અભિવ્યક્તિ -૨૮-દાંડી તૂટેલ પ્યાલા

દાંડી તૂટેલ પ્યાલા

પિત્તળની અડાળીની કટારી જેવી ધારને આંગળાં ધગી ન જાય એ રીતે પકડવી, હોંઠ દાજે નહિ એમ ચાનો સ્વાદ સીધો જીભ પર ઝીલવો એક કલા હતી. અમે વડીલોને આવી રકાબીમાંથી વરાળ કાઢતી ચાના સબડકા લેતાં જોયા છે.

અલબત્ત, અમે તો ચીનાઈ માટીના પ્યાલા-રકાબીના યુગમાં જન્મ્યા અને ઉછર્યા. સફેદ, જાડા અને વજનદાર, રીમ પર લીલી કે બ્લૂ લાઇન અને ત્રણ તરફ ટિકડી ડિઝાઈન એ અમારી ક્રોકરી.

દિવસમાં બે વખત ‘સાચવી સાચવી’ને વપરાશમાં લેવાતા ચિનાઈ માટીના પ્યાલા-રકાબીનું આયુષ્ય માણસની જીંદગી સાથે સરખાવું છું ત્યારે હું ગમગીન થઇ જાઉં છું. કોઈ પ્યાલા કે રકાબીનું આયુષ્ય ટૂંકુ હોય ને ફૂટી જાય ત્યારે ઘરમાં સન્નાટો વ્યાપી જાય. ઘર આખામાં આ અકસ્માતની હવા બંધાઈ જાય અને કોનાથી પ્યાલો ફૂટ્યો એ પ્રશ્ન મુંબઈના બોમ્બ ધડાકા કરતાં વધુ ગંભીર બને. જેનો વાંક હોય એ વ્યક્તિ છોભીલી પડી જાય. એનો ચહેરો ‘માફી’ ભાવે નિસ્તેજ થઇ જાય. કોઈ કડક શબ્દોમાં વાઢાય તો કોઈને મીઠો ઠપકો મળે, કોઈનું મોઢું ચઢી જાય તો કોઈ ‘કંઈ વાંધો નહિ, કાચ છે, ફૂટે. જો જો વાગે નહિ, હોં!’ એવા હેતાળ શબ્દો સાંભળી હાશ અનુભવે.

એક પછી એક રકાબી ઓછી થાય. પ્યાલા ઓછા ફૂટે પણ એની દાંડી તૂટે. આમ, ધીમે ધીમે પ્યાલા-રકાબી ઓછા થતા જાય એટલે છ જોડી નવાં પ્યાલા રકાબી ઉમેરાય. કોઈવાર નવાં અને જૂનાં પ્યાલા-રકાબીના કજોડામાં ચા પીવી પડતી. આજે પણ કોઈવાર એમ થાય, ‘ચાલને મનવા, એકવાર આવા કજોડ પ્યાલા-રકાબીમાં ચા પીયેં!’

દાંડી તૂટેલ પ્યાલાનું વપરાશમાં છેલ્લે સુધી ટકી રહેવું ક્રોકરીના ઇતિહાસની ગૌરવશાળી ઘટના છે. ટૂકડા થઇ ગયેલ રકાબી કચરામાં જાય પણ દાંડી તૂટેલ પ્યાલાના અગણિત ઉપયોગ હતા, ઘણાને યાદ હશે. અમારા વાડાના ખૂણામાં ઊંધા પડી રહેતા દાંડી તૂટેલ બે પ્યાલા કોઈક વાર ચત્તા થતા. કામવાળા બેનને કે પાછળ ડેલો વાળવા આવતા, ભંગાર લેવા આવતા કે ઘઉંની ગૂણ ઉતારવા આવતા શ્રમિકને વધેલી ચા પીવરાવવા આ દાંડી વિનાના પ્યાલા બહુ કામ આવતા. અને છતાં એ લોકો જે પ્રેમથી ચા પીતા એ સંતુષ્ટ ચહેરાઓ કેવા ગમતાં! ‘દાંડી ન હોય તો શું થયું, ચા તો છેને!’

પછી તો ચિનાઈ માટીની જગ્યાએ કાચના પ્યાલા-રકાબી આવવા લાગ્યા’તા. પ્યાલા-રકાબીનો પરિવાર વિસ્તાર્યો અને ક્રોકરીનું રૂપાળું નામ મળ્યું. કીટલી અને ચા–દૂધના પોટ સાથે ટી-સેટ મળતાં થયા’તા. ઉચ્ચ ક્વોલિટીના ગ્લાસ અને ‘કોર્નીંગ’થી અમારા શો-કેસ શોભવા લાગ્યા’તા. રોજ વપરાશના પ્યાલા-રકાબી જૂદાં અને મહેમાનો માટે ક્રોકરી જૂદી. વિવિધ રંગ, શેડ્ઝ અને ડીઝાઈનોમાં કેટલાંક પ્યાલા રકાબી તો એવાં હોય કે હાથમાં જ બટકી જવાની બીક લાગે!

અવનવા કાચનાં પ્યાલા-રકાબી સાથે ‘ક્રોકરી ક્રાંતિ’ ભલે આવી પણ ચા પીવાની અસલી મજા ઝૂંટવાઈ ગઈ. પ્યાલામાંથી રકાબીમાં ચા કાઢીને પીવું અસભ્ય ગણાવા લાગ્યું. રકાબી કોરી રહી જાય અને માત્ર પ્યાલાથી ચા સીપ કરવાની! મારા ફાધર ગુજરી ગયા એ સવારે એમણે રકાબીમાં ચા કાઢીને મારેલો છેલ્લો ‘અસભ્ય’ સબડકો મારી સ્મૃતિમાં સચવાયેલો સૌથી મીઠો અવાજ છે.

અમને હવે પડી નથી પ્યાલા ફૂટે કે રકાબી. બે-ત્રણ કપ કે રકાબી ફૂટી પણ જાય તો અમે નવો સેટ જ ખરીદી લઈએ છીએ. કોઈને મોઢે ‘અરે વાહ! આ ક્રોકરી તમે ક્યાંથી લાવ્યા?’ કહેતા સાંભળવું અમને ગમે છે માટે કોઈ આવે કે ન આવે, અમે જુદી જુદી ક્રોકરીથી કાચના કબાટો ભરી રાખીએ છીએ.

એમ તો હવે અમે થરમોકોલ કપ, પ્લાસ્ટિક કપ, પેપર કપ કે ડેકોરેટિવ મગ, ગમે તેમાં ચા-કોફીનાં ઘૂંટડા ભરીએ છીએ. ચા સાથે ઘૂંટાયેલ અમારી સંવેદના બુઠ્ઠી થઇ ગઈ છે.

પેલી ચીનાઈ માટીનાં દાંડી તૂટેલ પ્યાલા કે કજોડ પ્યાલા-રકાબીમાં ચા-કોફી પીવાનો અહેસાસ અમે ક્યારના ભૂલી ગયા છીએ.

Anupam Buch

4 thoughts on “અભિવ્યક્તિ -૨૮-દાંડી તૂટેલ પ્યાલા

  1. કપ રકાબી માટે ખુબજ માહિતીથી ભરપુર બહુજ સરસ લેખ . ખાસ કરીને જે ચાના રસિયા હોય એને તો આ લેખ અવશ્ય વાંચવો ગમે જ .

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.