૪૩ – શબ્દના સથવારે – સારંગ – કલ્પના રઘુ

સારંગ

સારંગ એટલે વહાણનાં કપ્તાનનો મદદનીશ, વહાણનો મુખ્ય ટંડેલ કે ખલાસી, એક તંતુ વાદ્ય, વિષ્ણુનું ધનુષ; શાંર્ગ, હાથી, મૃગ, એક રાગ કે છંદ, સિંહ, ઘોડો, મોર, ભમરો, મેઘ, વાદળ, અમૃત, આકાશ, કપૂર, કમળ, કાબરચીતરો રંગ, કામદેવ, કેશ, કોકિલ, ચંદન, સુખડ, ચંદ્ર, ચાતક, છત્ર, ઝાડ, તંબુરો, સિતાર, સારંગી, રત્ન, અલંકાર, સોનુ, હીરો, દિવો, દુષ્ટ વીંછી, દેડકો, પહાડ, પૃથ્વી, પ્રકાશ, ફૂલ, બકરો, રાજહંસ, વસ્ત્ર, રાત, વાઘ, શંખ, શિવના હજાર માંહેનું એક નામ, એક જાતની માખી, મોટા માથાવાળી પીળા રંગની એક મધમાખી, આઘા, રંગબેરંગી. અંગ્રેજીમાં સારંગને ‘Assistant Captain of ship’, ‘a mode of music’, ‘metre in poetry’, ‘spotted deer’, ‘bow’, ‘the bow of Lord Vishnu’, ‘Elephant’, ‘Cuckoo’, ‘black bee’, ‘cloud’, ‘kind of musical’ instrument’ કહે છે. સારંગ શબ્દનો અર્થ સક્ષમ, સચેત, ખુશખુશાલ, નસીબદાર, ઉદાર, ગંભીર, સર્જનાત્મક, મૈત્રિપૂર્ણ, આધુનિક, સક્રિય, સ્વભાવગત એવો થાય છે.

હનુમત મત કૃષ્ણ મત અને ભરત મત અનુસાર સારંગ રાગ મેઘનો દીકરો છે એવું કહેવાય છે. સારંગના ૧૩ પ્રકાર છે. શુદ્ધ, બ્રિન્દાબની, બડહંસ, મલરહુન, સાવંત, ધુલિયા, ગૌડ, મધમાદ, ગુબરહારી, સોરઠી, બહારી, સૂર અને લૂર સારંગ. કેટલાંક કહે છે સારંગ એ દેવગિરિ, મલ્હાર અને નટનું મિશ્રણ છે. જ્યારે કોઇ મારવા અને મલ્હારનું મિશ્રણ કહે છે. રાગ સારંગ પર આધારિત ફિલ્મી ગીતો ખૂબ જાણીતા છે. ‘પદમાવત’ ફિલ્મનાં વખણાયેલા ઘુમર ડાન્સનું ગીત બ્રિન્દાબની અને મધમાદ સારંગ પર આધારિત છે. પુષ્ટિમાર્ગમાં હવેલી સંગીતનું ઘણું મહત્વ છે. કહેવાય છે કે ઠાકોરજી સંગીત, કીર્તન ગાન પછી જ બધી સેવા સ્વીકારે છે. એમાં મધ્યાહ્નકાળે કરવામાં આવતાં કિર્તન સારંગ, સૂર સારંગ, સાવંત સારંગ, શુદ્ધ સારંગ વગેરે રાગમાં થાય છે. મધ્યાહ્ને ૧૨થી સૂર્યાસ્ત સુધી રાગ સારંગ ગવાય છે. સારંગ બપોરનો રાગ છે પરંતુ શીતળતા આપતો આ રાગ બપોરનાં સમયે સૂરીલા શરબત જેવો લાગે છે. સૂરસેના, નરસિંહ, સૂરદાસજી વગેરેનાં પદોમાં શામળિયા માટે સારંગ રાગમાં, સારંગ નામનું ધનુષ ધારણ કરનાર સારંગપાણિનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે.

તામીલનાડુનાં કુંભકોણમાં આવેલું ‘સારંગપાણિ મંદીર’ ભગવાન વિષ્ણુનું સૌથી મોટું મંદિરોમાંનુ એક છે. સારંગ ધનુષની પૌરાણિક કથા છે. મહર્ષિ કણ્વએ ગાઢ આરણ્યમાં બ્રહ્માનું તપ આદર્યુ. આ ભયંકર તપમાં વર્ષો વીતી ગયાં. તેઓ એવાં સમાધિસ્થ થયાં કે તેમનાં શરીર પર ઉધઇએ રાફડો બનાવ્યો જેના પર એક વાંસ ઉગ્યો. આવા મહર્ષિની મૂર્ધા પર જે વાંસ ઉગે તે જેવો તેવો હોય નહીં. બ્રહ્માજી તેમના પર પ્રસન્ન થયાં. તે વાંસ કાપીને વિશ્વકર્મા કે જે ઓજારો અને સ્થાપત્યોનાં કારીગર કહેવાય તેમને આપ્યો. તેમણે એમાંથી ત્રણ ધનુષ્ય બનાવ્યાં. પિનાક, સારંગ અને ગાંડીવ. બ્રહ્માજીએ પિનાક શિવજીને આપ્યું જેથી શિવ ‘પિનાકપાણિ’ કહેવાયા. સારંગ ભગવાન વિષ્ણુને આપ્યું જેથી વિષ્ણુ ‘સારંગપાણિ’ કહેવાયા. અને ગાંડિવ જે છેવટે અર્જુનને મળ્યું. વિશ્વકર્માનાં ‘સારંગ’ ધનુષથી રામે દૈત્ય સંસ્કૃતિનો સંહાર કર્યો હતો.

આપણી માતૃભાષાની એક ખૂબી છે કે એકજ શબ્દનાં જુદાં જુદાં અર્થ થાય છે. સારંગ એટલે મોર, સારંગ એટલે સાપ અને સારંગ એટલે ચોમાસુ. મોર સાપને પકડે છે પરંતુ જો વરસાદ પડે અને મોર ગાવાનું શરુ કરે તો તેના મોંઢામાંથી સાપ પડી જાય. આ વાતને ડૉ. કિશોરકુમાર ભટ્ટે તેમની રચનામાં અદ્‍ભૂત રીતે મૂકી છે,

‘સારંગે સારંગ ગ્રહ્યો, સારંગ આવ્યો ઘાય,

જો મુખસે સારંગ કરે, તો પકડ્યો સારંગ જાય … ’

16 thoughts on “૪૩ – શબ્દના સથવારે – સારંગ – કલ્પના રઘુ

  1. વાહ વાહ !!!

    સારંગ રાગ મેઘનો દીકરો છે એવું કહેવાય છે. સારંગના ૧૩ પ્રકાર છે.

    કહેવાય છે કે ઠાકોરજી સંગીત, કીર્તન ગાન પછી જ બધી સેવા સ્વીકારે છે.

    Liked by 1 person

  2. વાહ ખુબ માહિતી સભર લેખ, શબ્દોની વાટે ચાલતા અચાનક અર્થોને મળવું ..જાણે …

    શબ્દને ઓળખ્યો આજે

    Liked by 1 person

  3. કલ્પનાબેન સારંગ શબ્દના અમુક અર્થ આજે જ જાણ્યા. સારંગપાણી નો ઈતિહાસ સુંદર….

    Liked by 1 person

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.