દ્રષ્ટિકોણ 27: ફિલ્મ આપણી અપેક્ષા અને દ્રષ્ટિકોણ ફેરવી શકે છે – દર્શના

નમસ્તે મિત્રો. હું, દર્શના વારિયા નાડકર્ણી તમને બેઠક ની દ્રષિકોણ કોલમ ઉપર આવકારું છું.  આ કોલમમાં આપણે જુદા જુદા વિષયો ઉપર અને વિવિધ દ્રષ્ટિકોણ થી વાત કરીએ છીએ. આજે પોપકોર્ન દિવસ મનાઈ રહ્યો છે ત્યારે ચાલો આપણે ચલચિત્રો, સિનેમા, મુવીઝ, ફિલ્મ્સ, અભિનય ઉપર થોડી વાતો કરીએ.
તમને આ ડાયલોગ યાદ છે? ક્યા પિક્ચર નો ડાયલોગ છે? ગુજરાતી માં અનુવાદ કર્યો છે એટલે તમારા મગજ ને થોડું કસવું પડશે.
જે રસ્તા ઉપર તું ચાલી રહ્યો છે તેનો અંજામ ખરાબ પણ હોઈ શકે.
જાણું છું. પણ તમે જે રસ્તા ઉપર ચાલી રહ્યા છો તેનો અંજામ તો ખરાબ જ છે, ભાઈ.
રવિ, હું તો મારી બાજી રમી ચુક્યો છું. હવે હારું કે જીતુ. પણ તારી પાસે તો હજી સમય છે.
પણ, મારા સિદ્ધાંત……..
શું કામના છે તારા એ સિદ્ધાંત? તેને મસળીને રોટલી નથી બનાવી શકાતી? શું આપ્યું છે તારા સિદ્ધાંતોએ, શું છે આજે તારી પાસે?
હવે તેનો જવાબ તો તમે કદાચ ઊંઘ માં પણ બોલી શકશો. ખરું ને? ક્યુ મશહૂર હિન્દી પિક્ચર યાદ આવે છે? કદાચ તમે પણ મારી જેમ વર્ષો પહેલા આ પિક્ચર જોઈને રડી રડી ને લાલ આંખ લઈને થીએટર માં થી શરમાઈ ને બહાર નીકળ્યા હશો.
અને આ ક્યા હિન્દી પિક્ચર નો ડાયલોગ છે? – પહેલા હું એકલો હતો અને હવે બિલકુલ એકલો છું.
અને આ? – કેટલા મર્દ હતા?
અને આ? – ડોન ને મારવો મુશ્કેલ જ નહિ, અસંભવ છે
અને આ? – શેરે ખાન કાળો ધંધો કરે છે, પણ ઈમાનદારી થી
અને આ? – મોટા મોટા દેશોમાં આવી નાની નાની વાતો હોતી રહે છે
અને આ? – બધું સારું છે, ભાઈ બધું સારું છે………
અને આ? આમાં તો શબ્દો વાંચીને જ અભિનેતા ના અવાજ નો પડઘો તમારા કાન માં ગુંજતો હશે. – પુષ્પા, મને આંસુ પસંદ નથી. એને લૂછી નાખ.
અને આ? – એક ચુંટકી સિંદૂર ની કિંમત તમે શું જાણો, રમેશ બાબુ?
થોડું વધુ અઘરું? આ? – તારીખ ઉપર તારીખ, તારીખ ઉપર તારીખ, તારીખ ઉપર તારીખ, તારીખ ઉપર તારીખ મળતી રહે છે. પણ ઇન્સાફ નથી મળતો, માઇ લોર્ડ, મળે છે તો માત્ર તારીખ………
આમાં વચ્ચેનો શબ્દ પુરી લો… – બાબુ ______ જિંદગી મોટી હોવી હોઈએ, લાંબી નહિ.
આમાં વચ્ચેનો શબ્દ પુરી લ્યો… – મારુ નામ _____ છે અને હું ટેરોરિસ્ટ નથી.
અને આ? – એનો તો ને, બેડ લક જ ખરાબ છે.
અને આ?  – રાહુલ, નામ તો સાંભળ્યું જ હશે.
અને આ મસ્ત ફિલ્મ કઈ છે?- ટેંશન લેવાનું નહિ, માત્ર દેવાનું
અને આ? – તમે કન્વિન્સ થઇ ગયા કે હું વધારે બોલું?
Image result for bollywood moviesથયા કન્વિન્સ? રાત્રે ચાવી મૂકીને સવારે ગોતાગોત અને ધાંધલ ધમાલ કે ચાવી મળતી નથી. આટલું કેમ યાદ નથી રહેતું અને આટલા પિક્ચર ના ડાયલોગ ભાષા બદલીને મુક્યા તો પણ ઓળખાય જાય છે? પિક્ચર માં એવો શું જાદુ છે કે આપણને તેની સ્ટોરી, તેના ડાયલોગ, તેના અભિનેતા અને અભિનેત્રી યાદ રહી જાય છે? તેમાં એવો શું જાદુ છે કે બે કે ત્રણ કલાક ના સમય માં એક પિક્ચર આપણી સંવેદના ને ફમ્ફોળીને ફદરબદર અસતનસત કરી નાખે છે? માફ કરશો, પણ તેવા નવીન અનુભવ માટે નવા શબ્દો વાપરવા પડે :).
ફિલ્મ આપણા માનસ ઉપર, આપણા હૃદય ઉપર ઘણી અસર કરે છે. ફિલ્મ, સંવેદના સુધી પહોંચવાનો, લાગણીઓને સ્પર્શ કરવાનો, પ્રેમ કરવાનો, ઘણી વાર રસ્તો ચીંધે છે. ઘણી વાર ઊંડી ચર્ચા વિચારણા થી ન બદલી શકાય તેવી ઝડપતા થી ફિલ્મ લોકોને આંચકો આપીને તેમની અપેક્ષાઓ અને દ્રષ્ટિકોણ ને ફેરવી શકે છે. ફ્રેન્ક કાપ્રાએ કહેલ કે, દુનિયા માં ત્રણ વિશ્વવ્યાપી ભાષા છે, જે બધાજ સમજી શકે છે. તે છે, ગણિત, સંગીત અને ફિલ્મ. ફિલ્મ ના માધ્યમ દ્વારા આપણે કલા અને માનવતા ને એક સાથે ઉજવી શકીએ છીએ. હવે તો જેમ કોઈ પણ લખી શકે છે અને પુસ્તક ને પ્રકાશિત કરી શકે છે તેમ જ કોઈ પણ ફિલ્મ પણ બનાવી શકે છે અને તેમાં ટેક્નોલોજી સમજતા હોય તેને પુરી મદદ મળી રહે છે.
ફિલ્મ માં સારી સ્ટોરી અને સારો અભિનય હોવો જરૂરી છે. લેખક જેમ બીજાની વાત કહી શકે છે તે કરતા પણ વધીને સારા અભિનેતા અને અભિનેત્રીઓ બીજાની હકીકત ને પોતાની કરીને બતાવે છે. કોઈ પણ વિષય ને પોતા સિવાય અન્ય ની દ્રષ્ટિ થી લખવાનું અઘરું છે. લખવામાં સૌથી પહેલા બાળકો પોતોની ડાયરી લખતા હોય છે અને લખવામાં ઘણા મોટાઓ પણ પોતાની સંવેદનાઓ અને સ્વંયંના અનુભવો કહેવાની ઈચ્છા ધરાવતા હોય છે. પણ લખવામાં પરિપક્વ થયા પછી લેખક બીજાના અનુભવોને પણ ઊંડી સંવેદના થી ઓળખી અને તેને વર્ણવી શકે છે. પોતની વાત કહેતા કહેતા પણ પરિપક્વ લેખક વાચકોમાં બીજા માટે લાગણી ઉભી કરી શકે છે. આત્મકથાના લેખકો ને મૂકીને બીજા લેખકો જો પોતાની વાત થી પર જઈને કોઈના માટે સંવેદના ઉભી કરી જ ન શકે, તો તો તોબા તોબા!  તેમજ પરિપક્વ થયેલ અભિનેતા અન્ય ની સત્ય હકીકત ને જ નહિ પણ કાલ્પનિક વાત ને પણ સત્ય હકીકત નું પહેરણ પહેરાવી શકે છે. સારી અભિનેત્રી કે અભિનેતા અને સારા લેખકો can explore the human soul – માનવ હૃદય ને વલોવીને, નીચવીને, અન્વેષણ કરી શકે છે.  આજે પોપકોર્ન દિવસે ચાલો લઈએ એક બેગ પોપકોર્ન ની અને સારી ફિલ્મ જોવા બેસી જોઈએ. પણ ખરાબ લખાણ અને ખરાબ ફિલ્મ થી બચતા રહેજો — આજ કાલ કોની પાસે સમય છે બગાડવા માટે?
તાજેતર માં તમે કોઈ સરસ ફિલ્મ જોઈ હોય તો જરૂર શેર કરશો. મેં તાજેતર માં બે, ત્રણ  સરસ અંગ્રેજી ફિલ્મ જોઈ તેમના નામ છે “Vice” http://bit.ly/2QRZp6R ,  “The Hate U Give” http://bit.ly/2Fhxrw7 , અને “Journey to her Smile” http://bit.ly/2LxMILU  . તેમની ઉપરની સમીક્ષા (reviews) તેમની સાથે મુકેલા ત્રણ લિંક ઉપર મારા  બ્લોગ http://www.darshanavnadkarni.wordpress.com ઉપર મળશે।

૧૨ – કહેવત – ગંગા – કલ્પના રઘુ

ઘરડાં ગાડા વાળે

પ્રશ્ન થાય કે શું ઘરડાં એટલે માત્ર વૃધ્ધ? ગાડા વાળે તેવા ઘરડાં એટલે જેની વૃધ્ધાવસ્થામાં સાચી સમજણ અને અનુભવોમાંથી જીવનનું સાચું  સૌંદર્ય અને શીલ પ્રગટી ઉઠે તે. વડીલો તેમની ઉંમર અનુસાર અનુભવોને આધારે ગંભીરતાથી વિચારી શકે છે. જીવન દરમ્યાન બનેલી તમામ ઘટનાઓ ઉંમરની સાથે મેચ્યોરીટી આપે છે. તેઓ કહેતાં હોય છે કે, વાળ એમ એમ ધોળા નથી થયાં” કેબેટા, મેં તારા કરતાં વધુ દિવાળીઓ જોઈ છે”. આમેય કોઈ ઘરડાં પોતાનાં સંતાનોનું ક્યારેય ખરાબ ના ઈચ્છે.

આ કહેવત પાછળની વાર્તા રસપ્રદ છે. એક લગ્નમાં જુવાનીયાઓેએ નક્કી કર્યું કે જાનમાં કોઈ ઘરડાંને નથી લઈ જવાં. ગાડામાં તકલીફ પડે અને એમનું ધ્યાન રાખવું પડે! પરંતુ એક અનુભવી વૃધ્ધને થયું કે જો અમે કોઈ વૃધ્ધ જાનમાં નહીં જઈએ અને વહેવારની કોઈ વાત આવી તો પ્રશ્ન ઉભો થશે જેનું સમાધાન જુવાનીયા નહીં કરી શકે. વિચારીને તે ગાડાનાં ભંડકીયામાં સંતાઈ ગયાં. બન્યું પણ એવું કે તોરણે જાનની આગતાસ્વાગતા થઈ પણ વેવાઈ પક્ષે એક શરત  મૂકી કેગામના પાદરે પાણી ભરેલું તળાવ જો જાનૈયા ઘીથી ભરી દે તો અમે કન્યા પરણાવીશું!” શરત સાંભળીને જુવાનીયાના હોશકોશ ઉડી ગયાં. જાન લીલાં તોરણે પાછી જવા તૈયાર થઇ. ગાડા જોડ્યા. ત્યાં તો ભંડકીયામાંથી વડીલ બહાર આવ્યાં. તો નાક કપાઈ જાય?! વેવાઈને બોલાવ્યા. વડીલે કહ્યું, “અમે તળાવ ઘીથી ભરવાની તૈયારી કરીએ છીએ. તમે તળાવનું પાણી ખાલી કરી દો!” ચતુર જવાબથી જુવાનીયા વિચારમાં પડી ગયાં. વેવાઈ પક્ષે સમજાયું કે ઘરમાં દીકરી દેવામાં વાંધો નથી કારણકે વૃધ્ધો વસે છે. ત્યારથી કહેવાય છે કે, “જો ઘરડાં હોય તો જાનના ગાડા પાછા વળત.”

જે ઘરમાં દસ સારા પુસ્તક હોય એવા ઘરમાં દીકરી આપવામાં જોખમ છે અને એવા ઘરની દીકરી લેવામાં પણ જોખમ છે.” આવું શ્રી ગુણવંત શાહે કહ્યું છે. આવા ઘરની દીકરીના ઘરમાં ઘરડાંને માન અને સ્થાન મળતાં હોય છે. ઘરડાં તો સંસ્કારની જીવતી જાગતી પાઠશાળા ગણાય છે. તે ઘરડાંને વૃધ્ધાશ્રમમાં અંતિમ શ્વાસ લેવો પડતો નથી. ત્યાં કહેવત સતત ગુંજતી રહે છે. આજનાં યુગનું કડવું સત્ય છે કે છોકરી ઈન્ટરવ્યૂમાં છોકરાને પ્રશ્ન પૂછે છે કે તમારા ઘરમાં ડસ્ટબીન છે? તમારા ઘરમાં ગાર્બેજ કેટલો છે? ગાર્બેજ એટલે ઘરડાં. આજના યુગમાં મનુષ્યનું આયુષ્ય લંબાય છે માટે વૃધ્ધોની સંખ્યા વધી રહી છે. સંયુક્ત કુટુંબ પ્રથા અસ્ત થવા પામી છે અને વિભક્ત કુટુંબ અસ્તિત્વમાં આવ્યાં છે. કહેવતમાં ઘરડા મિશન સફળ બનાવે છે જ્યારે નવી કહેવત છે, “ઘરડાં ગાંડા કાઢેએટલે કે ઉંમર વધતાં બાળક જેવું વર્તે.

સૂકા પાંદડાં ક્યારેય લીલા થયાં સાંભળ્યાં છે? આજના ઘરડાનું ગણિત ખોટું પડે છે કારણકે પરિવર્તનની આંધીથી વાતાવરણ એટલું ધૂંધળું થઇ જાય છે કે પરિવર્તન ઘરડાની નજરમાં મોતીયો બનીને રહી જાય છે. ગમે તેવા કાચનાં ચશ્મા પહેરે, બદલે પણ જન્મે ઘરડાં મા બાપ કે વડીલ આધુનિક સમાજ રચના માટે યોગ્ય બની શકતાં નથીઆજની ટેકનોલોજી સાથે અપડેટ રહેવા માટે યુવાને પણ હામ ભીડવી પડે છે. રોજની નવી શોધખોળથી રહેણીકરણી સુસજ્જ બને છે. યુવાનની લાઈફસ્ટાઈલનો આધાર પણ તેને અનુરુપ રહે છે. માના ગર્ભમાંથી બાળક તે રીતે ટેવાઈને જન્મે છે પરિણામે આજની ચેલેન્જીસ અને વિઘ્નોને પહોંચી વળવા તે માનસિક રીતે સુસજ્જ હોય છે. જ્યારે ઘરડાંઓ માટે પોતાનાં મગજને રીવાયર કે રીપ્રોગ્રામ કરીને રીવાઈવ કરવું અશક્ય બની જાય છે. પહેલાંની સમસ્યા માટે ઘરડાંઓ પાસે ઉકેલ હતો પરંતુ અત્યારનાં પ્રશ્નો જેવાં કે બ્રેકપ, નાણાંકીય પ્રશ્નો, નોકરીની સમસ્યા, હેલ્થ ઈસ્યુ કે જીવનની કોઈપણ સમસ્યા માટે તેમની પાસે સમાધાન નથી. માટે આજનો યુવાન ઘરડાંઓને દૂર રાખે છે અને ઘરડાંઓ પોતે દૂર રહેવા પ્રયત્ન કરે છે. માબાપને મદદરુપ થવું ગમે છે અને સંતાનોની પણ જરુરીયાત હોય છે. રીતે હાથ પગ ચાલે ત્યાં સુધી માબાપનું સમાજમાં સ્થાન રહે છે પરંતુ તે સ્થાન માટે માન આપવાનો સમય આજની પેઢી પાસે નથી  કારણકે પોતાની કેરિયર અને સંતાનોને મેનેજ કરવામાં બધો સમય વપરાઈ જાય છે.

હવે ગુગલ ઘરડાંની ગરજ સારે છે. માન્યતા સ્વીકારવી રહી પણ ઘરડાંની સલાહ સાથે રાખીએ તો જરુર સોનામાં સુગંધ ભળશે કારણકે આજનાં ઘરડાં ઘડપણમાં માનસિક રીતે નબળા બન્યાં પછી પણ શારીરિક રીતે થાય તેટલું તેમનાં સંતાનો માટે કરે છે. રીતે જોતાં કહેવતમાં તથ્ય લાગે છે. માટે આજના યુવાને પણ ઘરડાંને ગાડા વાળવાની તક આપવી જોઈએ. સંતોનું કહેવું છે કે વૃઘ્ધની આંખ અને યુવાનની પાંખ સાથે ભળે તો સર્જન થાય.

આજે ઘરડાંઘર વધતાં જાય છે. એક સામાજીક રોગ બની ગયો છે. જેમ આજના સમયમાં શરીરસૌંદર્ય અને સમય બચાવવા માટે બાળક દત્તક લેવાની ફેશન થઈ ગઇ છે તેમ બીજી સારી બાજુ પણ છે કે માબાપ વગરનાં અમુક પરિવાર, વૃધ્ધોને દત્તક લે છે! અને તેમનાં સંસ્કારવારસાનો લાભ લે છે. ઘરડાંના જીવનનાં પુસ્તકમાંથી અનુભવોનાં પૃષ્ઠ પલટાવવાની આવડત જો આજનો યુવાન શીખી જાય તો સિધ્ધિનાં સોપાન ઠોકરો ખાધાં વગર સરળતાથી સર કરી શકે. સૂકા પર્ણો પણ સળગીને ગરમાવો આપે છે. હસતી કૂંપળો અને પીળાં પર્ણો બન્ને વચ્ચે ઉપહાસ કે ઉપકારનો સંબંધ હોવાને બદલે ઔદાર્યપૂર્ણ સમજ અને સહિષ્ણુતાનો સંબંધ વિકસે તે જરુરી છે. જેથી ખરતાં પર્ણો ખરતાં ખરતાં પણ જીવન સંદેશ આપતાં જાય કે અમારું ખરવું તો નિયતિનું નિર્માણ છે. વૃધ્ધો એવી શુભેચ્છા પાઠવે કે અમને જે વિત્યું તે તમને ના વીતે!

સંવેદના ના પડઘા-૧૫ ઓ સાથી રે…….

સીનિઅર સિટીઝનનું એક ગ્રુપ મેકસીકોના કેનકુનના દરિયા કિનારે ઢળતી સંધ્યાએ હળવા પવનની લહેરને માણતું, ટોળટપ્પા કરતું ,એકબીજાની કંપની માણી રહ્યું હતું.એટલામાં બટકબોલી જાનકીઆવી, ચાલો ,ચાલો એક સરસ રમત રમાડું.દરેક વ્યક્તિએ કે યુગલે એક પછી એક આગળ આવી પોતાના પાર્ટનર અંગે થોડું કંઈપણ કહેવાનું,તમે ગીત ગાઈને,વાત કરીને કોઈપણ રીતે તમારા જીવન સાથી અંગે કહી શકો. ચાલો હું મારાથી જ શરુ કરું.એ કંઈ બોલવા જાય ત્યાં જ એનો ઉત્સાહી પતિ આવી તેનો હાથ પકડી ગાવા લાગ્યેા.
“તુઝે જીવનકી ડોરસે બાંધ લીયા હૈ બાંધ લીયા હૈ,

તેરે જુલ્મ ઓર સિતમ સર આંખો પર”

ને જાનકીએ પણ શરમાતા શરમાતા ગાયું..

“મૈંને બદલેમેં પ્યારકે પ્યાર દિયા હૈ પ્યાર દિયા હૈ

તેરી ખુશીયાં ઔર ગમ સર આંખો પર……”

તેમનું આ પ્યારભરું ગીત સાંભળી બધા ખુશ થઈ તેમની વાહ વાહ કરવા લાગ્યા અને જાનકી શરમાઈને બેસી ગઈ.ત્યાં જ બાજુમાં બેઠેલ અરુણાબેન તેમના પતિ આનંદભાઈ સામે આંખ મિચકારી ઊભા થયા અને બોલવાની શરુઆત કરી.

“જુઓ જુઓ આમ ! શીખો કંઈ આ લોકો કેવો પ્રેમ કરે છે……તમે કોઈ દિવસ  આવું કીધું મને? સવાર પડે અને ફોન લઈને બેસી જવાનું .ચા પીતા કે જમતા સમયે પણ મારી સાથે હસીને બે વાત કરવાની હોય છે તમારે?”

ત્યાં જ આનંદભાઈએ કીધું “તારી પાસે કલ્પનાબેન,પ્રજ્ઞાબેન  અને ગીતાબેન સિવાય કોઈની વાત હોય છે?”

“હા …….હા ….હા તે કરું જ ને તેમની વાત,આ જૂઓ અમારા રઘુભાઈ -કલ્પુ,કલ્પુ કરતાં જાય અને બધુ કલ્પનાબેનનું માનતા જાય અને કલ્પનાબેન જે પોઝમાં કહે તેમાં તેમના ફોટા ને વિડીયો પાડતા જાય.મારો એક ફોટો પાડવાનું તમને કહું ને તોય

 “હવે આ ઉંમરે તારે ફોટો પડાવીને શું કામ છે?અને ઉપરથી ‘ઘરડી ઘોડી લાલ લગામ ‘કહીને ઊભા રહો છો.

આ શરદભાઈ જૂઓ દરેક પાર્ટીમાં પ્રજ્ઞાબેનની આંખોમાં આંખ પરોવી મજાનું ગીત ગાય અને હાથોમાં હાથ નાંખીને ડાન્સ કરે.તમે કોઈ દિવસ મારી સાથે ગીત ગાઈને ડાન્સ કર્યો છે? અને મારા ગીતાબેનના સુભાષભાઈ તો ગીતાબેનને હની હની કરતાં જાય ને ગીતાબેનના વખાણ કરતાં જાય .લો બોલો એક દિવસ મારા વખાણ કે સારી વાત મારી બહેનપણીઓને કરી છે? આમ કહી અરુણાબેન તો રિસાઈને જેવા ચાલ્યા ત્યાં તો આનંદભાઈ એમના પોતાના જ હાથથી પોતાના વાળ વિખેરી ,રેતીમાં ઘૂંટણિયે પડી બેસી ગયા અને પોતાના નવાજ શર્ટના બે બટન ખેંચીને તોડી નાંખ્યા ને રડતાં અવાજે મોટેથી શર્ટ ખેંચી છાતી ખુલ્લી કરી સંજીવકુમારની અદાથી ગાવા લાગ્યા

“હો ……….ખિલૌના જાન કર તુમ તો ……….મેરા દિલ તોડ જાતે હો……..

મુઝે ઈસ હાલમેં કીસકે સહારે છોડ જાતે હો……..”

બધાંએ તેમને પેટ પકડીને હસીને તાળીઓના ગડગડાટથી વધાવી લીધા અને અરુણાબેન પણ

તેમને પ્રેમથી ભેટી પડ્યા. હવે વારો હતો ભટ્ટ સાહેબનો .તેમનો અવાજ ખૂબ સરસ અને તે હંમેશ મિત્રો ભેગા થાય એટલે ગીત  ગાય.આજે પણ તેમણે તેમના ગુમાવેલ હમદર્દ ને યાદ કરીને  ગાવાનું શરુ કર્યું

“ઓ સાથી રે…… તેરે બીના ભી કયા જીના……ઓ સાથી રે……ફૂલોમેં,કલીયોમેં,સપનોકી ગલીયોમેં…..તેરે બીના કુછ કહી ના …….ઓ સાથી રે……હર ઘડકનમેં …….પ્યાસ હૈ તેરી………સાસોં મેં ….તેરી ખુશ્બુ હૈ……”

આટલું ગાતા ગાતા તો એમનો અવાજ ભરાઈ ગયો…………જાનકીબેને તેમને પાણી આપ્યું અને ભટ્ટ સાહેબે જરા સ્વસ્થ થઈને બોલવાનું શરુ કર્યું.

તેમની વાત  સાંભળતા ચારેકોર શાંતિ પથરાઈ ગઈ……..તેમની જીવનસંગીનીને યાદ કરી તેમણે કીધું, “આજે સખી ની વિદાયને ચાર વર્ષ વીતી ગયા પણ મારી એકપણ સવાર ,સાંજ,બપોર કે રાત તેની યાદ વગર વીતતી નથી.(નામ તો એનું કૌમુદી હતું પણ ભટ્ટ સાહેબ તેને સખી કહેતા)

વેદાંત,ગીતા અને શાસ્ત્રોની બધી વાત મને ખબર છે.આપણે એકલા આવ્યા છે ને એકલા જ જવાનું છે પણ ….પણ સાઈઠ સાઈઠ વર્ષ સુધી જેની સાથે એક ઓશીકે સૂતા હોય …….જેના શરીરની સુગંધ હજુ મારા નાકમાં ભરાએલ હોય……જેના અવાજનો આભાસ સતત મારા કાનમાં ગુંજતો હોય……તેનો સુંવાળો સ્પર્શ પથારીમાં પડતા જ મારું શરીર અનુભવતું હોય ,હું રોજ સપનામાં તેની સાથે વાતો કરતો હોઉં છું.

“આજે તો પુત્રવધુએ મારી ભાવતી મીઠાઈ મને એક જ આપી અને કીધું ,બસ ડેડી ,હવે બીજી નહી ,સુગર છે ને તમને ! અને મને એટલું ખરાબ લાગ્યું. “ સખી સાથે ગાળેલ વર્ષોની એક એક ખાટી મીઠી યાદોં પવનની લહેરખી ની જેમ મને વિંટળાએલ હોય તેને કેમ કરી અળગી કરવી??? દરિયા કિનારે તે મારી સાથે જ ચાલતી હોય છે અને પર્વત પર ચડતો હોઉં ત્યારે મને પથ્થરની ઠેસ ન વાગે તે માટે ધ્યાન રાખવા કહેતી હોય છે ,અને બજારમાં શૉપિંગ  કરતો હોઉં તો અરીસામાંથી મને કહે છે”સખા,કેટલી વાર કીધું ,આ પીરોજા કલર તમને જરા પણ સારો નથી લાગતો”.

નિસાસો નાંખી ભટ્ટસાહેબ બોલ્યા”પાછલી જિંદગી એકલા એકલા ગુજારવી ખૂબ અઘરી  છે.તમારા જેવા મિત્રોના સાથથી જ સમય થોડો આનંદમાં જાય છે.એ તો જેને વીતે તેને જ સમજાય.ત્યાં તો આંખોમાં આંસુ સાથે રોહિણીબેન ઊભા થયા ને કહે “ભાઈ,હું પણ તમારા જેવો જ અનુભવ કરુછું એટલે મને તમારી વાત બરોબર સમજાય છે.”અને એમ કહી ભટસાહેબને હાથ પકડી પોતાની બાજુમાં બેસાડી દીધા.

ત્યાં જ નીરુબેનનો વારો આવ્યો .તે પણ એકલા જ હતાં .તેમણે જે વાત કરી તે બધાં સાંભળતા જ રહી ગયા.મારે પણ ગાવાનું છે… “ઓ સાથી રે તેરે બીના ભી…….ક્યા(ખૂબ)જીના……

અને એમણે વાત શરુ કરી.સત્તર વર્ષની બાલી ઉંમરમાં કંઈ સમજ પડે તે પહેલા મારા લગ્ન થઈ ગએલા.ખૂબ રૂઆબદાર ,ખૂબ ભણેલા ,મોટા વકીલ હતા મારા પતિ.સવારમાં તેમની ચા પછી નાસ્તો, પછી તેમના કપડાં ને રુમાલ આપી ,જમવાનું તૈયાર રાખવાનું. જો પીરસવામાં કંઈ ભૂલ થાય તો નોકરો ને મારા પર ઘાંટાઘાંટ .બાળકોને ઘરનાં બધા તેમનાથી ખૂબ બીવે. સાંજે પણ ઘેર આવે કોર્ટમાંથી એટલે તેમને વાંચવાનું હોય ,ઘરમાં એક પણ અવાજ ન ચાલે.તેમના મહેમાન સામે પણ મારું અપમાન કરે.અમને જોઈએ એટલા પૈસા,કપડાં,મોટરગાડી ,સુખ સગવડ આપે અને દેશ-પરદેશ ફેરવે પણ પ્રેમ જેવી કોઈ વસ્તુ જ નહી.ક્યારેક ભરબપોરના  તડકામાં એકસાથે લારી ખેંચીને ,અડીને બેસીને ,એક થાળીમાંથી રોટલો અને કાંદો ખાતા લારી ખેંચનાર મને મારા કરતા વધુ સુખી લાગતા. અને મને થતું કે કેવા પ્રેમથી અડીને બેસીને ,એક થાળીમાંથી ખાય છે.મારું તો  ઘરમાં કોઈ વજૂદ જ નથી.મને કોઈ નિર્ણય લેવાનો કે મનગમતી કોઈ પણ વાત કરવાનો અધિકાર નથી.છૂટાછેડા અંગે વિચારું પણ કંઈ રીતે? બે દીકરીઓ ને દીકરો મને જાનથી અધિક વ્હાલા અને હું કંઈ એવું ભણેલી નહી કે બાળકો ને તેમના જેટલી સગવડ સાહેબી આપી ઉછેરી શકુ.પણ હાશ !તેમના અચાનક હાર્ટએટેકથી  થયેલ મૃત્યુથી મને એમનાથી છુટકારો મળ્યો.ભારતમાં તો આવી વાત કોઈને કહેવાય પણ નહી.પણ છેલ્લા દસ વર્ષથી હું મારા બાળકો સાથે અમેરિકા રહુ છું .મારા બધાજ નિર્ણય મારી જાતે લઉં છું. સંગીત શીખું છું ને મારું જીવન મને ગમે તેમ મારી રીતે જીવું છું અને સાથે કર્ણપ્રિય અવાજમાં ગાયું

  “પંછી બનું ઊડતી ફીરું મસ્ત ગગનમેં

                                                આજ મૈં આઝાદ હું દુનિયાકે ચમનમેં……..”

અને ત્યાં તો તેમને સાથ આપવા અને તેમની વાતમાં સાદ પૂરાવવા દક્ષાબેન આવી ગયા કે નીરુબેન તમે હિંમતપૂર્વક સરસ ને સાચી વાત કરી .બધાના નસીબ એકસરખા નથી હોતા લગ્નની બાબતમાં અને તેમણે તેમની વાત કરી કે મારા પણ ડિવોર્સ થયાં છે અને હું પગભર છું ને મારે બાળકો પણ છે પણ અહીં અમેરિકામાં તો બાળકો મોટા થઈ ભણવા ને જોબ કરવા બહાર નીકળી ગયા ,તો હું ફરી કોઈ સાથી મળે તેની શોધમાં છું અને હસતા હસતા સાથીને શોધતા હોય તેમ આંખો પર હાથ રાખી  સાથીની  શોધની એક્ટીંગ કરવા લાગ્યા…..સૌ સીનિઅરોએ બંને જણને અને બન્નેની વાતને પણ જીવનની સાચી વાસ્તવિકતા સમજી તાળીઓથી વધાવી લીધા અને  દરિયા કિનારો  સૌની ઓ સાથી રે…… ની ગુંજથી ગુંજી ઊઠ્યો…..

( ઓ મારા સાથી મિત્રો રે…..હાથ જોડી ……હસું છું …….માફ કરજો)

જિગીષા પટેલ

વાત્સલ્યની વેલી ૧૩) મૅરી: મા અને દીકરી!

બાળઉછેર એ એક એવું ક્ષેત્ર છે જ્યાં માતાની જવાબદારીઓ પિતાની ફરજો કરતાં ઘણી વધારે હોય છે.. આખરે તો એ નવ માસ માંના પેટમાં તો ઉછરતું હોય છે!
ગાંધીજીએ કહ્યું હતું : એક ભણેલી માતા સો શિક્ષકની ગરજ સારે છે ! પણ જે માતાઓ ભણેલી નથી તેનું શું ? અને પારકાં દેશમાં આફતોથી ઘેરાયેલ, નાનકડા ગામમાંથી આવેલ અલ્પ શિક્ષણ પામેલ જન્મદાત્રી જશોદા અજાણ માર્ગે પુત્ર કેશવ સાથે જઈ રહી હતી ! દુઃખની વાત તો એ છે કે ગાડી ચલાવવા ડ્રાયવર્સ લાયસન્સ લેવું પડે છે પણ પેરેન્ટ્સ બનવા કોઈ પરીક્ષાઓ પાસ કરવી પડતી નથી !જશોદા બધી બાજુથી મુશ્કેલીઓથી ઘેરાયેલ હતી .કોઈ ઇન્ડિયન ગવર્મેન્ટ એજન્સી કે બીજી કોઈ સંસ્થાનો પણ સહારો નહોતો !
પછી એ માં દીકરાનું શું થયું એ વિષે આગળ ઉપર વાત કરવા વિચારેલ ,પણ મિત્રો અને વાચકોના પ્રતિભાવથી ઘડી ભર થોડાક વર્ષ આગળ :૧૯૯૦ના એ દિવસોમાં લઇ જાઉં.
જશોદા મકાન વેચીને દૂરના સબર્બમાં રહેવાં ગયાં બાદ કોઈને કાંઈ અણસાર મળતાં કેશવને ફોસ્ટર કેરમાં લઇ ગયાં ( એ પ્રસંગ વિષે વિગતવાર વિશ્લેષણ સાથે આગળ ઉપર) જશોદા દુઃખ અને હતાશાની અવસ્થામાં સંસાર અને સમાજ ઉપર નફરતની ભાવના સાથે કોઈ દૂરના રાજ્યમાં કોઈ મંદિરના આશ્રમમાં જતી રહી.. જો કે ત્યાંયે મુશ્કેલીઓ તો હતી જ. દશ વર્ષે ત્યાંથી આર્થિક રીતે ઘણું ગુમાવી ,શ્રદ્ધા તૂટતાં ,વિશ્વાસ ઘાત , અને દગા સહી,દઝાયેલ દિલે પાછાં આવીને છેવટે જશોદાએ ગાડી ચલાવતા શીખી થોડું શિક્ષણ લીધું ,અને નવે સરથી જીવન શરૂ કર્યું ,પણ એકલાં જ ; એક ભવમાં બે ભવ ન થાય એમ દ્રઢ માન્યતા હોવાથી .
કેશવ ACES ( Adverses Childhood Experiences Symptoms) એટલેકે બાળપણમાં મોટાં ગન શુટિંગ કે કાર એક્સિડન્ટ જેવાં ટ્રામા નહીં પણ શારીરિક માનસિક ત્રાસ – માર પડવો ,ડામ ,ડર વગેરે જેવાંને લીધે એ એક ઉદાસી અને હતાશાની લાગણી સાથે એ બધું સહતાં જીવનમાં ટકી રહ્યો ને નાનકડી મજૂરી કરીને ક્યાંક વિશાળ જગતમાં ખોવાઈ ગયો.
પણ એ બધું તો અમે સ્કૂલ શરૂ કરી ત્યાર પછીની વાત!
હજુ તો અમારું ઘર જ અમારું બાળ મંદિર હતું .અમારે ત્યાં આવતાં બાળકોની મમ્મીઓ પ્રમાણમાં સારું ભણેલી ગણેલી હતી. એમનાં બાળકોને સંભાળવા , રાખવાં,ઉછેરવાનો આનન્દ પણ હતો.
એક દિવસ સાનની મમ્મીએ મારી સાથે બેસીને વાત કરવાની એપોઇન્ટમેન્ટ માંગી . સાન વિષે મેં આગળ ઉલ્લેખ કર્યો છે. હવે ત્રણ વર્ષનો સાન મોટો ભાઈ બન્યો હતો.દોઠ મહિનાની જૅનીએ આવવાનું શરૂ કર્યું એટલે અમારાં ઘરમાં આનંદનું મોજું ફરી વળ્યું !
આ એજ મમ્મી હતી કે જેણે પહેલે અઠવાડીએ મને ચેક લખતાં કહ્યું હતું; “જે રીતે મારો દીકરો અહીં સચવાય છે તે અદ્ભૂત છે! અમે ભાગ્યશાળી છીએ.” એણે આનંદ અહોભાવ સાથે ફીમાં જાતે જ વધારો કર્યો; અને પછી ચાર વર્ષ દર અઠવાડીએ એજ રીતે ચેક લખ્યા.
એણે એપોઇન્ટમેન્ટ માંગી એટલે મને એમ કે એને પૈસાનો પ્રોબ્લેમ હશે ? આમ પણ આ દેશમાં ચાઈલ્ડ કેર બહુ ખર્ચાળ છે; તેમાંયે પાછું નવ જાત – નવું જન્મેલું બાળક ; તેની દવાઓ ; ફોર્મ્યુલાઓ ; ડાયપર અને પાછું બેબીસિટીંગનો ખર્ચો ! બે બાળકનો ખર્ચ કાઢતાં અને સતત નોકરી અને ઘરકામની આટલી દોડાદોડી પછી એની પાસે બચતમાં શું રહેશે ? હું શુક્રવારની રાહ જોતી રહી .
બપોરે હજુ બધાં બાળકો ઉંઘતાં હતાં ત્યારે મૅરી(પેલાં છોકરાઓની માં ) આવી . એણે રડી પડતાં કહ્યું કે એ કારણ વિના આટલી વિષાદની લાગણી કેમ અનુભવે છે? એણે એના ડોકરને પૂછતાં એમણે પ્રેગ્નન્સી પછી હોર્મોન ચેઇન્જ થતાં આવતું પોષ્ટપોર્ટમ ડિપ્રેશન વિષે કહેલું . પણ હજુ સુધી એ કેમ જતું નથી એની ચિંતા વ્યક્ત કરી ! જો કે અમારી નૈયાનાં જન્મ પછી મેં પણ એવી લાગણીઓ ,કોઈ અકલ્પ્ય વિષાદ અનુભવેલ. ત્યારે તો માતાનું સ્વાસ્થ્ય અને બાળ ઉછેરમાં મારુ જ્ઞાન જે વડીલો અને અનુભવીઓ કહેતાં એટલું મર્યાદિત હતું. આપણે ત્યાં પૂરતાં જ્ઞાનના અભાવે આ પરિસ્થિતિને બીજા સંજોગો સાથે જોડીને કાંઈક ભળતું જ અનુમાન કરવામાં આવતું !
સાચી વાત છે : Knowledge is power !પણ હવે ભણવાનું શરૂ કર્યા પછી મેં એમાં ઉંડાણમાં રસ લઈને વાંચવાનું શરૂ કરેલું . અંદરની રૂમમાંથી પુસ્તક લઇ આવીને મેં એને એ પ્રકરણ વંચાવ્યું . આ મારાં જીવનનો કદાચ પ્રથમ પ્રંસગ હતો જયારે મેં મારી અંગત વાત કોઈ ત્રાહિત વ્યક્તિને એનાં ભલા માટે કહી હોય : ત્યાર પછી જો કે કંઈક સેંકડો વાર એનું પુનરાવર્તન થયું છે. કહેવાની જરૂર નથી કે આ રીતે અમે એક બીજાનાં મિત્ર બની ગયાં હતાં!
એ કુટુંબ પાસેથી હું- અમે -ઘણું બધું શીખ્યાં. દર અઠવાડીએ એક દિવસ નોકરી પર રજા રાખીને મૅરી એનાં મા બાપ પાસે જતી. “ એ દિવસે હું એમને
લંચમાં બહાર લઇ જાઉં છું, એમને અઠવાડિયા માટેની જરૂરી ચીજ વસ્તુઓ ખરીદી આપું છું ;એમની સાથે આખો દિવસ ગાળું છું.” મૅરીએ કહ્યું.
ત્યારે કૂવાના દેડકા જેવી મારી દ્રષ્ટિ! મેં પૂછ્યું ; ‘પણ બાળકો એમનાં નાના નાનીને ક્યારે મળે? એ તો એમનાં પ્રેમથી વંચિત જ રહી જાયને ?’
ત્યારે એણે હસીને મનેસમજાવેલું ; “ રજાના દિવસે અમે બન્ને પક્ષના દાદા દાદી સાથે સમય વિતાવીએ છીએ; ચાલુ દિવસે હું મારાં મા બાપની સેવા કરવા જાઉં છું,વીકેન્ડમાં છોકરાંઓને લઈને એમની સાથે હરવા ફરવા જઈએ છીએ.
એનાં પેરેન્ટ્સ અને એનાં સાસુ સસરાની પચાસમી લગ્ન તિથિઓ એમણે ધામધૂમથી ઉજવેલી ! જે દેશમાં એ સમયે સાહીઠ ટકા ડિવોર્સ રેટ હતો ત્યારે આટલું સમજુ કુટુંબ અમારાં જેવાં જે હજુ એકી રકમમાં લગ્નતિથિ ઉજવતું હતું તેને સફળ સુંદર જીવનનો રસ્તો ચીંધતું હતું!
મૅરી એક મા તો હતી જ! પોતાનાં બન્ને બાળકોને સારી જગ્યાએ મૂકીને પોતે નોકરી કરતી ; પણસાથે દીકરી તરીકે પોતાનાં મા બાપ માટે પણ પૂરતો સમય ફાળવતી ! એનાં સંતાનોની બેબીસિટર હું અને મારાં બાળકો એનાં બાળકોને સારી રીતે સાચવે તે માટે પણ જરૂરી ધ્યાન રાખતી ! અને હા , પોતાનાં સ્વાસ્થ્યનો પણ ખ્યાલ રાખતી! વાત્સલ્ય કાંઈ એક વ્યક્તિનો ઈજારો થોડો જ છે?
જીવનને સુંદર બનાવવાની મારી ઘેલછામાં આ બધી મમ્મીઓએ પાસેથી પણ મને કાંઈક સારું નરસું સ્ફુર્યું હોય તો નવાઈ નહીં !
વાત્સલ્યની વેલીમાં આ રીતે પ્રેમનું ખાતર સિંચાતું હતું . ક્યારેક ક્યાંક ફૂલ ને ક્યાંક કાંટાયે ઉગી ને ભોંકાતાં હતાં.. ને આ બધાં અનુભવો સાથે મારુ ભણવાનું આગળ વધતું હતું .. મને કલ્પનાયે નહોતી કે સરળ રસપ્રદ લાગતાં બીજા સેમેસ્ટરમાં શરૂઆત જ વિચિત્ર થવાની હતી !

૧૫- કવિતા શબ્દોની સરિતા- રાજુલ કૌશિક

પશ્ચિમના દેશોમાં શીત વરસાવતું, ટાઢુંબોળ હવામાન બંધાય એ પહેલાં જ આપણાં વડીલો દેશાટન આદરે અને એ ય મઝાની ઉત્તરાયણ કરીને પાછા વળવાના પ્લાન કરે. ત્યારે યાદ આવે પેલા માઈગ્રેટીંગ બર્ડ જે પરદેશી ટાઢાબોળ વાતાવરણમાંથી આપણા દેશ તરફ ઉડ્ડાન ભરતા હોય. એક લાંબી સફર ખેડીને હુંફાળા વાતાવરણમાં થોડો સમય વિતાવી આવે. આપણાં ય લોકો પાછા એ પરદેશી પંખીઓને જોવા બર્ડ સેન્ચ્યુરી એટલેકે પક્ષી અભ્યારણ તરફ દોટ લગાવે અને માણે ય ખરા પણ આજકાલ ભારતથી પાછા ફરતાં આપણાં લોકોમાં એક સામાન્ય ફરિયાદ તો અવશ્ય સાંભળવા મળે છે અને એ છે પ્રદૂષણ અંગે-પ્રદૂષિત હવામાન- પ્રદૂષિત વાતાવરણ અંગેની.

સામાન્ય રીતે ઝાકળ-ઓસથી ભરેલું ધુમ્મસ તો સૌને ગમે પણ આ પ્રદૂષણનું ધુમ્મસ? ના રે….. નાકે બુકાની બાંધીને બહાર નિકળવું પડે એ કોને ગમે? આમ તો આ પ્રદૂષણયુક્ત વાતાવરણનું મૂળ કારણ આપણે જ તો..! આપણી હરકતોથી નીલરંગી આકાશની કાયા જ પલટી નાખી છે. પણ કોણ એની તથામાં પડે  છે? આપણે તો આપણામાં જ મસ્ત.આપણી આ મસ્તીમાં ઉમેરો કરવા આવે આ પતંગોચ્છવ. ….એ દિવસે તો આપણે પણ દૂષિત હવામાન/ પ્રદૂષિત વાતાવરણ જેવા શબ્દો ભૂલીને મોજ-મસ્તીમાં આવી જઈએ.  આપણાં ઓચ્છવો આમ પણ રંગરંગીલા. દિવાળીની રંગોળી હોય કે હોળી બધામાં રંગોનો મહિમા અનેરો. એમાં ઉત્તરાયણ પણ ક્યાં પાછી પડે? ઉપર વિશાળ ગગન અને એમાં તરતા  રંગ-બેરંગી ચાંદલિયા, ઘેંસિયા, આંખેદાર, ચાંદેદાર,પૂંછડીયા….એ ય મઝાની રંગછટાથી આકાશ પણ રંગીન….

  એમાં તરતા પતંગો જાણે કોઈ કોડીલી કન્યાની સાથે છેડાછેડી બાંધીને સપ્તપદીમાં પગલા માંડતા ગર્વીલા વરરાજા જોઈ લો. તો વળી પવનની હળવી થપાટો સાથે લહેરાતો પતંગ જાણે કોઈ માનુનીને મનાવવા એની આસપાસ ચકરાવા લેતો મજનુ જોઈલો..આ તો થઈ આપણા મનની પરિકલ્પના પણ હવે તો રાત્રે તુક્કલની જેમ આકાશમાં બુલેટ ટ્રેન, ડોનાલ્ડ ડક કે મિકી માઉસ પણ એલઈડી લાઈટથી કે રિમોટ કંટ્રોલ દ્વારા પતંગરૂપે ઉડવા માંડ્યા છે.  

આ બધી હાઈટેકની માયાજાળ પણ પાછા આપણે પરંપરાગત ઉત્તરાયણ તરફ વળીએ તો એમાં મઝાની વાત એ છે કે ઉત્તરાયણના દિવસે માત્ર પતંગ નથી ચગતા સાથે ચગે છે આપણો ઉત્સાહ, યુવાનીનો મિજાજ. જીવન પણ પતંગ જેવું ક્ષણિક છે એ ભૂલીને જીવનની એ ક્ષણને માણી લેવાનો ઉમંગ. એ સમયે પ્રગટે છે પતંગ સંગ આકાશે જઈ પહોંચવાની વૃત્તિને વેગ આપવાનું જોમ . છલકાય છે આપણા મનમાં છવાયેલા ઉમંગી તરંગો. આવા રંગબેરંગી મિજાજને મહાલતા જુવે ત્યારે આપણા પર ઝળૂંબતું પણ આપણાથી દૂર એવું પેલું આકાશ આ ઓચ્છવ માણી શકતું હશે ? ભલેને રહ્યું એ વિરાટ પણ થોડું-ઘણું એકલવાયું તો ખરું જ ને? એની શોભા પેલા અલપ-ઝલપ દેખાતા વાદળો, કે પછી એને આંબવા ઊડતા પંખીઓ કે પછી એને સતત ધખાવતો રહેતો પેલો અગનગોળો કે પછી એની તપત શમાવવા આસ્તે આસ્તે દેખાતો ચાંદો અને એની સાથે ઉમટી આવતા તારલા?

એક સામટા આટલા બધા થોકેથોક ઉમટી આવેલા લોકોને જોઈને આકાશ પણ ત્યારે વિચારતું હશે ભલે હું રહ્યું અસીમ, અનંત, અમર પણ સ્થિર અને એકલવાયું. આ માનવજાત ભલે અમરત્વના આશીર્વાદ લઈને નથી આવી પણ એ જીવી જાણે છે, મસ્તીમાં ઝૂમી જાણે છે, હસે છે, હસાવે છે, ઉત્સવ ઉજવી જાણે છે અને એમ કરીને પણ એમને મળેલી જીવનયાત્રા માણી જાણે છે.

આ અનંત આકાશ પોતાની ભવ્ય એકલતા દૂર કરવા શું કરતું હશે એની તો ખબર નહીં પણ આ ઉત્તરાયણના દિવસે આપણે થોડા ઉદાર થઈએ છીએ ખરા હોં…

આપણે પણ કહીએ છીએ..

હરેક જણના પતંગ પર લખિયો છે આ સંદેશો કે

હે નભ ! તું નીચે આવ ! આવ નીચે ને જરાક હળવું થા…

માર નગારે ઘા, ગમગીનીનો ગોટો વાળી

જલદી કૂદ કછોટો વાળી, ઓચ્છવના આ રંગકુંડમાં ડૂબકી મારી ગા !

આવ, આવ, તું જરાક નીચે આવ ને હળવું થા…

આભ, તને

આ પતંગ રૂપે છે નિમંત્રણ-નીચે આવી ચાખ ઉમળકો,

ચાખ જુવાની, ચાખ લાગણી, ચાખ પ્રેમ ને ચાખ હૃદયના ભાવ

આભ, તું જરાક નીચે આવ…કારણકે

પતંગનો ઓચ્છવ

એ બીજું કંઈ નથી, પણ

મનુષ્યના ઉમળકાઓનો છે ઘૂઘવતો વૈભવ !

આ ઉત્તરાયણ તો એકદમ મોજીલો, જોશીલો લહેરીલો તહેવાર. મનના ભારને વાયરા સાથે વહેતો મૂકવાનો તહેવાર. માટે જ કવિએ કહ્યું હશે ને કે…….

“હળવા થઈ પવનની સાથે થોડું ઉડી લઈએ

મોટપ નીચે મૂકી ઉપર નાના થઈને જઈએ”

વાત તો સાચી જ ને…

તો ચાલો આપણે પણ આ મોજીલા દિવસે હળવા થઈને થોડું ઉડી લઈએ, થોડું માણી લઈએ, થોડું જોમવંતુ જીવી લઈએ

Rajul Kaushik
http://www.rajul54.wordpress.com


અપેક્ષા રહિત. પ્રેમ એક પરમ તત્વ

પ્રેમ એટલે કુદરતે આપેલી એક અણમોલ  ભેટ.  પૃથ્વીનું સર્જન થયું તેની સાથે અસંખ્ય વૃક્ષો, નદી, નાળા, સાગર, વનસ્પતિઓ, જીવ જંતુઓ, પ્રાણીઓ, જળચળ પ્રાણીઓ, સૂર્ય, ચંદ્ર, ઠંડી, ઉષ્ણતામાન, વગેરે અનેકવિધ માનવીની જરૂરિયાતોનું પણ સર્જન થયું.  બધામાં પ્રેમ એક એવું પરમ તત્વ છે જે બધે જ બધામાં નજરે પડે.  આજે આપણે વાત કરીએ છીએ વૃક્ષોની.  તો વૃક્ષો એક એવું માધ્યમ છે જેના થકી આપણને જીવવાનો સહારો મળે છે.  વૃક્ષો આપણાં જીવનને પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ રૂપથી પ્રભાવિત કરે છે.  વૃક્ષો પ્રાણવાયુ (ઓક્સિજન ) ઉત્પન્ન કરે છે.  પ્રાણવાયુ વિના જીવવું અશક્ય છે.  અને એટલું જ નહી.  પ્રાણવાયુ ઉત્પન્ન કરી, અંગાર વાયુ (સી  ઓ  ટુ ) શોષી લ્યે છે.  આ તો ખૂબ જ અદ્ભૂત વાત કહેવાય!!  વૃક્ષો ન હોય તો આપણી શું દશા થાય?  કદી કલ્પના કરી છે?  વાત પ્રાણ વાયુની નથી – વાત પ્રેમની છે.  વૃક્ષ એટલે એક હકારાત્મક ઉર્જા – વૃક્ષોની શીતળ છાયામાં  માં ના ખોળા જેવો આનંદ મળે છે.  વૃક્ષો પ્રેમ કરે છે.  પ્રેમમાં આપવાની ભાવનાનું ઘણું મહત્વ છે.  વૃક્ષો શું નથી આપતા?  

અનેક દેશોમાં વર્ષો પૂર્વે ગાઢ જંગલો આવેલાં હતા.  એ જંગલો અનેક વૃક્ષો, પશુઓ માટે વસવાટ ઊભું કરતા.  વૃક્ષોથી પશુઓનું અને પશુઓથી જંગલોનું રક્ષણ થતું .  વાતાવરણમાં ઠંડક રહેતી.  પુષ્કળ વરસાદનાં કારણે વૃક્ષોમાં વધારો થતો.  જે દેશો વિષુવૃતની નજીક હોય:  મકરવૃત અને કર્કવૃતની વચમાં હોય તે જગ્યા પર ગીચ ઝાડીઓ અને વૃક્ષો આજે પણ ઊગે છે.  તે ન હોય તો?  માનવીએ પોતાની વધતી જરૂરિયાતને કારણે આડેધડ માનવ વસાહતો સ્થાપી,  પર્યાવરણને ભારે નૂકશાન કર્યું છે.  ભારતની રાજધાની દિલ્હીનો દાખલો લઈએ તો વૃક્ષો ઓછા થતાં ગયા.  માનવીના મન અને શહેર સિમેન્ટનું બનતાં ગયા.  જે વૃક્ષોએ બધુ સમર્પિત કરી દીધું એને જ કાપી નાખ્યા.  તે ઉપરાંત ડીઝલ અને પેટ્રોલથી પેદા થતો ગેસ, હવામાનને તદ્દન નીચા સ્તર પર લાવી વૃક્ષોનું આયુષ્ય પણ ઓછું કર્યું.  બાકી રહેલું ખેતીનું નકામું ઘાસ અને પાકને બાળી નાખવું.  આ બધું પર્યાવરણ માટે ઊચિત નથી.  કુદરતે આપેલા પ્રેમથી ભરપૂર તત્વને આપણે ઓળખી ન શક્યા !!!  આખું વર્ષ ભર ઉનાળામાં કે ચોમાસામાં તેની છાંય નીચે કેટલાયે મુસાફરો અને બાળકોને વિસામો મળે છે.  થાકેલો કે હારી ગયેલો માનવ તેની ઓથે શીતળતા અનુભવે છે.  વૃક્ષ એ પરોપકારી આત્મા છે.  કંઈપણ અપેક્ષા વિના તમને આપે છે.  નિસ્વાર્થ સેવા અર્પે છે.  ઝાડનો પ્રેમ એક તેજ સંજીવની બુટ્ટી છે.  યાદ કરો હનુંમાનજી આખો પર્વત લઇ આવ્યા હતા એ સંજીવની માટે !!  વનસ્પતિની જડી બુટ્ટીથી લક્ષ્મણજીને જીવન દાન મળ્યુ હતુંને ?
વૃક્ષોનો ગમે તેટલો દુરુપયોગ થાય છતાં તે તેનાં ગુણોથી વંચિત નથી રહેતા।  મનુષ્યો જો વૃક્ષો જેવાં બની જાય તો?  ઓહોહો !! દુનિયા બદલાય જાય !  વૃક્ષો જેટલી સેવા અને સમર્પણની ભાવના કદાચ જ માનવી કેળવી શકે!  ઊમાશન્કર જોશીનું આ કાવ્ય એજ પ્રતિભાવ આપેછે:-પેલું ઝાડ ક્યાં ?________ઘણાં વરસે શાળામાં ગયો,નવા નળિયાં, નવો નાનકડો બાગ, બે રંગીન ફૂલ પણ ખરા.ને છતાં કૈક સૂનું સૂનું કેમ લાગે છે.ચોગાન સૂનું – કહો કે બ્રહ્માંડ જાણે સૂનું સૂનું .
પેલું ઝાડ ક્યાં ગયું ? પેલું 
જેની ઊપર ચઢી જતાં, ડાળીએ હીંચતા 
છાયામાં રમતાં, આમ બે વિશાળશાખાઓ ફેલાવીને ઊભું હતું  – વિચારતો 
બાહુઓ લંબાવી તકાદાર થઇ ઊભો ;ધરતીમાંથી પગનાં તળિયામાં થઇ ધસતું,વૃક્ષચૈતન્ય એના કલેવરમાં સંચરતું 
બાહુશાખાઓ દ્વારા આકાશને અઢેલી રહયું 
નીચે નમ્યો 
ધરતીની ધૂળ માથે મૂકવા 
ચપટીમાં આવી થડનાં અવશેષની ઊધઈ.  

એક ઝાડ એનો પ્રેમ દર્શાવતું આ કાવ્ય શું કહે છે?  કે ઝાડપાન નિસ્વાર્થ પ્રેમ કરે છે.  વૃક્ષો એટલે ભલાઈ સભર પ્રેમ અને પ્રેમ એટલે એક પરમતત્વ સાથેનું જોડાણ !!વૃક્ષોને લાંબો સમય પાણી ન મળે તો તે સુકાય જાય ત્યારે નાની સરખી ભૂલ પણ ભારે રમખાણ મચાવે છે. હમણાંજ કેલિફોર્નિયાના ઉત્તરમા આવેલું “પેરાડાઇઝ ” નામનાં ગામમાં અને આજુ બાજુ ના જંગલમાં લાગેલી  ભયંકર આગ માં હજારોનાં હિસાબે વૃક્ષો, ઘરો અને માનવો બળીને ભસ્મીભૂત થઇ ગયા.  આવી દુર્ઘટનાને અટકાવવા હંમેશ સચેત રહેવું જરૂરી છે.  બીજાં અર્થમાં વૃક્ષોને પણ પ્રેમ આપો.  

વૃક્ષો એક દિવાલ ઊભી કરી શકે છે.  સિમેન્ટની દિવાલ કે જે આપણને જોવી ન ગમતી હોય તેને લીલા પાંદડાની વેલીથી ઢાંકી દઇ એક અલગસા પડદો ઊભો કરી શકે છે.  ખૂબ ધાંધલ અને અવાજોથી ભરપૂર રસ્તાનો ઘોંઘાટને ઓછો કરી નાખે છે અને આંખોને રમ્ય લીલી ચાદર પાથરી દઈ શકે છે.  વૃક્ષોને કારણે ઊડતી ધૂળ અને હવા ઓછા થઇ જાય છે.  સુર્યનાં તેજસ્વી કિરણોને અટકાવી આંખોને રાહત આપે છે.  જીવનને માટે વૃક્ષોની પૂષ્કળ આવશકતા છે.  પૃથ્વી ઉપર જે જીવો છે તેમાં વૃક્ષો સૌથી વધારે આયુષ્ય ધરાવે છે અને એટલે વૃક્ષો આપણને ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્યની કડી જોડવામાં મદદરૂપ છે.  આને કારણે દુનિયાનાં દરેક ભાગમાં જંગલમાં , ગામડાઓમાં, ખેતરોમાં, શહેરોમાં, રસ્તાઓ ઉપર વૃક્ષોનું રોપણ, ઉછેર, સાચવણી અને પ્રેમ ખૂબ જરૂરી છે.
આપણા સ્વાસ્થ્ય અને જીવન માટે વૃક્ષો ખૂબ પ્રેમ ભરપૂર સેવા આપે છે.  કુદરતી સૌંદર્યને સાચવવામાં મદદરૂપ છે.  તો આવો અદ્ભૂત પ્રેમ છે વૃક્ષોનો – તે પણ અપેક્ષારહિત !
જયવંતિ પટેલ 

દ્રષ્ટિકોણ 26: સૂર્ય ના કિરણો સગર્ભા સ્ત્રીને જીવન બક્ષે છે – દર્શના

મિત્રો, શનિવારે પ્રકાશિત થતી “દ્રષ્ટિકોણ” કોલમ ઉપર હું દર્શના વારિયા નાડકર્ણી, તમને બેઠક માં આવકારું છું.  આવતે અઠવાડિયે મારો જન્મદિવસ છે અને આજે તેની ઉજવણી છે. તો તેવા અવસરે સૂર્ય ની વાત કરવી ઉચિત લાગે છે.
ઘણી જ્યોતિષવિદ્યા અનુસાર જન્મદિવસ ને સંબંધિત, સૂર્ય અને ચંદ્ર ના સ્થાન નું ઘણું મહત્વ છે. ચંદ્ર નું મહત્વ એવું ગણાય છે કે તેના સ્થાન અનુસાર વ્યક્તિ પોતાની લાગણીઓ પ્રદર્શિત કરે છે અને ચંદ્ર નું સ્થાન વ્યક્તિના સર્જનાત્મક અને સાહજિક સ્વભાવને રજૂ કરે છે. સૂર્ય ના સ્થાન નું જન્મદિવસ સાથે એવું જોડાણ છે કે જન્મ ના સમયે સૂર્ય જે સ્થાન માં હતો તે જ સ્થાન માં  દર વર્ષે તે પાછો આવે છે. તે ઉપરાંત પ્રાચીન ગ્રીક માન્યતા અનુસાર અને ફિલસૂફ એરિસ્ટોટલ ના કહેવા અનુસાર તેમજ વેદ પુરાણ અનુસાર પૃથ્વી, પાણી, હવા અને અગ્નિ એ ચાર તત્વો મુખ્ય તત્વો છે જે જિંદગી માં પ્રાણ પુરે છે. આપણે એક વખતે જળ વિષે વાત કરેલી તે આ લિંક ઉપર વાંચી શકશો http://bit.ly/2JXEloU .  આજે સૂર્ય ઉપર વાત કરીએ અને એક નવી ટેક્નોલોજી સૂર્ય ના કિરણો દ્વારા કેવો પ્રાણ પુરી રહી છે તેના વિષે થોડી વાત કરીએ.
જીવન ની શરૂઆત બાળક ના જન્મ થી થાય છે.  ઐતિહાસિક રીતે બાળજન્મ એટલો ખતરનાક સમય હતો કે અમુક દેશ માં જ્યારે સ્ત્રી  ગર્ભવતી થાય ત્યારે જ તે પોતાનું વિલ તૈયાર કરી નાખતી. અમુક પ્રથા અનુસાર સ્ત્રી ની ગોપનીયતા (પ્રાઇવસિ) જાળવવાને બહાને તબીબી ડોક્ટરો બાળજન્મમાં ભાગ લેતા નહિ. બાળજન્મ માં સ્ત્રી અને નવજાત શિશુ નું મ્ર્ત્યુ થાય તે સામાન્ય વાત મનાતી. પણ ઘણા સુધારા અને પ્રગતિ પછી આજ ના જમાના માં મોટા ભાગે તે સામાન્ય નથી. અને છતાં આજે પણ દુનિયા માં એવા દેશ છે જ્યાં ગર્ભાવસ્થા અને બાળજન્મ કોઈ નાનીસૂની વાત નથી.  વૈશ્વિક સ્તરે માતૃત્વમાં દર વર્ષે 300,000 થી ઉપર માતા કે બાળકો ના મોત થાય છે. આમાંથી 99 ટકા મોત અવિકસિત દેશોમાં (મૉટે ભાગે આફ્રિકાના દેશોમાં જોવા મળે છે). અને ઉપર થી ઘણી મહિલાઓને બાળજન્મથી ગંભીર ગૂંચવણો ઉભી થાય છે.
2008 માં અમેરિકન ડોક્ટર લોરા સ્ટાચેલ આફ્રિકા ના નાઈજીરિયા દેશ માં કામ કરવા ગયેલ. તેમણે જોયું કે ત્યાં ગર્ભાવસ્થાનો સમય સ્ત્રીઓ માટે ખુબ કઠિન હતો અને ઘણી સ્ત્રીઓ નું મૃત્યુ થતું હતું. તેમણે સુવિધાઓની ખુબ ખામી જોઈ. ખાસ કરીને ભરોસાપાત્ર વીજળી (લાઇટિંગ) ની સુવિધા તબીબો માટે ઉપલબ્ધ હતી નહિ. ક્યારેક વીજળી આવે અને ક્યારેક જાય. રાત્રિના સમયે ડિલિવરી કરવાની હોય તો ક્યારેક પુરા અંધકારમાં, ક્યારેક થોડી મીણબત્તી ના પ્રકાશ ને આધારે, અને ક્યારેક ફ્લેશ લાઈટ ના આધારે ડોક્ટરે તે કરવી પડે. ક્યારેક ફ્લેશ લાઈટ મોઢામાં પકડીને નર્સ કે ડોક્ટર ડિલિવરી કરે. અને સિઝેરિયન કરવાની જરૂર હોય તો પ્રકાશ ની ખામી ને લઈને તેઓ ઓપરેશન રદ પણ કરતા.
લોરા બહેને અમેરિકા પાછા ફર્યા બાદ આ વાત તેમના એન્જીનીર પતિ, હાલ એરોનસોન ને વાત કરી. તેઓ બર્કલી માં એન્જિનિરીંગ અને સોલાર એનર્જી (સૂર્ય ની શક્તિ) વિષે ભણાવતા. બંન્ને પતિ પત્ની એ સાથે મળી ને બાળજન્મ સમય માટે સુવિધા ઉપલબ્ધ કરવાનો નિર્ણય કર્યો। પછી હાલભાઈ કામે લાગ્યા. આફ્રિકા માં સૂર્ય ની શક્તિ ની કોઈ કમી નથી. પરંતુ, ત્યાં જગ્યાએ જગ્યાએ સોલાર પેનલ બનાવવાનું કારખાનું મોટા પાયે ઉભું કરવામાં ખુબ સમય તો લાગેજ પણ તેટલા પૈસા કયાંથી ભેગા કરવા? એક કારખાનું નાખવા માટે 2 લાખ થી વધુ ડોલર ની જરૂર પડે. અને આ સમસ્યા તો જગ્યાએ જગ્યાએ હલ કરવાની હતી.  હાલભાઈએ દ્રષ્ટિકોણ ફેરવી નાખ્યું. તેમણે નિર્ણય કર્યો કે તેટલા મોટા પાયે વિચારવાની બદલે ખુબ નાના પાયે વિચારવાની જરૂર છે.
લોરા અને હાલે મળીને “We Care Solar” ની સ્થાપના કરી. હાલે એક સૂટકેસ ના માપ ની  સોલર ઇલેક્ટ્રિક સિસ્ટમ બનાવી જેથી લૌરા પ્લેન માં મુસાફરી કરતી વખતે સાથે લઇ જઈ શકે. નાના સૂટકેસ ની અંદર તેમણે વ્યવસ્થિત  રીતે બાળજન્મ ને લગતી અગત્યની વસ્તુઓ ગોઠવી, જેમ કે એલઇડી લાઇટ, હેડલેમ્પ્સ,શિશુ ના હૃદય ના ધબકારા સાંભળવાનું ડોપ્લર, અને વૉકી-ટોકી (તે સમયે મોબાઇલ ફોન ઉપર પણ આધાર રાખી શકાતો નહિ અને બાળજન્મ સમયે બીજા કર્મચારીઓને બોલાવવા મુશ્કેલ હતા). મોટી સોલાર સિસ્ટમ ને તો નિયમિત જાળવણી ની પણ જરૂર પડે. પણ આ સિસ્ટમ તેમણે અમુક મુખ્ય સિદ્ધાંતો ને ધ્યાન માં રાખી ને બનાવેલી. તેમાં નિયમિત જાળવણી ની જરૂર નતી. તેની બનાવટ ખુબ સસ્તી રીતે થયેલ. તે પોર્ટેબલ હતી એટલે કોઈ પણ કર્મચારી તેને જરૂર પડે ત્યાં લઇ જઈને 3 કલાક માં છાપરા ઉપર ગોઠવી શકે અને 24 કલાક ના સૂર્ય ના પ્રકાશ પછી તે કામમાં આવી શકે. સૂટકેસ માત્ર 40 વોટ પાવર આપે છે પણ તેનાથી બાળજન્મ ના કાર્ય માં નડતી એક મોટી સમસ્યા હલ થઇ ગઈ.

  

જેમ જેમ લોકોને આ નવી સુવિધા વિષે જાણ થવા લાગી કે તેમની પાસે જગ્યાએ જગ્યાએ થી અરજીઓ આવવા લાગી.  શરૂઆત માં તો તેઓ આવી એક એક સૂટકેસ બનાવવા માટે તેમના વિધાર્થીઓ અને નાના મોટા કાર્યકર્તાઓ ની મદદ લેતા. પણ જેમ જેમ હાઇટી, ઇથિયોપિયા વગેરે વગેરે જુદા જુદા દેશોમાંથી અરજીઓ આવતી ગઈ તેમ તેઓને મોટા પાયે આ બનાવવાની જરૂર જણાવા લાગી. તેમને અમુક સંસ્થાઓ જેમ કે The Blum Center for Developing Economies અને The MacArthur Foundation તરફ થી સહયોગ મળ્યો અને તેમને આ કાર્ય મોટા પાયે શરુ કર્યું. તે પછી તો બીજી સંસ્થાઓનો પણ સપોર્ટ મળ્યો અને World Health Organization તરફથી તેમને પાર્ટનરશીપ માટે આમંત્રણ મળ્યું. મેં 2012 માં જોયેલી સૂટકેસ અને હવે તેમની નવી ડિઝાઇન ના સૂટકેસ માં ઘણો ફરક છે.  2018 માં તેમણે 27 દેશોમાં, 3,500 સૂટકેસ આરોગ્ય સંભાળ પ્રદાતાઓ ને પહોંચાડી. અને ગર્ભાવસ્થા સમયે માતા અને બાળક ની સુરક્ષા માટે તેઓએ Liberia, Sierra Leone, Ghana, Nigeria, The Gambia, Uganda, Malawi, Tanzania, Nepal, Ethiopia અને Philippines માં સ્થાનિક પ્રોગ્રામ શરુ કરેલ છે. સૂર્ય ના કિરણો ને એકત્રિત કરીને તેમનો ઉપયોગ કરવાથી બાળજન્મ ના સુખદ સમયે કેટલાય ના પ્રાણ બચી જશે. હાલ અને  લોરા ને આપણા ધન્યવાદ।
અને  જિંદગી માં પ્રાણ પૂરનાર એવા જીવનદાતા સૂર્ય ને મારા જન્મદિવસ નિમિતે કોટી કોટી નમસ્કાર અને પાર્થના કે એવો પ્રકાશ પડતો રહે અને જિંદગીને નવા દ્રષ્ટિકોણ થી જોવાની અને માણવાની તક હંમેશા મને મળતી રહે.  અંધકાર માંથી પ્રકાશ માં બાળજન્મ નો તફાવત આ બે વિડિઓ લિંક ઉપર જોઈ શકાશે.
https://vimeo.com/147526267

ચોપાસ -6

 

મું બઈ થી શરુ થયેલો અમારો પ્રવાસ પ્રથમ કલકત્તા પહોંચ્યો ત્યાંથી અમે પ્લેનમાં સિક્કિમના નવા હવાઈ મથકે પાક્યોંગ ઉતર્યા,આટલું શાંત એરપોર્ટ પહેલીવાર જોયું! નવું હતું, શ્રી મોદી સાહેબે જ એનું ઉદઘાટન કર્યું હતું. આ એરપોર્ટ ભારત-ચીન સરહદથી ફક્ત 60 કિમી દૂર છે. એટલે રણનૈતિક દ્રષ્ટિએ આ એરપોર્ટનું ઘણું મહત્વ છે.આવનારા સમયમાં પાક્યોંગને ભુતાન, નેપાળ અને થાઇલેન્ડ સાથે જોડવામાં આવશે. આ એરપોર્ટ બની જતાં સિક્કિમ પહોંચવામાં 4-5 કલાકનો સમય બચશે. તેનાથી રાજ્યમાં પ્રવાસનને પ્રોત્સાહન મળશે.હવે અહીં લોકોને ‘ક્વોલિટી લાઈફ’ મળશે, .
સિક્કિમ દેશનું એકમાત્ર એવું રાજ્ય હતું કે જેની પાસે અત્યાર સુધી પોતાનું એરપોર્ટ નહોતું.સિક્કિમ 1975માં ભારતનું 22મું રાજ્ય બન્યું હતું1975થી ગણીએ તો સિક્કિમમાં દાખલ થવા સિક્કીમવાસીઓને પ્લેનની સુવિધા લેવા માટે પશ્ચિમ બંગાળ સુધી લાંબુ થવુ પડતું, સિક્કિમ બન્યાને 40 વર્ષ થઈ ગયા, પરંતુ રાજ્યને દુનિયાના હવાઈ નકશા પર હમણાં જગ્યા મળી અત્યાર સુધી નજીકનું હવાઈ મથક પશ્ચિમ બંગાળના સિલિગુડીમાં આવેલું બાગડોગરા હવાઈ મથક ગણાતું . આ હવાઈ મથક ગંગટોકથી ૧૨૪ કિમી દૂર છે..જેમાં તેમને 4-5 કલાક વધુ ફાળવવા પડતા હતા.આજે સિક્કિમમાં એમનું પોતાનું કહી શકાય તેવું એરપોર્ટ છે.
આ જોવા જાઈએ તો સિક્કિમ ભારતનું સૌથી નાનું રાજ્ય છે.અંગુઠા જેવા આકારવાળા આ રાજ્યની પશ્ચિમમાં નેપાળ, ઉત્તર અને પૂર્વમાં તિબેટ, દક્ષિણ-પૂર્વમાં ભૂતાન સરહદથી જોડાયેલુ છે. પોતે ચીન, નેપાળ તથા ભૂતાન સાથે જોડાયેલું હોવા છતાં સિક્કિમ અલુપ્ત હતું અને એજ એનું સૌંદર્ય છે. મારુ મન સિક્કિમનો નવો અવતાર સ્વીકારવામાં નવા વિચારો સમજવામાં ઉણુ ઉતર્યું અને મન બોલી ઉઠ્યું,પરંતુ એમનું અલાયદું કુદરતી સૌંદર્ય જળવાશે ખરું?
“પ્લેનના પૈડાં રનવેને અડે ત્યારે અને ઊંચકાય ત્યારે હૃદય થોડા ધબકાર ચૂકી જાય છે કે નહી .બસ આવો જ અનુભવ એરપોર્ટ આવતા અમને થયો.”
સિક્કિમના સંસ્કૃતિના પડઘા પડતા પાક્યોંગ એરપોર્ટ પર ગૌતમ બુદ્ધની પ્રતિમા શાંતિ નો અહેસાસ કરાવતી હતી ,અમે કલકત્તા જેવા ભીડભાડ વાળા શહેરમાંથી અહીં આવ્યા એટલે એરપોર્ટની બહાર જાણે ખુબ મોકળાશ અનુભવી, ખુલ્લા પહાડી પ્રેદેશે અમારી આંખોને આંજી દીધા,ચારે તરફ પહાડોની વચ્ચે એરપોર્ટની બહાર ફરકતા રંગબેરંગી ઝંડાઓ જાણે અમને આવકારતા હતા અને એથી પણ વધુ ભારતનો ઝંડો અમને ગૌરવ નો અહેસાસ કરાવતો હતો અમારો હાથ એની મેળે જ સલામ કરવા ઉંચકાયો…..
ત્યાં એક ફાંકડો ગોગલ્સ પહેરેલો એક યુવાન આમારી પાસે આવ્યો, હું જેમ્સ આપનો ડ્રાઈવર આપનું સિક્કિમમાં સ્વાગત છે. લાવો આપનો ફોટો પાડી દઉં. અમે સૌએ ફોટા પડાવ્યા,અમારો સામાન એ ગોઠવવા લાગ્યો ,એમે થોડા મુંજાણા,સામાન વધારે હતો અને એ બોલ્યો ચિતા નહિ કરવાની હું બધું જ ગોઠવી દઇશ જાણે કહેતો ન હોય “મેં હું ના !”
એણે સમાન ગોઠવી દીધો અને અમે ગેંગટોક તરફ પ્રયાણ કર્યું.
બારીની બહાર સૌંદર્ય જોતા આંખો મટકું મારવા પણ તૈયાર ન્હોતી ,ગીચ વૃક્ષોની વનરાજી કુદરતના ખોળે આવ્યાનો અહેસાસ કરાવતી હતી,થોડા ઉબડખાબડ વાળા રસ્તા “રો બ્યુટી” જેવા લગતા, નિશાંત શાંતિ અને પ્રકૃતિના અદભુત નજારાને જોતા મન ધરાતું નહોતું ,બસ આમને આમ ડ્રાઈવ કરતા રહીએ એમ થતું ,જે તસ્વીર આંખો ન જીલતી એને અમે કેમેરામાં જીલતા ગયા મન પ્રફુલ્લિત થાય તેવો તડકો ચારે બાજુ છવાઈ ગયો હતો,વચ્ચે આવતા સ્થળો જોવા અમારો ડ્રાઈવર જેમ્સ ગાડી ઉભી રાખતો અને કહેતો આ સુંદર દ્રશ્ય છે ફોટા પડી લો… આ ધોધ છે જોઈ આવો… ,અમે સૌ ઉતારતા પણ અમારું ધ્યાન આમારા સમાન તરફ રહેતું.
એ કહેતો ચિતા ન કરો હું છું. ધ્યાન રાખીશ અને એ ગાડી એક બાજુ મૂકી ચા પીવા જતો હું ડરતી અમારો સમાન આમ રઝળતો રાખ્યો છે ક્યાંક કોઈ ચોરી તો નહિ લે ને ? હું પાછી ગાડી પાસે આવી ઉભી રહી જતી.એણે મને કહ્યું, “સામાન ની ચિંતા નહિ કરતા”. હું ગાડીમાં બેઠી પણ વિચારોએ આ સૌંદર્ય વચ્ચે પણ મને ચોપાસ ઘેરી લીધી. વિચારોનું દ્વંદ્વ ચાલ્યું….
વિશ્વાશ ભરોશો નિષ્ઠા જેવા શબ્દો આપણી જિંદગીમાં જીવતા હોઈએ છે આ શબ્દો ક્યારેક ઝીલાય છે અને ક્યારેક દેખાય છે કોઈ અજાણી વ્યક્તિ પર વિશ્વાશ મુકવો અઘરો હતો પણ કોઈ વ્યક્તિને આપણા ડર થકી શક કરવો એ પણ યોગ્ય તો નહોતું જ ! હા… “પણ ચેતતા તો રહેવું જ પડે…”. આપણે જયારે કોઈ વ્યક્તિ પર ભરોસો કરીએ છીએ ત્યારે તે વ્યક્તિની આપણા પ્રત્યે જવાબદારી પણ વધી જાય છે ને ? બન્ને પક્ષે ભરોસો એકબંધ રાખવાનો હોય છે અને આ જ તો માણસોની વચ્ચે રહી તેમની સાથે વિશ્વાશ ભર્યો વહેવાર કરવાનો એક માનભરેલો રસ્તો છે. અને અમે નક્કી કર્યું જેમ્સ સારો છે માટે ભરોસો રાખવાનો,
વિચારોમાં રસ્તો ક્યારે કપાયો ખબર ન પડી અમારી હોટેલ આવી ગઈ અને જેમ્સ સામાન ઉતારી, રજા લેતા બોલ્યો જાઉં છું કાલે બીજો ડ્રાઈવર અને સાથે આ ગાઈડ આવશે,અમને ગાઈડની ઓળખાણ કરાવી ,અમે પૂછ્યું તું નહિ આવે તો કહે ના,.. .મેં કહું કે તું કેમ નહિ? તો કહે તમારા ટુર મેનેજરને પૂછો !… વહ ઉસકા કામ હે મેરા નહિ! ..પણ હવે અમે હોટેલમાં બેસીને શું કરીએ ? તો કહે આરામ કરો .અમે કહ્યું પણ જેમ્સ અમારે બૌદ્ધ મંદિર જોવા જવું છે,પેલો નેશનલ પાર્ક પણ જોવો છે તો કહે તમારી મેળે ટેક્સી કરીને જાવ મને જેટલું કહેવામાં આવ્યું છે તે થઇ ગયું ,કઈ જાણવું હોય તો આ ગાઇડને પૂછી લો…એતો ગાડી ભગાવી ચાલ્યો ગયો,અમે કેટલા વિશ્વાસ સાથે આખી ટુર એજન્ટ રાખી અરેન્જ કરી હતી,… હવે શું ?….
અમે રૂમમાં જઈએ તે પહેલા હોટલમાં અમારું વાઈન અને સિક્કિમ સ્કાર્ફ પહેરાવી હોટેલવાળાએ સ્વાગત કર્યું , એ પીળો સ્કાર્ફ વિશ્વાસ અને ભરોસાના પ્રતીક સમાન હતો,હવે અમારા માટે વિશ્વાશ,ભરોશા જેવા શબ્દો ને જીવવાનો વારો હતો શબ્દ જયારે જીવાય,સચવાય અને પરખાય ત્યારે જ તો શબ્દોની ગરિમા ખીલી ઉઠે છે.ને ..

પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા 

૧૧ – કહેવત-ગંગા – કલ્પના રઘુ

ઓળખાણ મોટી ખાણ છે

ઓળખાણ એટલે ઓળખ, પિછાણ, પરિચય, જામીન. ઘણી વ્યક્તિઓને સહજતાથી કોઈની ઓળખાણ વટાવવાની કોઠાસૂઝ હોય છે. મારી એક મિત્ર છે કલાબેન. જયાં જાય ત્યાં તેમને કોઈ ને કોઈ ઓળખીતું મળી રહે. તેમના વાક્ચાતુર્યથી તે સૌને પોતાના કરી લેતાં. તેમનો સ્વભાવ પણ પરગજુ. તેમનું વ્યક્તિત્વ એવું કે ક્યાંય ઢાંક્યું રહે. તેમની મોટી આવડત હતી. સહેલાઈથી ઓળખાણો કાઢી તે દરેકના દિલમાં સ્થાન જમાવતા. ક્યાંય કોઈને જરૂર હોય તો કલાબેન હાજર હોય! માત્ર આપવું તે તેમનો સ્વભાવ હતો. ક્યારેય લેવાની દાનત નહીં. ક્યારેય કોઈની પાસે અપેક્ષા કે કોઈની ઉપેક્ષા કરતા નહીં. માટે તેમની પાસે ઓળખાણની મોટી ખાણ હતી.

જીવનનાં દરેક મોડ પર અલગ અલગ પ્રકારની વ્યક્તિઓ સંપર્કમાં આવતી હોય છે. શાળાકોલેજ દરમ્યાન થયેલી દોસ્તીથી, પરિવારનાં સભ્યો થકી, મિત્રો થકી, અડોશપડોશમાં રહેતી વ્યક્તિઓ દ્વારા, ખરીદી કરતાં કે વિચાર વિનિમય કે સત્સંગ દ્વારા પરિચયની વેલ ફૂટી નિકળે છે. પરંતુ શું ઓળખાણ કાયમી હોય છે? કેટલીક ઓળખાણ જીવનભર ટકે છે તો વળી કેટલીક કામચલાઉ હોય છે. સંબંધોનો પણ ભાર હોય છે. બે વ્યક્તિ કે કુટુંબ વચ્ચે સંબંધ બંધાય છે. સંબંધોમાં પાનખર આવતાં વાર નથી લાગતી. એકપક્ષીય વહેવારથી કે સંબંધોનું સત્વ ઘટતા સંબંધની વેલ સૂકાઈ જાય છે માટે પ્રેમ, વિશ્વાસ, શ્રધ્ધા અને હકારાત્મક અભિગમથી તેને સિંચતાં રહેવું જોઈએ. ઓળખાણ નિભાવવી જેવીતેવી વાત નથી. સંબંધોને ટકાવવા માટે ઘણો ભોગ આપવો પડે છે. સમયથી, પૈસાથી કે શરીરથી કોઈના માટે ઘસાવવાની વૃત્તિ હોય તો ઓળખાણ ટકે છે નહીં તો, તું કોણ અને હું કોણ? આજે જે વ્યક્તિઓ એક થાળીમાં ખાતાં હોય તે સામે મળે તો મોં ફેરવી લે છે. ઓળખાણમાં મોટી ખાઈ નજરે પડે છે જે પાછી ક્યારેય પૂરાતી નથી. ઓળખાણ ક્યાં થઈ શકે છે હવે મનુષ્યની? હવે તો ગાડી,કપડાં અને પગરખાં લોકોની કિંમત નક્કી કરે છે!

આજની દુનિયામાં વ્યક્તિને જ્યાં સમયનો અભાવ છે અને સરળતાથી પોતાને જ્યાં બધું મળી રહેતું હોય છે ત્યાં તેને કોઈની જરુર પડતી નથી. મતલબી દુનિયાનો સ્વાર્થી માણસ પહેલાં વિચારશે કે આમાં મને શું મળશે? મારો ફાયદો કેટલો? નિસ્વાર્થ ભાવે કે પોતે ઘસાઈને સામેનાને મદદ કરનારની દુનિયા હવે નથી રહી. જ્યાં એવી ઓળખાણો વાળા સંબંધો જોવા મળે ત્યારે સમજવું, કોઈ પૂર્વ જન્મની લેણાદેણી હશે. બાકી તો બન્ને પક્ષે બરાબરી હોય તો ઓળખાણો ટકે છે. ઓળખાણ પડછાયા જેવી હોય છે. જેમ અંધારુ થાય અને પડછાયો ગાયબ તેમ જીવનમાં ક્યારેક એવો સમય આવે છે કે ઓળખાણો ગાયબ થઈ જાય છે. “જ્યાં મધ હોય ત્યાં મધમાખીઓ બણબણે” વાત ઓળખાણ માટે લાગુ પડે છે. જો તમે કોઈના જીવનમાં પ્રકાશ ના લાવી શકો તો કોઈ તમારો ભાવ ના પૂછે.

મુસીબતમાં કામ આવે તે સાચી ઓળખાણ. ઓળખાણ હંમેશા લાભદાયી બને તે જરુરી નથી. એક મિત્ર ઈન્કમટેક્ષ ઓફીસર હતો. બીજા મિત્રની તમામ વિગતો જાણતો હતો. વખત આવે તેના ઘેર રેડ પાડી. પોલીસ ઓફીસરની મૈત્રી પણ ક્યારેક જોખમમાં મૂકે છે. બહુ સિધ્ધાંતવાળી વ્યક્તિ સાથેની ઓળખાણ પણ ક્યારેક જોખમમાં મૂકી શકે.

આજના ડીજીટલ યુગમાં વોટ્સએપ અને ફેસબુકનાં ચક્કરોમાં યુવાનો માટે ઓળખાણ કરવી ખૂબ સરળ છે. ઈઝીલી ફ્રેન્ડ અને અનફ્રેન્ડ કરવું, તેમજચટ મંગની ને પટ બ્યાહકરવો અને બ્રેકઅપ કરવું, કેટલું સહેલું થઈ ગયું છે? કામ પૂરતી ઓળખાણ અને પછી બાયબાય કહેતાં આજનો યુવાન અચકાતો નથી. ઓળખાણની ઘનિષ્ઠતા અને પરિપક્વતા રહી નથી.

કોઈ ઓળખાણ સિધ્ધિનાં શિખર સર કરાવે તો કોઈ પતનની ખાઈમાં ધકેલી દે. કોઈ ખરાબ વ્યક્તિની સંગતે ચડેલો માણસ આખા ખાનદાનને બરબાદ કરી દે. “સંગ તેવો રંગ ઓળખાણ માટે કહેવાય છે. સત્સંગી તેમજ આદર્શવાળી તેમ કામની વ્યક્તિઓની ઓળખાણ જીવનમાં રાખવી જોઈએ. દરેક ઓળખાણથી મનુષ્ય શીખે છે. કઈ ઓળખાણને કેટલી નજીક રાખવી તે તમારા ઉપર નિર્ભરિત છે.

ઓળખાણ વગરનો માણસ એકલો અટૂલો રહે છે માટે એકલતા દૂર કરવા ઓળખાણ કરવી રહી. શાસ્ત્રમાં કહ્યું છે, “એકેન વિજ્ઞાતેન સર્વં વિજ્ઞાતમ્ ભવતે.જગતને ઓળખવા માટે પહેલાં આત્માને ઓળખવાની જરુર છે. જો આત્માને ઓળખશો તો જગતને ઓળખશો. એટલેકે વ્યક્તિએ પોતાની જાતને ઓળખવાની જરુર છે. તો સમજાશે કેઓળખાણ મોટી ખાણ છે“.

સંવેદનાના પડઘા- ૧૪ શું આ જનરેશન ગેપ છે?

 જનરેશન ગેપ
મધુલિકાબેન ને આજે આખી રાત ઊંઘ ન આવી. પાસા ઘસી ઘસી ને સવાર પડી ગઈ હતી.વિચાર કરી કરીને તેમનું માથું ફાટફાટ થઈ રહ્યું હતું.સદાય હસતાં,મોર્ડન વિચાર ધરાવતા,મુંબઈમાં ઉછરેલ મધુબેન માનતા કે તેમને તો જનરેશન ગેપ નડવાનો જ નથી.તેમને તો પોતાના દીકરા-વહુ સાથે કોઈ વિચારભેદ થવાના જ નથી. એટલે તો તેમના દીકરા સિદ્ધાર્થ ઉર્ફ સીડે તેની ગર્લફ્રેન્ડ અનન્યાનીઓળખાણ મધુબેન સાથે કરાવી તો તે રાજીના રેડ થઈ ગયેલા. મોડેલ અનન્યાની સુંદરતા અપલક નેત્રોથી નિહાળીને મનોમન જ ખુશ થઈ વિચારતાં “વાહ !મારો સીડ કેવી પરી જેવી વહુ પસંદ કરી લાવ્યો!!”અનન્યા ઘેર આવે ત્યારે તેની આગળ પાછળ ફરી”બેટા, અનુ તું શું ખાઈશ? તને અમારા ગુજરાતી ખમણ બનાવી આપું ?તે તારા ડાયટફૂડમાં ચાલશે કે પછી ક્વીનવા અને ટોફુંનું બીન્સવાળુ સલાડબનાવું?” મધુબેન અનન્યાને દર વખતે અવનવા કપડાં,દાગીના,બ્રાન્ડેડ પર્સ જેવી ભેટો પણ આપતા.અરે!તેની સાથે ફોટા પડાવી ને પોતાના મિત્રો અને કુંટુંબીજનોને “મારા સીડ ની ગર્લફ્રેન્ડ”લખીને મોકલી દીધા હતા.થોડો સમય વિતતા તો એક દિવસ એમણે સીડ અને અનન્યાને પૂછી જ લીધું કે”ભાઈ તમારે હવે લગ્ન ક્યારે કરવા છે?તો હું પણ તે માટે તૈયારી કરુ” અને તે વખતે અનન્યાએ જે જવાબ આપ્યો તેનાથી તે હલી ગયા.
અનન્યાએ કીધું મને સીડ બહુજ ગમે છે.હું તેને બહુજ પ્રેમ કરું છું અને લગ્ન કરવા પણ માંગું છું પણ લગ્ન પહેલા એક વાત કહેવા માંગું છું કે “હું મોડલ છું અને મારી કેરીયર હું જરાપણ બગાડવા નથી માંગતી.મારા શરીરના શેઈપના ભોગે મારે બાળક જોઈતું નથી,એટલે બાળક મને સેરોગસી થીજ જોઈએ છે.” સીડ આ વાત જાણતો હતો પણ તે પોતાની માને આ વાત કહી શકતો ન હતો.
શૂન્યમનસ્ક થઈ ગયેલ મધુબેન કંઈપણ બોલ્યા વગર ચૂપચાપ પોતાના રુમમાં ચાલ્યા ગયા.તે રાત્રે તે જમ્યા પણ નહી.તેમનું મગજ ચકરાવે ચડી ગયું.
“મા બનવું છેપણ………….બાળકને પોતાના શરીરનું એક અંગ બનાવ્યા વગર…….
પહેલી પ્રેગ્નસી વખતનો પતિ-પત્નીનો અનેરો આનંદ અને એ ઉન્માદ………
પોતાની નાડ સાથે ના બંધન સાથે ઉછેરી રહેલ પોતાના અંશ નો અવર્ણનીય અનુભવ ………
પેટ પર હાથ મૂકીને તેની સાથે કરેલ વાતો…..ને તેને આપેલ ગર્ભ સંસ્કાર……….
છમહિના થતા બાળકે ગર્ભમાં મારેલ લાતો……..ત્યારબાદ બાળકનું ડાબેથી જમણે અને જમણેથી
ડાબેનું ગર્ભપરિભ્રમણ અને તે સાથે માતાએ પાડેલ તીણી ચીસ…..
પતિનું પત્નીના પેટ પર કાન મૂકીને બાળકના ધબકારાનું સાંભળવું……
સેરોગસી થી જન્મેલ બાળકની મા કેવીરીતે અનુભવશે આ સંવેદના?????
પ્રસવની પીડા વગરનું માતૃત્વ શું માને ભગવાનના તોલે તોલી શકશે?
સેરોગસી તો તેને માટે છે જે સ્ત્રી શારીરિક ખામી થકી બાળકને જન્મ આપવા શક્તિમાન નહોય!
વિચારોની વણઝાર મધુબેનનો પીછો છોડતી નહોતી. તે વિચારતા હતા.
કુદરતની કરામત પર આફરીન થઈને પહેલી વાર બાળકને કરાવેલ સ્તનપાન…..
પોતાના પાલવથી લૂછેલ બાળકના સ્તનપાન કરાવેલ હોઠ અને માના દૂધની સાડલામાંથી આખો
દિવસ આવતી આહ્લલાદક સુગંધ….
બાળક ચાર પાંચ મહિનાનું થાય અને કામથી મા બહાર ગઈ હોય ત્યારે બાળકનું ભૂખ્યું થવું અને
માની બન્ને છાતી માંથી ઊભરાતી દૂધની અવિરત ધારા …………..આ મા-બાળકના અનેરા જોડાણ નું શું?
આ બધા અનોખા સંવેદનો વિહીન અને લાગણીવિહીન કોરાધાકોર સેરોગસી માતૃત્વ નો શો અર્થ???
આ મોર્ડન સમાજે માતૃત્વ ની લાગણીઓને કચડી ને ભૂક્કા કરી બોદી બનાવી દીધી!!!
મધુબેન આજે મોડે સુધી રૂમમાંથી બહાર ન આવ્યા.સીડ જોબ પર ચાલી ગયો હતો ને એટલામાં જ
ફોનની રીંગ વાગી .તેમની નાનપણની ખાસ સહેલી નીલુનો ફોન હતો.નીલુને પણ મધુબેન પોતાનો
અનન્યા સાથેનો ફોટો મોકલ્યો હતો.મધુનો આજે ઢીલો ઉત્સાહ વગરનો અવાજ સાંભળી પૂછ્યું”કેમ આજે તારી તબિયત બરાબર નથી?”ભરાઈ ગયેલી વાદળી વરસી પડે તેમ મધુબેન પણ નીલુ પાસે વરસી પડ્યા.પરતું મધુની બધી વાત સાંભળી નીલુએ જે જવાબ આપ્યો તે સાંભળી મધુબેનની તોબોલતી જ બંધ થઈ ગઈ.મધુ તારે મારી વાત સાંભળવી છે?એમ કહી નીલુએ કીધું “મારા હાર્ટસર્જન દીકરા ને વહુએ તો કહી જ દીધું છે કે અમારી પાસે બાળક ઉછેરવાનો ટાઈમ નથી એટલે અમે ક્યારેય બાળક લાવવાના જ નથી.મા તે અમને મોટા કર્યા હવે અમારા બાળકને તું મોટું કરે તેવું અમને જોઈતું નથી.”એટલે તારે ત્યાં તો સેરોગસીથી પણ પૌત્રકેપૌત્રી ની કિલકારી સાંભળવા મળવાની છે.હું તો એનાથીજ વંછીત રહેવાની છું.નીલુએ એક ઊંડાે નિસાસો નાંખતા કીધું”મધુ ,આ અમેરિકાએ આપણા છોકરાઓને ઊંચી પદવીઓ,ખૂબ પૈસો,માનપાન,સુખ સગવડો ને સવલતો બધું આપ્યું પણ માતૃત્વ જેવી લાગણીનું આકાશસાવ કોરુંધાકોર કરીને!!! સંવેદનાની ભીનાશને આમ ચૂસી લઈને!!!! બાળકો વગરની તેમની વૃદ્ધાવસ્થા કેવી હશે?
મધુએ પૂછ્યું”આ માતૃત્વ નો અસ્વીકાર અને શરીર જાળવવા સેરોગસીથી બાળકને જન્મ આપવો જેવી આ મોર્ડન  વિચારસરણી આપણે  પચાવી નથી શકતા.તે શું આપણો નવી પેઢી સાથેનો જનરેશન ગેપ છે???????
જિગીષા પટેલ