૩૬ – કવિતા શબ્દોની સરિતા-રાજુલ કૌશિક

સામેની ફૂટપાથ ઉપર સૂતા હો બાળક ભૂખ્યા પેટે આંસુ પીને ઊના શ્વાસે

સામેની ફૂટપાથે કોઈ હોટલ આલીશાન મળે ને, ત્યારે સાલું લાગી આવે.

સરસ મઝાના ક્યારેક કુણા તો ક્યારેક કડક તડકાવાળા, બહાર નિકળવાનું મન થાય એવા દિવસો શરૂ થયા છે. ક્યાંક સંતાઈ ગયેલા ચિપમંક, રૂ જેવા પોચા સસલા તો સમજ્યા પણ સાથે ક્યાંક દરમાં ભરાઈ ગયેલા સાપ પણ દેખા દેવા માંડ્યા છે. પાર્ક, બીચ જેવી જગ્યાઓ પણ માનવ મેદનીથી છલોછલ……..

આવા જ એક દિવસે કિશોરાવસ્થાએ પહોંચેલો એક છોકરો આવીને અત્યંત નમ્રતાપૂર્વક, બીજી કોઈ લાંબી વાત કર્યા વગર એક કાગળ આપી ગયો જેમાં એ શનિ-રવિમાં પાંચ ડોલરમાં ગાડી સાફ કરી આપશે એવું લખેલું હતું. લાંબી કોઈ વાતચીત કર્યા વગર પળવારમાં આવ્યો એવો જ એ જતો પણ રહ્યો. બીજા દિવસે બહાર નિકળ્યા ત્યારે કૉમ્યુનિટીની બહારના ખુલ્લા મેદાનમાં એ અને એના જેવા જ બીજા છોકરાઓને ઊભેલા જોયા. ત્યાં પણ બોર્ડ મુકેલું હતું .

“We wash your car.”

આ કોઈ આજકાલની વાત તો નથી જ. ઉનાળો આવતા વીકએન્ડમાં આવા કેટલાય છોકરાઓ ગાડી સાફ કરી આપવાનું, ઘાસ કાપી આપવાનું કામ કરતા જ હોય છે. આવા પાંચ-પંદર, પચીસ કે પચાસ ડોલરથી શરૂ કરીને ઉનાળો પૂરો થશે અથવા સ્કૂલો શરૂ થશે ત્યાં સુધીમાં એ છોકરાઓ કદાચ થોડી ઘણી રકમ એકઠી કરશે. એમાંથી એમને જીવન નિર્વાહ કરવાનો છે એવું ય નથી હોતું પણ એનાથી કોઈપણ કામ કરવામાં શરમ ન નડવી જોઈએ એવું કદાચ એમને શીખવા મળતું હશે એ વાત નિશ્ચિત.

આવા મહેનતના કામ કરવા પાછળ એક પણ છોકરાને આર્થિક વિટંબણા હતી એવું જરાય નહોતું પણ હા એનાથી સ્વાશ્રયી બનવાની સજ્જતા કેળવવાની ભૂમિકા હતી.

આ દ્રશ્ય જોઈને મન સીધું જ લગભગ પંદર વર્ષ પાછળ ખસી ગયું. એક વયસ્ક દંપતિના ઘરમાં આવી જ કિશોરાવસ્થાએ પહોંચેલા છોકરાને કામે રાખ્યો હતો. કામ શું કરવાનું? તો માત્ર એ વયસ્ક દંપતિની તબિયત સારી ન હોય ત્યારે એમને પાણી આપવાનું, ચા મુકવાની , કોઈ મહેમાન આવે ત્યારે ઘરનું બારણું ખોલીની મહેમાન માટે ચા -પાણી, ઘરમાં હોય એ નાસ્તા કે ઠંડા પીણાની વ્યવસ્થા કરવાની બસ….

ચાર ચોપડી ભણેલા એ દેવજી માટે એને ગમે એવી વાર્તાની ચોપડીઓ આવી ગઈ એ એણે ફુરસદના સમયે વાંચવાની ,થોડું ઘણું  ટી.વી જોવાનું અને કોઈ કામ ન હોય ત્યારે નીચે અને સામે પાર્કમાં રમવાનું વગેરે વગેરે…જો કે મોટાભાગે એને તો ફુરસદ જ રહેતી, ખાલી વચ્ચે વચ્ચે કોઈ નાનું નાનું કામ કરવાનું રહેતુ.

હવે કોઈ વાંકદેખા કે વિઘ્ન-સંતોષીએ બાળમજૂરી ધારા હેઠળ પોલીસમાં ફરિયાદ નોંધાવી કે અહીં એક બાળકને કામે રાખવામાં આવ્યો છે. કોઈપણ જાતના બખેડામાં ન પડવા માંગતા એ દંપતિએ એ છોકરાને મહિનો પુરો થાય એ પહેલા જ આખા મહિનાનો પગાર અને બીજું ઘણું બધુ આપીને ઘરમાંથી વિદાય આપી. ઘરના છોકરાની જેમ જ સચવાતા એ છોકરાને બીજા જ દિવસથી સામેના પાર્ક પર ચાની લારીએ ભર તડકામાં ચા સાથે બે-ચાર બ્રેડના ટુકડા ખાઈને કામ કરતો જોયો અને વિચાર આવ્યો કે ક્યાં ગયા એ બાળ-મજૂરી નિમિત્તે એ દેવજીનું હિત જોનારા? એ જ હિતેચ્છુને હાથમાં દૂધની લોટી લઈને મંદિરની બહાર બેઠેલા ભૂખ્યા છોકરાઓ તરફ નજર પણ નાખ્યા વગર ભગવાનને દૂધ ચઢાવવા જતા ય જોયા છે.

આવા દ્રશ્યો એક જ જગ્યાએ જોવા મળે એવું થોડું છે? જે દેવજી ઘરમાં રહીને ઘરનું ઉત્તમ ખાવાનું પામતો હતો એ જ દેવજી પાર્કની બહાર ઊભેલી જાત-જાતની લારીઓ પર જે વધ્યું હોય એ ખાવાનું ખાતો થઈ ગયો. આ તો એક દેવજી છે જેને આપણે ઓળખીએ છીએ પણ એવા તો કેટલાય દેવજીઓ હશે જેમને પોતાનું પેટ ભરવા કેવી ય વેઠ કરવી પડતી હશે. વેઠ કરીને ય પેટ ભરવાની શક્તિ કે સાથ આપે એવા સંજોગ હોય તો ગનીમત નહીં તો ભીખ માંગવાનું જ બાકી રહે ને?

એક તરફ પશ્ચિમમાં બાળકોને સ્વાશ્રયી બનવા મહેનતકશ બનવાની, શક્ય હોય એ તમામ કામ કરવાની તાલિમ આપવાની પ્રણાલી છે એ જોઈને એમની વિચારધારા માટે આનંદ થાય છે અને બીજી બાજુ ખરેખર જેમને જીવન નિર્વાહ માટે થઈને પણ કમાવાની જરૂર છે એમને પેટની આગ ઠારવા ખાવાના બદલે આમ-તેમ ઠેબા ખાતા જોઈએ છીએ ત્યારે ત્યારે કવિ કહે છે એમ સાલુ લાગી તો આવે જ છે. ધાનના ઢગલા વેડફાતા હોય એવા સ્થળોની બહાર કણ માટે હાથ લાંબો કરતાં બાળકો માટે ય લાગી તો આવે જ છે.

અને આ આખી વાત મનમાં અફળાવાનું કારણ ૧૨ જૂન. હમણાં અનાયાસે વાંચવામાં આવ્યુ કે આ દિવસને બાળ મજૂરી વિરોધ દિન તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. આ ઉજવવાનો દિવસ છે?

ના, આ તો જસ્ટ એક સવાલ…….

કાવ્ય પંક્તિ- મુકેશ જોશી

Rajul Kaushik
http://www.rajul54.wordpress.com

5 thoughts on “૩૬ – કવિતા શબ્દોની સરિતા-રાજુલ કૌશિક

  1. Reblogged this on રાજુલનું મનોજગત and commented:

    સામેની ફૂટપાથ ઉપર સૂતા હો બાળક ભૂખ્યા પેટે આંસુ પીને ઊના શ્વાસે

    સામેની ફૂટપાથે કોઈ હોટલ આલીશાન મળે ને, ત્યારે સાલું લાગી આવે.

    Like

  2. ખરેખર,સાલું લાગી તો આવે જ છે.ભગવાનના રુપ સમાન બાળકો જ્યારે પેટનો ખાડો પુરવા ફાંફાં મારતા હોય અને તેને માટે મજૂરી કરતા હોય !

    Liked by 1 person

  3. બાળમજુરીને નામે આવા કેટલાય કિસ્સા થતા હશે પણ કોણ તેને જાહેરમાં લાવે? આપે સારી રજૂઆત કરી.

    Liked by 1 person

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s