીયલ એસ્ટેટ એજેન્ટ પણ છે તેની સાથે પણ મારી ગાઢ મૈત્રી છે અને મને તેની સલાહ માં પૂરો વિશ્વાસ છે. તો આપણને સારી સમજણ ન હોય તો સારા નિષ્ણાત ની સાથે સબંધ કેળવવાથી ઘણી મદદ થઇ શકે છે. 
3) વિલ બનાવવું જરૂરી છે – તાજેતરમાં એક વિલ બનાવનાર એટર્ની જોડે અનાયાસે મારુ મળવાનું થયું। તેણે  મારુ વીલ બનાવવાનું કામ કર્યું તેમાંથી મને ઘણું શીખવા મળ્યું। વીલ બનાવવું શા માટે જરૂરી છે? કેમકે તેના વગર જો કોઈ મૃત્યુ પામે તો આપણી ઈચ્છા પ્રમાણે નહિ પરંતુ તે સ્ટેટ ના કાયદા પ્રમાણે મિલકત ની વહેંચણી થાય. તે માટે વારસદારોને પ્રોબેટ પ્રક્રિયા નો સામનો કરવો પડે અને તે માટે સમય અને પૈસાનો વ્યર્થ બગાડ થાય. જો વીલ પ્રમાણે કુટુંબ ના સભ્યો અથવા ચેરિટી માં મિલકત વહેંચવામાં આવે તો એસ્ટેટ ટેક્સ માં પણ ઘટાડો થઇ શકે. 
4) પોતના જીવન માટે પૈસાની વ્યવસ્થા રાખવી – જૂની પરંપરા મુજબ અને બાળકો પ્રત્યે લાગણી વડે ખેંચાઈને માં-બાપ ઘણી વાર બાળકો ના નામ ઉપર બધી મિલકત મૂકી દ્યે છે. તેમાં એક પરિસ્થિતિ બાગબાન જેવી સર્જાઈ શકે. પણ તેવું ન થાય તો પણ તે સૌથી ઉત્તમ માર્ગ નથી અને આ સમયમાં તે  વ્યવહારુ વ્યવસ્થા નથી. મૉટે ભાગે બાળકો તેમના સમય પ્રમાણે પ્રગતિ કરતાજ હોય છે. અને પોતાની મિલકત પોતે સુરક્ષિત રાખી અને માં-બાપ રહી શકે તો બાળકો માટે તેમને મોટી ઉમર માં સંભાળવાવાનો બોજો ઘટે છે, વધતો નથી. અને માં-બાપ અને બાળકો પૈસા ની જટિલતા માં ગૂંચવાઈ જવાની બદલે પ્રેમ ના બંધને રહી શકે છે. આજના જમાના માં લોકો માને છે કે આપણે આપણા પોતાના માટે જીવવાની વ્યવસ્થા કરીને કોઈના ઉપર બોજો બનવું નહિ. 
તમે કેળવેલી સમજણ અથવા તમારા અનુભવ અહીં શેર કરશો તો બધાને શીખવા મળશે અને તે માટે પહેલેથી જ તમારો આભાર।

હળવે થી હૈયાને હલકું કરો.-૧૮

અનુભૂતિનું અત્તર -2

ઉડાન

31 ઓગસ્ટ, 2019.લંડન. આંખો ખુલતા જ સવારનો ઉજાસ ભરેલી દિશાઓ જોવાને ટેવાયેલી હીના આજે ચોતરફ અંધકારમાં જ ઉઠી ગઈ .વહેલી સવારની ઠંડીમાં ફટાફટ રૂટિન આટોપવા લાગી . આજ નો દિવસ તેના માટે બહુ ખાસ છે. આજે તેના પગ રોજ કરતા વધુ ઝડપથી દોડી રહ્યા છે. સ્વ માં શ્રદ્ધા છે ને મનમાં  છે આશા..તે રસોઈ કરતા મીઠા ભાવવાહી સ્વરમાં પ્રાતઃ વંદના ગાઈ રહી છે.બેકયાર્ડમાંથી તાજા ફૂલો લાવી પૂજા કરી ,સ્વર્ગસ્થ માતાની છબીને પ્રણામ કરી ,તેનો ફેવરિટ ઓરેન્જ કલરનો ડ્રેસ પહેરી ઑફિસ જવા નીકળી. પતિ બોબ સાઇકલ રેસિંગની પ્રેક્ટિસ માટે નીકળી ગયા છે.  રોજનો આ રસ્તો પણ આજે કાંઈ વધુ લાંબો લાગે છે. પોતાની કંપનીની ઓફિસ પહોંચી કામમાં પરોવાઈ જાય  છે.
           આજનો દિવસ ખૂબ વ્યસ્ત છે. પહેલા સેશનમાં એક વર્કશોપ છે સાઉથ બેડસ ગોલ્ફ કલબમાં- How to grow your business with high performing team. અને ત્યારબાદ રૂટીન કામ.  પોતાના કામ પ્રત્યે કમિટેડ હીના વ્યસ્ત છે કલાયન્ટ  મિટિંગમાં.  ત્યારે જ બ્રિટનના  અતિ પ્રતિષ્ઠિત એવા નેશનલ એવોર્ડ ફોર બેસ્ટ બીઝનેસ વુમન,2019 ના 3 ફાઈનલિસ્ટ નું નોમિનેશન જાહેર થાય છે જેમાં એક નામ હીના નું પણ છે. પુરી ઓફિસમાં હર્ષોલ્લાસ છવાઇ જાય છે ને પૂરો સ્ટાફ તાળીઓના ગડગડાટ સાથે હીનાની કેબિનમાં પહોંચી જાય છે. આ કંપની એ તેનું બ્રેઈન ચાઈલ્ડ છે- તેની સ્થાપનાથી લઈને આજ સુધી પોતાના ખૂનપસીનો એક કરી આ લેવલે પહોંચાડી છે.તેનું વિઝન, તેનું સ્વપ્ન, તેની મેહનત ,તેની કાળજી ને તેનો પ્રેમ આ કંપનીના પાયામાં છે.
         બધાના અભિનંદન સ્વીકારી પોતાની કારમાં ઘેર જવા નીકળે છે તો રિયર વ્યુ મીરરમાં પાછળ હીથરો એરપોર્ટ નજરે પડે છે ને તેને યાદ આવે છે  7 ઓક્ટોબર, 1972 નો એ દિવસ જ્યારે હીથરો એરપોર્ટ,  લંડનમાં પહેલી વાર પગ મૂક્યો. કંપાલામાં રહેતો માતાપિતા અને બે દીકરીઓનો આ પરિવાર ઇદી અમીનના દેશ છોડીને જવાના ફરમાનના કારણે બ્રિટિશ પાસપોર્ટના આધારે લંડન પહોંચે છે. મોટી દીકરી હીના 18 વર્ષની, યુવાનીના ઉંબરે પગ માંડતી, આંખોમાં અનેરા અરમાન અને દિલમાં ધગશ આભને આંબાવાની, નમણા નાક-નેણ ને પારેવા જેવી ભોળી, સુંદર મુગ્ધા તો નાની દીકરી  રીના હજુ 12 વર્ષની- દુનિયાદારીથી સાવ અજાણ , દુન્યવી કે સામાજિક, રાજકીય પરિસ્થિતિના પડકારો  તેના કુમળા દિમાગની સમજની બહાર હતા. માતા બિંદુ એક મોટા ખાનદાન  કુટુંબની દીકરી પણ બહુ ભણે એ પહેલાં તો લગ્ન થઈ ગયા ને આફ્રિકા પહોંચી ગઈ.  શૈક્ષણિક ડિગ્રી ભલે ન હતી પણ દેખાવમાં ખૂબ સુંદર, તેજસ્વી દિમાગ અને ખુદદારી તો એવી કે  ક્યારેય પોતાની મુશ્કેલીઓ માટે કોઈ પાસે હાથ લાંબો ન કરે કે ન કોઈ પાસે રોદણાં રડે. પતિ પ્રવીણ આફ્રિકામાં બિઝનેસ કરે પણ મૂળમાં જુનવાણી ને થોડો શંકાશીલ સ્વભાવ. આ કારણે બિંદુને ઘણું સહન કરવું પડે. પણ તે દીકરીઓના ભવિષ્યને સામે રાખી પોતાનું જીવન ચલાવે રાખે.
                 હવે જ્યારે તેમને દેશ છોડવાની મજબૂરી આવી તો તેમના માટે તે કસોટીની નિર્ણાયક ઘડી આવી. પ્રવીણને તો નવી જગ્યાએ કોઈ કામ કરી મેહનત કરવાની તૈયારી જ ન હતી. તેના વિચારો પ્રમાણે તે 18 વર્ષની હીનાને ઈન્ડિયા જઈને પરણાવવા માંગતા હતા ને બાકી નિવૃત થઈ આરામ કરવો હતો. તેણે બિંદુને કહી દીધું કે તમારે લંડન રહેવું હોય ને મજૂરી કરવી હોય તો કરો, હું તો ઇન્ડિયા જઈ આરામ કરીશ. ને  ખરેખર તે મા-દીકરીઓને લંડનની શેરીમાં બેસહારા મૂકીને ઇન્ડિયા પહોંચી ગયો.ફાઇટ અથવા ફ્લાઇટ ની આ ઘડીમાં સ્પિરિચ્યુઅલ બેકગ્રાઉન્ડ ધરાવતી માએ દીકરીઓને જીવનના એવા પાઠ ભણાવ્યા કે જે જિંદગીભર માર્ગદર્શક બની રહ્યા. પહેલું કામ એ પરિસ્થિતિ નો સ્વીકાર, શંકાથી નહિ પણ શ્રદ્ધાથી ચાલવું, મોટા સ્વપ્નો જોવામાં કઈ ખોટું નથી પણ પછી એ સ્વપ્નોના મહેલને જમીન પર ઉતારવા પ્રયત્નો કરી પાયા ચણવા.
             રીના તો નાની એટલે સમજે નહીં પણ બિંદુ અને હીનાએ પોતાના  ભવિષ્યનું બલિદાન આપવાના બદલે કઠોર અને કાંટાળો માર્ગ પસંદ કરવાનું સાહસ કર્યું. બંને એકબીજાને હિમ્મત આપીને નોકરીની શોધમાં લાગી ગયા. એક જ અઠવાડિયામાં હીનાને ટેલિફોનિક કંપનીમાં કામ મળી ગયું. પણ માતા બિંદુને કામ મળતા 40 દિવસ થયા. શિફ્ટ ડયુટી માં કામ, નવો દેશ, નવા લોકો, અલગ આબોહવા, પોતાનું ઘર પણ નહીં, કોઈ સંબંધી ને ત્યાં રહેવાનું- પડકારોનો પાર નહીં પણ આ મા-દીકરી એવી માટીમાંથી બનેલા કે એમ હિમ્મત હારે કે ડગે નહીં. થોડા જ સમયમાં ભાડે ઘર લઇ લીધું. તેમના ઈરાદા  વધુ મજબૂત બનતાં ગયા ને હીનાએ તો સાથે હ્યુમન રિસોર્સ મેનેજમેન્ટ નો અભ્યાસ પણ કર્યો. પોતાના અથાક પ્રયત્નો, કાબેલિયત અને મહેનતના જોર પર ધીમા પણ મક્કમ પગલે કારકિર્દીનો ગ્રાફ ઉપર ચઢતો રહ્યો. ને એરપોર્ટ પર  HR ઓફિસરની જોબ મળી ગઈ. ને સમય જતાં HR મેનેજર બની.
         એક મેનેજમેન્ટ વર્કશોપમાં હીનાની મુલાકાત બોબ સાથે થઈ. બોબ પણ એરપોર્ટ પર કામ કરતો. બંનેની આંખોમાં હતી એકમેક માટે કોઈ અજબ ઓળખાણ, એકના દિલની ધડકન બીજાએ સાંભળી, મૈત્રી પ્રેમમાં પરિણમી ને ઓગળી ગયા દેશ, ધર્મ, રંગ કે જાતિ ના સર્વ બંધનો. હીનાએ માતાની રજા લઈ ,પાનેતર પહેરીને મંદિરમાં અને ગાઉન પહેરીને ચર્ચમાં મનના માણીગર સાથે  જીવનના તાર જોડ્યા.
             પ્રેમ અને સમજદારીની મિસાલ બની આ યુગલ નવા નવા કીર્તિમાનો  સર કરતું રહ્યું. બોબના  રસના વિષય હતા ફોટોગ્રાફી, સાઇકલ રેસિંગ, કાર રેસિંગ તો હીના માટે તેની કેરિયર, સંબંધો મહત્વના હતા. તેનો પ્રેમાળ સ્વભાવ તેના સંપર્કમાં આવનાર તમામને પોતાના બનાવી દેતો. છતાં 2009 માં કોઈ બાબતે વિચારભેદ થતાં જોબ છોડી. હવે નવી જોબ લેવાના બદલે તેણે પોતાની જ HR સોલ્યુશન ની કંપની સ્થાપી. તેનો સ્વભાવ,તેની વિષયની નિપુણતા, ધગશ, મેહનત  રંગ લાવી અને તેની કંપનીની ગણના એક અગ્રગણ્ય કંપની માં થવા લાગી અને આજે તો તેમાં ચાર ચાંદ લાગી ગયા જ્યારે બ્રિટનના પ્રતિષ્ઠિત રાષ્ટ્રિય પુરસ્કારના 3 ફાઇનલિસ્ટમાં તેનું નામ આવ્યું. બોબના અભિનંદનના ફોનથી હીનાના વિચારોની ઘટમાળ થંભી. સામેથી જ એક વિમાન ટેઈક ઓફ કરી રહ્યું હતું જે જાણે કે તેને સંદેશ આપી રહ્યું હતું કે આસમાન ભલે અલગ હોય, ડેસ્ટિનેશન ભલે જુદા હોય , મહત્વ ઉડાનનું છે. પડકારો જીવનના ગમે તેવા મોટા હોય, મહત્વ નિર્ધારનું છે. આ તો જીવનનો એક પડાવ માત્ર છે, ઉડાન હજુ ચાલુ છે.

મિત્રો,
હૈયાની વાતો જયારે હોઠ ઉપર ન આવે અને  શબ્દ સ્વરૂપે  પ્રાગટ્ય પામે  છે. અને  હૈયાને હલકું કરે છે. મોટા ભાગના લોકો જીવન કેમ આટલું મુશ્કેલ છે તે પાછળનું કારણ શોધવાનો પ્રયાસ કરે છે, ત્યારે વાસ્તવિક હીરોએ તેનાથી આગળ જોવાનું નક્કી કરે છે.જે દિવસો એમને તોડી નાખે છે  તે દિવસો તેમને બનાવે પણ છે! માટે  તેમના ઘા પર ચમકતા હોય છે, .હું ઈચ્છું છું કે આપણે બધા હૈયાને હળવું કરી આપણે આપણી પોતાની વાતકહેવાથી  વાર્તાનો ભોગ બનવું ન પડે, અને આપણી વાત  બધાને માટે દ્રષ્ટાંત બને છે. આપણા બધામાં એક ફાઇટર છે.હું ઈચ્છું છું કે આપણે આપણું જીવન એવી રીતે બનાવવી કે જ્યારે આપણે આપણી યાત્રા તરફ નજર કરીએ, ત્યારે આપણે ગર્વથી કહી શકીએ કે ‘હું મારો પોતાનો હીરો છું!’ હા મિત્રો તો તમારી પાસે પણ કોઈ એવી વાત હોય તો હળવેથી અહી રજુ કરી હલકા પણ થાજો અને ગર્વ પણ જરૂર લેજો.
           

Rita jani