વાત્સલ્યની વેલી ૩૨) બાળ ઉછેર અને સારી શિક્ષિકા માસૂમા!

સારી શિક્ષિકા માસૂમા!
એક સારા શિક્ષકની ફરજ શું છે? શું બાળકને એ બી સી ડી ગોખાવવી ? એને એકડો બગડો લખતાં શીખવાડવું ? ખરેખર અમેરિકામાં અમને બાળમંદિરોનાં સંચાલકોને – ડાયરેક્ટરોને – શીખવાડવામાં આવે છે કે ગોખણપટ્ટી અને કૉપી કેટ – દેખાદેખીથી બાળકનો વિકાસ સીમિત થઇ જાય છે; ગોખણપટ્ટીને બદલે એ નવું નવું શીખવા પ્રોત્સાહિત થાય તેવું વાતાવરણ ઉભું થવું જોઈએ!બાળકને જીવનમાં સફળ થવા જરૂરી એવા શારીરિક ,માનસિક અને સામાજિક એમ સર્વાન્ગી વિકાસ માટે પ્રોત્સાહિત કરવો !સાચો રસ્તો બતાવવો !
અને એ ત્યારેજ બની શકે જો શિક્ષક પાસે એની સાચી સમજ , સૂઝ અને દિશા હોય !
ગરીબ બાળકને બીજી મોટી ફેશનની કે ખોટા મોજ શોખની વાતો અને ઉંચા ઉડ્ડ્યનો કહેતાં પહેલાં એને બે ટંક ભોજન પૂરું મળે તે જરૂરી છે ! તેમને સમજીને તેને અનુરૂપ સાચો માર્ગ ચીંધાય!
અમારે ત્યાં કેટલાંક મધ્યમ વર્ગીય બાળકો પણ આવે અને ‘સુખી’ કુટુંબનાં બાળકો પણ આવે!
સિંગલ પેરન્ટનાં બાળકો પણ આવે અને મા બાપ કે મા બાપ સાથે સંયુક્ત કુટુંબમાં રહેતાં હોય તેવાં બાળકો પણ આવે!
એ સૌ બાળકો અમારે ત્યાં એક કુટુંબનાં સભ્યોની જેમ આત્મિયતાથી રહે ! અહીં સૌ પ્રેમથી ઉછરે ! સૌ પોતપોતાની રીતે વિકસે ! અને સાચી શિક્ષિકા બાળકના સર્વાંગી વિકાસ માટેનું વાતાવરણ ઉભું કરે !
અમારે ત્યાં બાળકોને અમે સીધો રસ્તો ચીંધવાને બદલે, સાચો માર્ગ બતાવવાને બદલે બાળક સાચો – યોગ્ય રસ્તો પસંદ કરે તે માટે પ્રેરણા આપીએ !
તમને આ વાત બરાબર સમજાય એટલે દ્રષ્ટાંત આપું !
પાંચેક વર્ષનાં બાળકને જો તમે કહેશો કે; “જોજે હોં , દાદરા ઉપર કુદકા ના મારતો ; તું પડી જઈશ !”
તો એ કદાચ તમારું માનશે નહીં! પણ એ જ વાત જુદી રીતે કહી હોય; “ જો બેટા,દાદરા ઉપર કુદકા કેમ ના મરાય ? તું જ કહે; જે છોકરાઓ ત્યાં કૂદતાં હતાં એમને ક્યાં વાગ્યું હતું ?”
અથવા તો રૂમ સાફ કરવાનું કહેવાને બદલે; “ પહેલાં આપણે પુસ્તકો ગોઠવવા છે કે બ્લોક્સ ? રમકડાં ગોઠવવાં છે કે કપડાં મૂકી દેવાં છે?”
આને વાતાવરણ ઉભું કર્યું કહેવાય ! સારાં શિક્ષકો આમ સમજપૂર્વક બાળકોને સાચવે , સાંભળે , શીખવાડે અને ઉછેરે !પણ આ બધું અતિશય મહેનત , ખંત અને ધીરજ માંગે છે! જોકે એક વખત ગાડી પાટે ચઢી જાય પછી એ એટલું મુશ્કેલ પણ નથી !
તો પણ આવાં મહેનતુ શિક્ષિકા બહેનો મેળવવા એટલું સરળ પણ નથી ! શિક્ષકો પણ જુદાં જુદાં બેકગ્રાઉન્ડમાંથી આવતાં હોય! કોઈ પૈસાદાર , કોઈ ગરીબ ; કોઈ એકલું રહેતું હોય તો કોઈ કુટુંબ સાથે!
પણ કોલેજમાં ભણતી બાળઉછેર કે નર્સીંગ કે શિક્ષક કે ડોક્ટર વગેરે લાઈન માટે અભ્યાસ કરતાં વિદ્યાર્થીનીઓ અને અન્ય શાખાની યુવાન ઉત્સાહી કોલેજીયન છોકરીઓ ડે કેર સેન્ટરની પાર્ટ ટાઈમ નોકરી પસંદ કરે છે! આ યુવતીઓ આદર્શવાદી અને ઉત્સાહી હોય તો અમે થોડી ટ્રેનિંગ આપીને પણ એમને તૈયાર કરીએ .

અમારા ડે કેર સેન્ટરની નજીકની કમ્યુનિટી કોલેજ Wright College રાઈટ કોલેજમાં દર વર્ષે જોબ ફેર થાય અને એમાં ભાગ લેવા એ લોકો અમને પણ આમંત્રણ આપે ! સ્વાભાવિક રીતે જ અમારા ટેબલ પાસે કોલેજમાં બાળ શિક્ષણ વિષે ભણતી ECE ( Early Childhood Education )ભણતી છોકરીઓ આવે ! આમાં બધાં ને કાંઈ નોકરી કરવામાં રસ ના હોય; એ તો ફ્રી સમયમાં લટાર મારવાય નીકળ્યાં હોય! એ બધાં આવે અને ટેબલ પર પડેલ આર્ટસ ક્રાફટના પ્રોજેક્ટ્સ ની ફ્રી કીટ લઇ જાય.
એક વખત એક નમણો ચહેરો અને સુંદર લાંબા કાળા વાળ વાળી એક અઢારેક વર્ષની છોકરી અમારાં ટેબલ પાસે આવી અને બાળકોને રમાડવા માટે બનાવી શકાય તેવાં પેપર મપેટ્સ ( ઢીંગલીઓ ) જેવું કંઈક બનાવતી હતી .
મને લાગ્યું કે એ કદાચ ભારતીય છે. મને ખબર નહીં કેમ , પણ એનામાં રસ પડ્યો ; “ તું શું ભણે છે?” મેં પૂછ્યું .
“ બાળ વિજ્ઞાન ECE !” એણે કહ્યું .
“ જો તું પાર્ટ ટાઈમ મદદનીશની અરજી કરીશ તો હું તને નોકરીએ તારા અનુકૂળ સમયે રાખીશ .” મેં એને કહ્યું.
“પણ હું નોકરી નથી શોધતી !” એણે કહ્યું ; “ મારાં પેરેન્ટ્સ મને ક્યારેય નોકરી કરવા રજા નહીં આપે !”
અમેરિકામાં આજના જ્માનામાંયે કેટલાંક પેરેન્ટ્સ આવું સંકુચિત માનસ ધરાવનારાં હોય છે, અને તેય પાછાં મારાં જ દેશનાં? મેં વિચાર્યું !
મને થયું કે જો બની શકે તો આ છોકરી – કે જેનું નામ માસૂમા હતું- એનાં જીવનમાં હું કાંઈક બદલાવ લાવી શકું તો કેવું !
મને પ્રયત્ન કરવા દે !
વળી એ આજ ક્ષેત્રમાં તો ભણતી હતી ! એને નોકરી કરવાની ઈચ્છા તો હતી જ!
મેં અને સમજાવ્યું કે એણે કેવી રીતે એનાં અબ્બુને પૂછવું .. વગેરે . ત્રણેક અઠવાડિયા પછી એને સફળતા મળી ! અને એણે બપોર પછી કામે આવવાનું શરૂ કર્યું!
માસૂમા નામ તેવા જ ગુણ વાળી સરળ, ઉત્સાહી અને મહેનતુ છોકરી હતી ! થોડા જ સમયમાં બાળકોની એ પ્રિય ટીચર બની ગઈ!
એ બપોરે બે વાગે કોલેજથી આવે ત્યારે બાળકો હજુ ઊંઘતાં હોય એટલે એની સાથે થોડી અનૌપચારિક વાતો કરવાનો સમય પણ મળે !
સ્ત્રી સશક્તિકરણની હિમાયતી હોવાથી , અને બાળકોના ક્ષેત્રને જ મારી કેરિયર – કારકિર્દી બનાવેલ હોવાથી, અને આ ક્ષેત્રમાં મોટા ભાગે સ્ત્રીઓનું પ્રાધાન્ય હોવાથી અને એ વિષયના અનેક સેમિનારો , સંશોધનો વગેરેને લીધે માસૂમા ના પ્રશ્નો મને રસપ્રદ લાગ્યા.
અને આમ જુઓ તો આતો અત્તરનો વેપાર કરવા જેવું હતું ! અહીં વેચનાર અને ખરીદનાર બંને સુગંધી થતાં હતાં !
ખુબજ સ્ટ્રીક કુટુંબની માસૂમાને એના દાદા અને બાપાએ મને ‘બરાબર માપ્યાં’ પછી જ માસૂમાને ઘર અને કોલેજ સિવાયની ત્રીજી જગ્યાએ જવાની છૂટ આપેલી ! એના સિવાય ઘરની બીજી બધી સ્ત્રીઓ હિજાબ પહેરીને જ જાહેરમાં બહાર નીકળે .
એક દિવસ એણે મને એની કોઈ સામાન્ય મુશ્કેલી કહી . મેં એને સો દુઃખોંકી એક દવા : ફ્રેશ હવા – અને તે પણ જ્યાં ફ્રેશ વિચારો પણ મળે છે તેવી યુનિવર્સલ જગ્યાનું નામ આપ્યું !
મેં એને કહ્યું કે જિંદગીમાં ગમ્મે ત્યારે દુઃખ આવે, મુશ્કેલી પડે અને કોઈ જ રસ્તો ના સૂઝે તો પુસ્તકાલયમાં જઈને બેસવું ! ત્યાં બધાં જ પ્રકારનાં પુસ્તકો હોય! જાહેર જગ્યાએ જવાથી કદાચ બે ત્રણ વ્યક્તિઓ જોડે હળવા મળવાનું પણ થાય અને કોઈક રસ્તો જરૂર મળે!
પણ મારી આ સુવર્ણ શિખામણે એને મુશ્કેલીમાં મૂકી દીધી !
એની માસૂમિયતે એ બધી સફળતાની ચાવીની વાતોપહેલાં અમ્મા જાનને કહી . માસૂમાની મમ્મીને એમાં રસ પડ્યો અને કદાચ એમણે એના કહેવા પ્રમાણે એમના ઘર નજીકની લાયબ્રેરીમાં જવાનું પણ શરૂ કર્યું- ફ્રેશ હવા લેવા ! પણ સાથે અબ્બુ ને પણ મારાં આવા ( બંડખોર ?) વિચારોની ખબર પડી ગઈ!
આમ તો બાળકોના સર્વાંગી વિકાસ માટે માત્ર ડાયરેક્ટરની ફિલોસોફી અને ટીચરની મહેનત પૂરતી નથી હોતી . માં બાપે પણ ઘેર સહકાર એવો પડે છે! જોકે આ તો ટીચરનાયે કુટુંબની વાત હતી! અને માત્ર અનૌપચારિક વાર્તાલાપ જ હતો ! પણ કહ્યું છે ને કે એક વિચાર વ્યક્તિને અને સમાજને બદલવા પૂરતો છે!
બસ !
એનું ડે કેરમાં આવવું બંધ થઇ ગયું !
અને બીજે જ અઠવાડિયે ડે કેરની બહાર બારણાં પાસે એક કુંડામાં નાનકડો છોડ અને અંગ્રેજીમાં ચિઠ્ઠી લખેલાં હતાં : “એક માસુમ પંખીને પાંખો ફફડાવતાં શીખવાડ્યું , ઉડતાં શીખવાડ્યું! હવે એ કાયમ માટે એક પિંજરામાં કેદ થવા જઈ રહ્યું છે. એને ખુલ્લા આકાશનું મુક્ત ઉડ્ડયન બતાવનાર આપને દિલથી પ્રણામ ! અલવિદા !”
એક ટીચરે કહ્યું કે એણે એરપોર્ટથી ફોન કરીને કહેલું કે એ દેશ પાછી જઈ રહી છે- ફોન પર જ એને કોઈની પરણેતર બનાવી દીધી હતી!!
વાત્સલ્યની વેલીને વાત્સલ્યથી ઉછેરવામાં અનેક પરિબળોએ કામ કર્યું છે.. બાળકોને સાંભળતાં, ઉછેરતાં , શીખવાડતાં હું પણ ઘણું બધું શીખી રહી હતી!
એ પ્રસંગ બાદ મેં ગૃહ ક્લેશ અને શારીરિક માનસિક હિંસા અટકાવવાના ક્લાસીસ કરીને એ ક્ષેત્રમાં કામ કરવાની લાયકાતનું સર્ટિફિકેટ Domestic Violence PreventionCertificate DVP C પણ મેળવ્યું હતું અને ત્યાર પછી એક સંસ્થામાં માનદ સેવાઓ પણ આપેલી.
જો કે થોડા સમય સુધી અમે બધાં માસુમને યાદ કરીને મુંઝાયેલાં દુઃખી રહેલાં ! એક હોનહાર સારી નીવડી શકનારી ટીચરની કારકિર્દી આમ રહેંસાઇ ગઈ!!

2 thoughts on “વાત્સલ્યની વેલી ૩૨) બાળ ઉછેર અને સારી શિક્ષિકા માસૂમા!

  1. બાળકોના શિક્ષણ અંગે તેમજ સ્ત્રી સશક્તિકરણ અંગે તમે સુંદર ખેડાણ ખેડ્યું છે.તેમાં આવી માસુમા જેવી સ્ત્રીઓનો આત્મવિશ્વાસ વધારવો એ કામ સાથે સેવાનું જ કાર્ય છે.

    Liked by 1 person

    • Thanks Jigishaben ! બાળકો સાથે સતત કામ કરતાં અહીંના નિયમોને અનુસરતાં મને ઘણું ઘણું ફરજીયાત જાણવા મળ્યું ! ઘણું શીખવા મળ્યું!
      અને મારે પણ કામ કરવું હતું – વેઠ નહોતી કરવી . જાણવું હતું , ખોટી ખોટી આ દેશની ટીકા નહોતી કરવી ; તેથી જે ખરેખર ખોટું હતું એમાં ક્યાંક બદલાવ લાવવાની તક મળી એમ કહું તો ખોટું નથી .. But that story in the future issues ..

      Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s