૪૫ ) આવું કેમ? સતી પાર્વતીનું આત્મવિલોપન !

સતી પાર્વતીનું આત્મવિલોપન !
શ્રાવણ મહિનો એટલે ચારે તરફ કથા શ્રવણ!
લગભગ બે દાયકા પહેલાં આવી જ એક ધર્મકથા સાંભળેલી : શિવપુરાણમાંથી !
વ્યાસપીઠ પરથી મહારાજે સતી પાર્વતીજીની આત્મવિલોપનની કથા કહેલી: ભગવાન શંકર આકાશમાં ઉડતાં વિમાનો જોઈને સતીને જણાવે છે કે તમારા પિતા દક્ષ પ્રજાપતિ યજ્ઞ કરે છે એટલે બધાં દેવો ત્યાં જઈ રહ્યાં છે. પાર્વતી પણ કહે છે કે ભલે મને આમંત્રણ નથી પણ મારે તો ત્યાં જાવું છે! પિતાને ઘેર જવામાં આમંત્રણ શાનું ?
મંદિરમાં કથા કરતા મહારાજ વાતને જરા લડાવે છે; “પતિની ઈચ્છા નથી તો યે પાર્વતી ત્યાં જાય છે અને શંકર પોતે પોતાના ડ્રાયવરને – સોરી – પોઠિયાનેય સાથે મોકલે છે… પણ પછી યજ્ઞમાં બધાંનાં આસન છે પણ પતિનું આસન ન જોતાં અપમાનિત થતાં સતી યજ્ઞની વેદીમાં કૂદી પડે છે!”
મહારાજ કથા કરતા ત્યાં અટકે છે અને હવે ૐ નમઃ શિવાયની ધૂન સારું થાય છે.
વ્યાસપીઠ પરથી મહારાજનો સૌ શ્રદ્ધાળુ શ્રોતાઓને વણ બોલ્યો એક સંદેશ મળે છે: ‘ પિયરમાં, પિતા ઘેર વગર આમંત્રણ ગયા પછી જુઓ , સતીની કેવી દશા થઇ!
આખ્ખો પ્રસંગ વિચારમાં મૂકી દે છે:
આવું કેમ?
સતી, જે સમજુ અને હોશિયાર છે અને નારદમુનિ જેનાં વખાણ કરતા દક્ષ પ્રજાપતિને કહે છે કે તમારી આટલી સમજુ દીકરી માટે આખાયે વિશ્વમાંથી માત્ર એક જ મુરતિયો જે શ્રેષ્ઠ છે તે છે દેવોના દેવ મહાદેવ ! અને દક્ષ રાજા એને રખડેલ , અલગારી કહીને એની સાથે સતીનાં લગ્નની ના કહે છે.. ( પણ છેવટે એનાં લગ્ન મહાદેવ સાથે જ થાય છે.. )વગેરે વગેરે.
તો આવી સમજુ છોકરી પિયરમાં આવે અનેઆત્મવિલોપન કરે , એ કેમ બને ?
આવું કેમ?
વાતમાં કાંઈ ખૂટતું હોય તેમ લાગ્યું !
અને મારે એ ખૂટતી કડી શોધવાની હતી !
જે ઋષિમુનિઓ “ યત્ર નાર્યસ્તુ પૂજ્યન્તે , રમન્તે તત્ર દેવતાઃ” કહે તે આવું લખીને સમાજને કયો સંદેશો આપવા માંગતા હશે ?
મેં વિચાર્યું : આવું લખીને શું સ્ત્રીનો આત્મવિશ્વાસ છીનવી લેવાનો હતો ?
પણ આપણી સંસ્કૃતિ એવું ના જ કરે તેનો પૂરો વિશ્વાસ હતો.
અને જવાબ શોધવા શિવ પુરાણ , ભાગવત વગેરે ઉથલાવ્યાં! પણ જવાબ તરત તો ના જ મળ્યો !
કથાકારોએ એક વાર્તા કહી દીધી ! વાત ત્યાં પુરી !
પણ છેવટે એ ખૂટતી કડી જડી ! પણ કથાકારોને એવી ગંભીર વાતોમાં શું રસ હોય? અને ઉંડાણમાં થોથાં ઉથલાવવાથી એમને શો ફાયદો ?
અને તેથી જ તો અખાએ લખ્યું :
કહ્યું કશું ને સાંભળ્યું કશું!
આંખનું કાજળ ગાલે ઘસ્યું !
આવું કેમ?
આજના સંદર્ભમાં કહી શકાય કે નારદજી જેવી વિદ્વાન વ્યક્તિના અભિપ્રાયથી હોશિયાર સતી શંકરને પરણી. પછી શંકર અને સતી વચ્ચે એક અણબનાવ બને છે:
રામને ચૌદ વર્ષનો વનવાસ છે એટલે એ જંગલમાં જાય છે અને તેથી રામના ભક્ત શંકર નો જીવ બળતો હોય છે. સતીએ શંકરને પૂછ્યું કે તમને શેની ચિંતા છે? શંકર સતીથી વાત છુપાવે છેએટલે સતી પોતાની જાતે (આમતો એ હોશિયાર છોકરી છે ને ?)એટલે પૃથ્વી ઉપર સીતાનું રૂપ લઈને રામને મળવા જાય છે..
શંકરને ગુસ્સો આવ્યો: “હું ભગવાન રામ અને માતા સીતાનો ભક્ત છું ! તેં સીતાનું રૂપ લીધું તેથી આ જન્મમાં તું મારી માતા સમાન છે!”
બસ ! પતિપત્નીના અબોલા શરૂ થઇ ગયાં !
શંકરે સતીને પતિપત્નીના વ્યવહારથી મુક્ત કરી દીધી! અને આમ વર્ષો વીતી ગયાં!
કોઈ પણ સ્ત્રીની જેમ સતી પણ અંદરથી એકલી પડી ગઈ ! પતિના પ્રેમ સહવાસ માટે એ તડપતી હતી! પિયરનું બારણું પણ પિતાના ડરથી લગભગ બંધ હતું ! આવી વિષાદમય અવસ્થામાં એ હિંમત કરીને બાપને બારણે આવે છે, એ આજના શબ્દોમાં જેને ડિપ્રેશન કહીએ તેવી સ્થિતિમાં છે! પતિથી ઉપેક્ષિત અને પિતાથી પણ ઉપેક્ષિત!
રામચરિત માનસમાં તુલસીદાસજી આ પ્રસંગ બહુ યથાર્થ રીતે ચિતરે છે: વાંચતા આંખમાં ઝળઝળિયાં આવી જાય! પણ , ટૂંકમાં , સતી એ વિષાદ અવસ્થામાં ( ડિપ્રેશનમાં ) ઉદ્વિગ્ન થઈને ( પૅનિક એટેકમાં ) બોલે છે:

પિતા મંદ મતિ, નિંદત તેહિ ; દચ્છ સુક્ર સંભવ યહ દેહી
તજી દઉં તુરત દેહ તેહિ
ઉરધરી ચન્દમૌલિ બ્રૂશકેતુ!
અર્થાત પિતાની આવી અવળી બુદ્ધિ છે( મંદ બુદ્ધિ છે, સમજતા નથી મારી પરિસ્થિતિ ) અને એનાં જ શુક્રાણુઓનો આ દેહ બન્યો છે તે થી ,( આખા પ્રકરણમાં વિગતે દક્ષ પ્રજાપતિના યજ્ઞ વિષે પણ રૂપકાત્મક રીતે સમજાવ્યું છે કે ખોટા હેતુથી ઉપાડેલું કામ નિષ્ફ્ળ જાય)
તો એવા ઘમંડી બાપની પુત્રી હોવાથી , દેહ ત્યજું : શંકરનું ધ્યાન ધરતાં !( આ જન્મમાં શંકરે એને ઉપેક્ષિત રાખી હતી ,પણ આવતા ભવમાં એ મને પતિ તરીકે મળશે એમ ઈચ્છા કરીને)
આ પગલાંને આપણે આજના યુગમાં મનોવૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિએ જોવાનું છે!
ગમે તેવી હોશિયાર અને સમજુ હોય પણ ,પ્રેમલગ્ન કરીને , મુશ્કેલીમાં મુકાયેલ દીકરીને તરછોડવાને બદલે સારા મનોવૈજ્ઞાનિક ચિકિત્સક પાસે લઇ જઈને એને ફરીથી ઉભી કરવાની , હિંમત આપવાની , પ્રત્યેક માં બાપની ફરજ છે!
એને હૂંફ અને હમદર્દી સાથે દવાની પણ જરૂર છે! એને સારું કાઉન્સલીગ મળે તો એ ફરીથી ઉભી થઇ શકે છે( નહીંતો ડિપ્રેશનમાં ખોટું પગલું પણ ભરી દે છે)
કેવો મહત્વનો સંદેશ હતો!
અને કેવો વિકૃત ઉપદેશ થઇ ગયો ?
અખાએ આવા સમાજના ઘુવડો માટે લખ્યું :
કોઈ જો આવીને વાત સૂરજની કરે,
તો સામે જઈ ચાંચ જ ધરે !
‘અમારે આટલાં વર્ષ અંધારે ગયાં
અને તમે આવાં ડાહ્યાં ક્યાંથી થયાં ?’
આવું કેમ ?
કોણ સમજાવશે આ કથાકારોને કે ધર્મ અને સંસ્કૃતિનું રક્ષણ માત્ર હરિ ૐ હરિ ૐની ધૂન બોલાવવાથી નહીં પણ સાંપ્રત સમાજને માર્ગદર્શક એવા ઇન્ટરપ્રિટેશન સમજણથી થશે ?
પણ મા’રાજને રસ એમનું પેટિયું રળવામાં !
મંદિરોને રસ પૈસા ભેગાં કરવામાં !
ભક્તો બિચારાં : ‘હરિ ૐ! હરે ૐ! ‘કરતાં ટકોરા વગાડ્યાં કરે !
જે કહો તે! આવું કેમ?

3 thoughts on “૪૫ ) આવું કેમ? સતી પાર્વતીનું આત્મવિલોપન !

  1. આ પ્રસંગની મને જાણ ન હતી. હંમેશ મુજબ તમે આ માહીતિ ખૂબ સરસ રીતે આપી છે. તમારી લખવાની શૈલી ખૂબ જ ગમે એવી છે.

    Like

  2. ગીતાબેન,શિવ મહિમ્ન સ્ત્રોત્ર નો
    ક્રિયાદક્ષો દક્ષ: ક્રતપપતિરધીશસ્તનુભૃતા
    મૃષીણામાત્વિર્જ્યમ્ શરણદ સદસ્યા: સુરગણા:
    થી લઈને રામચરિત માનસ માં શંકરભગવાન ની ને સતિ રુપે પાર્વતી ની વાત સુંદર રીતે સાંકળી તેનું મનોવાજ્ઞાનિક ઈન્ટરપ્રિટેશન સુંદર રીતે કરાવ્યું

    Like


  3. Geetaben I read your article on Sati Parvati wow what knowledge you have and have explained it so well that people like us who don’t know much history you have explained it so well. We feel so proud of you that you have excellent art and knowledge. I have read your other articles they are highly informative to me and I am sure for other people who read them. Thank you for sharing your articles.

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.